Asset 14

Enge baby's, lieve slechteriken

Marlene Dumas is een van de grootste kunstenaars van dit moment. Ze schildert onder andere angstaanjagende baby’s, een haast sensuele Osama Bin Laden en een hautaine Naomi Campbell. Toch was Maartje bang dat de overzichtstentoonstelling van haar werk (nu in het Stedelijk) teleur zou stellen.

Op de middelbare school had ik een docent Nederlands die zichzelf een zeer getalenteerd detective achtte omdat ze de moordzaken in de boeken van Agatha Christie vaak al had opgelost voor Miss Marple op de plek des onheils arriveerde. Onbewust werkt iedereen in patronen. Een timmerman heeft een voorkeur voor een bepaalde houtverbinding, een detectiveschrijfster voert de lezer haar mysteries in kleine maar op den duur voorspelbare hapjes.

Wanneer je naar een oeuvre kijkt is het mooi om verbanden tussen verschillende werken te ontdekken, er ontvouwt zich een structuur en hierin zie je de kunstenaar aan het werk. Maar dit overzicht verraadt vaak ook een herhaling van zetten en dat neemt de mystiek weg. Communitas, de expositie van beeldend kunstenaar Aernout Mik, had op mij deze uitwerking. Lopend door de kelder van het Stedelijk werd me opeens duidelijk wat hij deed en hoe weinig zijn werkwijze ten opzichte van de gekozen onderwerpen veranderde. Ook grootheid Bill Viola, een videokunstenaar, verloor voor mij met zijn veelgeprezen solo-expositie in het Grand Palais iets van zijn ongrijpbare genialiteit. Sindsdien ben ik enigszins huiverig voor overzichtstentoonstellingen.

De eerste grote solotentoonstelling van Marlene Dumas in twintig jaar in Nederland, zo adverteert het Stedelijk Museum The Image As Burden. En er is schande van gesproken dat we zo lang hebben moeten wachten. Marlene Dumas wordt immers gezien als een van de grootste schilders van deze tijd. Maar toen ik mijn persbutton opspeldde stond ik niet te trappelen van ongeduld. Ik had nog wel een paar jaar willen wachten, want ik houd van het werk van Dumas en was nog niet klaar om deze bijzondere Zuid-Afrikaanse kunstenaar over haar voetstuk te laten struikelen.

Een introductie

Marlene Dumas schildert mensen, maar ze maakt geen portretten. In bijna al haar schilderijen staat een menselijke figuur centraal, vaak is er ingezoomd op het gezicht. Het gaat echter niet om de filmsterren en topmodellen die zij afbeeldt, en ook niet om terroristen als Osama Bin Laden en Ulrike Meinhoff wanneer zij als onderwerp gekozen zijn. Als Marlene Dumas al iets portretteert dan is dat haar eigen verwondering en fascinatie voor deze figuren en de sociaalpolitieke context waarin zij zich bevindt. Ze schildert geen Zuid-Afrikanen, Palestijnen of modellen, maar Apartheid, vooroordelen en seksisme.

Hoewel ze pijnlijke onderwerpen niet uit de weg gaat, had Marlene Dumas gezworen dat ze nooit bloed zou schilderen. Toch bewaarde ze de nieuwsfoto van een Palestijns meisje dat tijdens een vliegtuigkaping was doodgeschoten. De foto belandde in haar beeldarchief, maar was te naar om te gebruiken. Toen ze zich enkele jaren later veel zorgen maakte over andere, persoonlijke dingen (waaronder de relatie met haar eigen dochter) nam ze de foto weer ter hand. Dead Girl (2002) was snel geschilderd.

Dead girl (2002) (foto: Maartje)

Het blijft moeilijk om naar dit dode meisje te kijken. Haar gekneusde mond, de donkere haren die met een felle beweging uit haar gezicht lijken te zijn geveegd, haar bleke huid en zware, halfgesloten ogen. De angst die Dumas die avond ervaarde ‘klopte’ opeens met de harde realiteit van de nieuwsfoto. Het resultaat is geen portret van een Palestijns meisje maar de expressie van een bange moeder die weergaloos kan schilderen. Omdat Dumas als geen ander weet hoe ze haar gevoelens naar beeld moet vertalen, voel je zelfs als je de ontstaansgeschiedenis van het schilderij niet kent, de angst die er aan ten grondslag lag.

In 1990, toen ze net moeder was geworden, schilderde Marlene Dumas vier baby’s. Het zijn geen plaatjes die je van een jonge moeder zou verwachten. De schilderijen geven een unheimisch gevoel, alleen al omdat de zuigelingen met hun kromme beentjes groter zijn dan een gemiddelde volwassene lang is. Hun vervreemdend grote, gekantelde gezichtjes kijken op je neer. De babyhuid is niet zachtroze maar net te rood of blauwig, alsof naderend onheil zich via de poriën aankondigt.

