Asset 14

Oude nieuwe tendensen

In memoriam: Oude nieuwe tendensen 3

Floris betoogt een kleine herziening op de geschiedenis van de hedendaagse kunst. Hij hoopt dat we ons de kunstenaar François Morellet (1926-2016) zullen herinneren als de ruimdenkende vernieuwer die hij was en niet slechts als de artistieke emancipator van de tl-buis.

Het was in het regionale museum van Brest (Bretagne), in de zomer van 2009, dat ik voor het eerst kennismaakte met het werk van François Morellet en zijn geestverwanten van de Groupe de Récherche d’Art Visuel. Het was een eens-in-het-jaar-revelatie die ik niet had verwacht na rijen suffe zeegezichten en Bretonse vissersdorpen te hebben geswipet. Waarom, dacht ik, heeft niemand me dit eerder verteld?

GRAV, opgericht in 1960, stond een zakelijk en onpersoonlijk soort kunst voor, voortgebracht door rigide regels en procedures, die niks meer zou representeren of uitdrukken en ook niet meer zo nodig met verf gemaakt hoefde te worden. Tenminste, dat was de theorie. In de praktijk sloop er aardig wat vindingrijkheid en geknutsel in het werk van de ‘onderzoeksgroep’. Overlappende rasters, draaiende balkjes, verschoven vierkanten en moiré-effecten werden geometrisch speelgoed, waarbij je als kijker een zekere vrolijke duizeling moest overwinnen om uit te pluizen hoe dat patroon nou eigenlijk in elkaar zat.

sérigraphies

Drie exemplaren uit ‘Album de 10 sérigraphies sur 10 ans’ (1952-1961), François Morellet

Twee weken geleden is François Morellet overleden, op 90-jarige leeftijd, in het gehucht onder de rook van Nantes waar hij 70 jaar atelier hield en decennialang een fabriekje voor speelgoedautootjes runde. Het nieuws stond pas tien dagen later in NRC, hoewel hij, volgens het in memoriam in die krant, net bezig was gehypet te worden. Vanwege zijn 90e verjaardag waren er retrospectieven in Londen, Sao Paolo, Parijs en ook bij Art Affairs in Amsterdam. Kort voor zijn dood schreef The Art Newspaper over Morellet &co, die nu eindelijk wijdere erkenning kregen, en wiens werk desondanks nog lekker laag geprijsd was. De suggestieve kop was ‘OFAs (Old French Artists) are the new YBAs’ [Young British Artists].

Die ‘hernieuwde’ erkenning was ook maar relatief. Als je er op gaat letten, zoals ik na 2009, dan blijkt die GRAV op best veel plekken vertegenwoordigd te zijn, niet alleen in Centre Pompidou maar ook in het achterste gangetje van het Galleria nazionale d'arte moderna e contemporanea in Rome, waar een hele batterij kinetische kunst staat opgesteld. Bij de megatentoonstelling DYNAMO in het Grand Palais was de groep ook niet bepaald afwezig. Er zijn alleen niet zo veel werken in Nederland, en GRAV heeft niet de internationale popsterstatus van Jackson Pollock of Andy Warhol.

5872175033_244aac6855_b

François Morellet, Recto-verso, 1972, (via Flickr)

Gehypet worden is verder ook maar een twijfelachtig genoegen. Het afgelopen jaar hadden we hypes rond Jan Schoonhoven en Herman de Vries, die allebei niet minder dan vier tentoonstellingen kregen, de laatste vanwege zijn deelname aan de Biënnale van Venetië. Ik ben dol op de reliëfs van Schoonhoven, maar niet twintig op een rij, en niet vier keer achter elkaar.

Maar als we voorbij de hype kijken, wordt het inderdaad weleens tijd voor een correctie op de geschiedenis van de hedendaagse kunst. Of liever gezegd, misschien moeten we daar eens op een meer gestructureerde manier over gaan nadenken. In Tate Modern hangt een overzicht van de kunst na de oorlog die eigenlijk meer een soort word cloud is, en in het artikel in The Art Newspaper wordt oppercurator Hans Ulrich Obrist aangehaald, die de ‘complexiteit’ en ‘polyfonie’ van de naoorlogse kunst benadrukt. Dat is goed en belangrijk, maar als vorm van historisch besef gaat het niet verder dan ‘kijk naar dit, en bekijk ook dat’.

Als er iets is dat we van GRAV kunnen leren – ja, nog steeds! – dan is het dat een ‘onderzoekende’ houding als kunstenaar niet hoeft te zijn wat het artistic research-debat er de afgelopen decennia van gemaakt heeft, met veel topzwaar jargon en doelbewuste ontoegankelijkheid. Intelligent werk kan ook speels en leuk zijn.