The first people (1990) in het Stedelijk Museum (foto: Maartje)

Dumas gebruikte foto’s van haar eigen dochter voor drie van de vier schilderijen uit de serie The First People, maar wat ze portretteerde was hoe zij het moederschap ervaarde. Een angstige onzekerheid die veel jonge ouders moeten herkennen, al durven weinigen dat toe te geven. Marlene Dumas schilderde met haar emoties, ze durfde haar angst te laten zien, maar ook hoe eng kinderen kunnen zijn. Na het bezoeken van deze expositie zal ik hen nooit meer hetzelfde zien.

Portretten van slechteriken

Ik was zo gewend aan babyfoto’s en wat ik daarvan moest vinden dat de eindeloze stroom op Facebook me amper nog ontroerde. Net zoals ik steeds minder geraakt werd door beelden van doodslag en geweld. Ik vraag me af hoeveel onthoofdingen ik nog moet zien voor ik er niet meer misselijk van word. Ook dat zal een kwestie van tijd zijn. Maar misschien heeft Marlene Dumas daar dan ook een werk over gemaakt wat me wakker zal schudden.

Marlene werkt graag met foto’s van iconische figuren. “Het liefst slechteriken”, vertelde ze tijdens een lezing in De Balie in Amsterdam. Mensen wier beeltenis in de media zo veel is gebruikt dat die ene foto een symbool is geworden voor hun hele leven en de acties waar zij beroemd of berucht om zijn geworden. Nieuwsfotografie in haar meest uitgemolken vorm. Met Osama (2010) toont Marlene Dumas een nieuwe Osama Bin Laden. Dictators lijken nooit oud te worden, en ook Osama kennen wij vooral zoals hij zelf graag gezien wilde worden: als een strijdlustige, gelovige man, met een witte tulband en legerkleding. Marlene schilderde een wijze, haast sensuele pelgrim en laat mij in verwarring achter. Mag dan niets gewoon slecht zijn? Links van Osama hangt een portret van Amy Winehouse, rechts van hem zijn zoon Omar, een loverboy met een terughoudende blik.

Marlene Dumas maakte ook een werk over Mohammed Bouyeri. De titel van het schilderij is The Neighbour en ik kijk inderdaad niet in de ogen van een koelbloedige terrorist, maar in die van een bleke, zachtaardige man, iemand die bij mij in de buurt zou kunnen wonen. De heftige reacties die dit schilderij oproept verraden dat we de menselijke kant van deze man misschien niet willen zien. Dumas gaf tijdens haar lezing in De Balie toe dat ze ook veel twijfels heeft bij dit beeld. Tijdens het schilderen vroeg ze zich af of ze door sensatiezucht werd gedreven. Ze twijfelde of ze verder moest gaan. “Ik heb hem zelfs weggeschilderd, en ik heb hem in een vrouw veranderd. Maar uiteindelijk heb ik hem toch weer teruggebracht. Ik vond het lafhartig om het niet te doen.”

The Neighbour (2005) (foto: Stedelijk)

Deze vastberadenheid proef je in haar beste schilderijen. Dumas dwingt zichzelf om haar angsten en ongemakkelijkheden onder ogen te komen. Ze schildert om de wereld te bevragen en beter te begrijpen. Die noodzakelijkheid resoneert in de verf. Ze legt de slechtheid en lelijkheid van de mensheid bloot, en doet dit op zo’n oprechte manier dat de beelden je geen kans geven om weg te kijken.

Portretten van stereotypen en vooroordelen

Marlene Dumas groeide op in Zuid-Afrika ten tijde van de Apartheid en als jonge twintiger had ze het gevoel dat je geen slechter mens kon zijn dan een blanke Zuid-Afrikaan. Hoewel ze het regime niet ondersteunde en er evident niet voor had gekozen, vond ze dat zij schuld droeg. Het zelfportret Het Kwaad is Banaal (1984) toont de interne strijd rond die schuldkwestie. Zij had het gevoel alsof ze tegen wil en dank het kwaad belichaamde. Als een van de weinige figuren in het oeuvre van Marlene Dumas kijkt de vrouw in dit schilderij je niet aan. Door haar ogen loopt een fijne witte streep, alsof haar blik gebroken is.

Het kwaad is banaal (1984) (copyright Marlene Dumas, foto Peter Cox)

Zijn dit schuldige ogen? We krijgen geen context, er is alleen het gezicht. Marlene heeft zichzelf gedwongen alles te laten spreken in de uitdrukking, het kleurgebruik, de grootte en de titel van het werk. In deze beperking toont zij haar grote kracht als schilder. Een schilderij vertelt een verhaal in een oogopslag en een grimas.

Het portret van een kunstenaar

Marlene Dumas maakt geen portretten. Toch portretteert The Image as Burden in elk geval één persoon. Wanneer je de tentoonstelling bezoekt dwaal je door het hoofd van een groots schilder. Via haar werk zie je wat Marlene Dumas de afgelopen veertig jaar heeft meegemaakt. Daarmee is de expositie in het Stedelijk een portret van de kunstenaar zelf. Het toont hoe zij de wereld zag, voelde en beleefde en hoe zij dat naar beeld vertaalde.
Na het bezoeken van The Image as Burden bewonder ik Marlene Dumas zo mogelijk nog meer. En dat zij in een retrospectieve tentoonstelling overeind blijft heeft denk ik alles te maken met haar werkwijze. Naar eigen zeggen zoekt Marlene naar dingen die per ongeluk gebeuren. Zij doet voor haar werk geen diepgravend onderzoek maar vertrouwt op haar associatieve vermogen en de vrijheid en schoonheid die toeval kan brengen. De expositie ademt emotie. Elk werk is een persoonlijk politiek commentaar, maar kan alleen op intuïtief niveau begrepen worden, omdat de kunstenaar op die manier te werk gaat. Tijdens de opening vertelde de curator dat dit het eerste retrospectief is waar Marlene Dumas zich goed bij voelt. Ik sluit me daar volledig bij aan.

PS. De catalogus van de tentoonstelling is bijna even mooi als de expositie zelf.

--
Dit artikel verscheen in gewijzigde vorm in Kunst & Antiek Journaal Collect.

Mail

Maartje Smits Maartje Smits is schrijvend detective en imker. In 2015 verscheen haar dichtbundel Als je een meisje bent bij uitgeverij De Harmonie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Automatische concepten 57

Word jezelf (ook als je dat niet wilt)

Rietveld-student Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten naar de beste adviezen die zij ooit kregen. Allereerst: beeldend kunstenaar en publicist Q.S. Serafijn. Lees meer

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien het in een mondiaal verband'

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien die in een mondiaal verband'

Curator en onderzoeker Maria Rey-Lamslag is een graag geziene gast in de cultuursector. Jason Keizer gaat met haar in gesprek over haar Indische roots, over hoe het koloniale verleden doorklinkt in haar werk en over haar 'Indotiteit'. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Uitzonderingen

Uitzonderingen daargelaten

Deze week worden onze redacteurs blij van een maas in de wet, meermaals dezelfde film kijken en de kunst van Isabelle Wenzel. Lees meer

Ruimtes

Een vertrouwd lichaam om in samen te zijn

Een jaar geleden moest Charlotte de Beus opnieuw leren praten, lezen en schrijven. In deze drie gedichten onderzoekt ze met poëtische scherpte haar herstel en het lichaam als “een onbetrouwbare woning voor dakloze gedachtes.” Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Ontdekken wie je voorouders zijn geeft kracht en vertrouwen.' Zainal Umarella heeft diep verdriet gekend, maar zijn toekomstbeeld is er een van hoop dat hij aan zijn kinderen wil meegeven. Lees meer

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Een voorpublicatie uit de afstudeerbundel van Elianne van Elderen 'Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten'. Over opgroeien als buitenstaander in een dorp, een vluchtmisdrijf op een veulen, over drie vrienden en iemand die probeert om onvoorzichtig te worden. Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

Column: Over geld

Over geld

Eva vergelijkt de manier waarop ze toen en nu tegen geld aankijkt en hoe het verschil in inkomen binnen haar vriendengroep de verhoudingen heeft veranderd. Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Slaapkamerraam, wereld

Slaapkamerraam, wereld

Buiten is het nacht. Maar wat gebeurt er als je je ogen sluit? Dan kan het buiten net zo goed een zomerse dag in New York zijn. Of een sneeuwlandschap uit je jeugd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer

'Het 'Indische zwijgen’ werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

'Het 'Indische zwijgen' werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

Myrthe Groot en Romée Mulder deden samen onderzoek naar hun familiegeschiedenissen. En ze begonnen een modelabel dat nauw met die persoonlijke zoektocht samenhangt: Guave. Lees meer

ALL-IN

Een levendig gebrek aan bescheidenheid

De allereerste kunsttrialoog op Hard//hoofd. Wat vonden redacteuren Jorne Vriens, Iris van der Werff en Vivian Mac Gillavry van de tentoonstelling ALL-INN in het HEM? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Schreeuwen naar de televisie

Schreeuwen naar de televisie

Deze week worden onze redacteurs blij van het voetenwerk van Het nationale Ballet, de schoenen van Chantal Janzen en aandacht voor Palestijnse filmmaaksters. Lees meer

Hadden we dat altijd maar geweten

Hadden we dat altijd maar geweten

Emma Laura Schouten zit niet op de stoel van de schrijver, maar aan de andere kant van de tafel. Als manuscript-begeleider krijgt ze vaak de vraag of een tekst potentie heeft om Het Boek te worden. Maar heb je eigenlijk wel iets aan die vraag, en wat is het antwoord? Lees meer