5611354250_5ee1a2a214_b

François Morellet, L’Avalanche, in Centre Pompidou in 2011 (via Flickr)

Je kunt GRAV zien als deel van een serie bewegingen, vanaf eind jaren ’50, om de kwast op te bergen en kunst van de muur af te halen. Morellet, en zijn geestverwanten Julio le Parc, Vera Molnár en Victor Vasarely, waren daarin nog tamelijk ingetogen. Er was meer een doorlopende lijn van hun tekeningen en schilderijen naar hun werk dat licht gaf en bewoog, en dat werk was altijd netjes afgewerkt. Ze werkten met lichtbanen, tl-buizen en motortjes, en Molnár al vroeg met computers, maar het bleven toch tableaus en lijnfiguren: eerder 2,5D dan 3D. De ZERO- of Nul-beweging, waarvan Schoonhoven en de vries deel uitmaakten, pakte het minder gepolijst en minder quasi-mathematisch aan. Schoonhoven maakte zijn reliëfs met oude eierkartons, de vries schilderde met aarde en lijstte bladeren en rietpluimen in. Andere Nul-kunstenaars timmerden spijkers in een vlak, brandden met peuken op doek, schilderden met een vlammenwerper en hingen plastic zakjes met water op een rij. Het verlichte geknutsel dat nu, vermengd met een flinke dot conceptualisme, de norm is op kunstacademies, zou je terug kunnen voeren tot ZERO.

Je kunt GRAV zien als deel van een serie bewegingen, vanaf eind jaren ’50, om de kwast op te bergen en kunst van de muur af te halen.

Ondertussen hield in 1961 een groep meer technologisch angehauchte kunstenaars in Zagreb een tentoonstelling onder de titel Nove Tendencije. Ze hadden hetzelfde onpersoonlijke ethos als GRAV, maar meer handigheid met lampjes, electronica en vanaf eind jaren ’60 ook met computers – ze hoefden zogezegd niet van de muur af te komen. En hoewel ze meer op een ‘onderzoeksgroep’ leken dan GRAV, bleven ze ook niet in het lab zitten, maar annexeerden min of meer de lokale galerie voor hedendaagse kunst en gaven het tijdschrift bit.international uit. De term ‘nieuwe tendensen’ bleek pakkend en goed vertaalbaar: het Parijse Musée des Arts Décoratifs gebruikte Nouvelle Tendance in 1964 als titel voor een tentoonstelling met werk van ZERO, GRAV en de kunstenaars uit Zagreb. Het werd een verzamelterm die nadien vaker is gebruikt.

Een vergeten hoofdstuk is dat alles niet, hoewel de mate van erkenning verschilt. Over ZERO was het afgelopen jaar een imposante tentoonstelling in de Martin-Gropius-Bau in Berlijn, en daarna in het Stedelijk. Nove Tendencije werd min of meer herontdekt door een tentoonstelling in Graz en Karlsruhe, twee centra van de hedendaagse elektronische kunst, alweer een jaar of acht geleden. En de leden van GRAV hebben in Frankrijk aan honneurs geen gebrek gehad, al kwamen die soms wat laat: Vasarély kreeg een eigen museum, Molnár een leerstoel computationele kunst aan de Sorbonne, en Morellet een expositie in Pompidou.

8650150870_a079d0097a_k

François Morellet - Sphère-Trame (1963), via Flickr

De mate waarin Morellet en de zijnen de kunst hebben vernieuwd, en het instrumentarium van de beeldende kunst hebben uitgebreid, wordt nog weleens onderschat. Ga maar na: alle voorafgaande avant-gardes waren toch variaties op het thema ‘verf op doek’, met af en toe een collage of readymade ertussendoor. Na de jaren ’60 is schilderkunst niet meer dan een subgenre.

Morellet hoeft niet zo nodig de kunstgeschiedenis in te gaan als de artistieke emancipator van de tl-buis – dan zijn de geometrische doeken toch boeiender.

GRAV hief zichzelf op in 1968, omdat ze het niet eens konden worden over hun onpersoonlijke kunstprincipes. Hun pretentie van wiskundigheid en objectiviteit is ook niet per se wat het meest tot navolging strekt. Ook hoeft Morellet niet zo nodig de kunstgeschiedenis in te gaan als de artistieke emancipator van de tl-buis – dan zijn de geometrische doeken toch boeiender. Maar de manier waarop GRAV een uitweg zocht uit het probleem van anything goes – met helderheid en nauwkeurigheid, maar ook door ruimdenkend een waaier aan mogelijkheden te onderzoeken, en stiekem de draak te steken met de eigen regels – maakt hun werk meer dan visuele mindcandy. Het maakt de term ‘onderzoek’ bij nader inzien helemaal niet zo misplaatst.

In het noordelijke trappenhuis van het Louvre zijn vijf ramen van Morellet te zien. Ze bestaan uit niet meer dan een simpel glas-in-lood raamwerk met daarin dunner uitgelijnd een gekantelde versie. En dat is precies de ontregelende knipoog die de plek nodig heeft, tussen een bombardement van renaissance- en barokmeesters, Mesopotamische vondsten en Griekse sculpturen.

Helderheid als uitgangspunt, intellectualisme zonder poeha en avant-gardisme zonder zelfmystificatie. Daar zouden we best heden ten dage nog wat meer van kunnen gebruiken. Als een postume hype daarbij kan helpen moet dat maar.

Morellet_Louvre1

Een van de ramen van Morellet in het Louvre (via Flickr)

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Illustrator Rueben Millenaar is blij dat de avondklok vanavond ingaat, al zou hij wel graag zien dat we meer aandacht hebben voor de mensen die onder de maatregel lijden. Lees meer

Asrest 1

Nieuwe materialen voor de huid

Voor de Klimaatweek schreef Pieter Van de Walle een gedicht bij het element water, waarin een onheilspellende stilte voor de storm weerklinkt. Lees meer

Asrest

Asrest

Voor de Klimaatweek schreef Meliza De Vries een gedicht bij het element vuur, vol vlammen die telkens weer vergeten worden. Lees meer

onder ons vergeten

onder ons vergeten

Voor de Klimaatweek schreef Johannes Lievens een gedicht bij het element aarde, over vallen en loslaten. Lees meer

De hitte is zwaar als ze op je valt

Voor de Klimaatweek schreef Anke Verschueren een gedicht bij het element lucht, waarin iemand bijzondere souvenirs van omzwervingen verzamelt. Lees meer

Verandering kan klein beginnen 4

Verandering kan klein beginnen

Kunst maken over de klimaatcrisis is niet makkelijk. Hoe doe je dat, schrijven over een onderwerp waar velen de ogen voor sluiten? Else Boer vraagt Klimaatdichter Willemijn Kranendonk hoe je wakker in de wereld kan blijven staan zonder te verzakken in hoop of wanhoop.  Lees meer

Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (IV)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (IV)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

 1

Waarom ik geen danser kon worden

In het Hoofd//stuk doen schrijvers een poging om de weg naar het verhaal vast te leggen. Welke tips hadden zij willen krijgen toen ze begonnen? Welk advies zullen ze nooit en dan ook nooit meer opvolgen? Wat is hun advies? Lees het in het Hoofd//stuk. Annelies van Wijk trapt af met de vraag hoe je (g)een alwetende verteller wordt. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (III)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (III)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

Ik wacht hier 2

Ik wacht hier

''Terwijl ik door de winkel liep, hield ik haar in de gaten. Ze had lang, donker haar, dat bijna tot haar middel viel. Ze droeg een spijkerbroek en een shirt met een naamplaatje. Ik pakte een kaart en legde hem weer terug. Iets dichterbij kon ik haar naam lezen: Alice.'' Lees meer

Vanaf het moment dat ze elkaar ontmoeten, zijn Erin en Alice onafscheidelijk. Dankzij Alice wordt alles beter. Niets lijkt een intense vriendschap in de weg te staan. Of toch niet? Lees het in een voorpublicatie van Ik wacht hier, het debuut van Else Boer. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Column: In de kruipruimte

In de kruipruimte

In het huis dat Eva van den Boogaard bewoont, bevindt zich een kruipruimte dat de nodige vragen oproept. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (II)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (II)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

AVS: 1

Kerstrituelen

Deze week geven onze redacteurs tips om de kerst mee door te komen. Lees meer

Dit. Is. Goddelijk. Alternatief kerstverhaal Annemieke Dannenberg Dymphie Huijsen

Dit. Is. Goddelijk.

Joost is op vakantie in Spanje met zijn zwangere vriendin. Maar is de baby van hem, of van Marina’s open relatiescharrel HG? Begint Joost ongelovig te worden, of moet hij zijn liefdesbaby maar gewoon omarmen?
Een tragikomisch kerstverhaal door Annemieke Dannenberg. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan