Weet u van het bestaan van de Bechdel-test? Het is de simpele vraag of een film of boek twee vrouwen bevat die met elkaar praten over iets anders dan een man. Nee, is het antwoord verrassend vaak. Basje Boer zag (bijna) alle films van het afgelopen jaar en beschrijft de emancipatie van het vrouwelijke personage.
Mrs. Robinson: oerbitch van de cinema. Jaloers, achterbaks, manipulatief, ronduit gemeen - en een slechte moeder bovendien. In coming of age-komedie The Graduate is dit personage - fantastisch vertolkt door Anne Bancroft - larger than life: een onvervalste villain maar óók een diepongelukkige vrouw met wie je je, als je een béétje je best doet, kunt identificeren.
Ouder wordende vrouwen, tienermeisjes op drift, hitsige dames en verliefde meiden: het afgelopen jaar bracht een breed scala aan vrouwentypes mee die de clichés al dan niet wisten te vermijden. Ik vroeg me af wat de gemene deler van al deze personages was. En, belangrijker: ik vroeg me af in hoeverre we ons met deze personages kunnen vereenzelvigen, hoe over the top hun karakters ook mogen zijn.
Frances Ha van Noah Baumbach.
1.
De feelgoodvrouw
Emancipatieporno: ik bedacht de term terwijl ik keek naar de vermoeiende 'dramedy' Hello I Must Be Going. Emancipatieporno is het serieuze zusje van de romkom, een genre dat eigenlijk ook meer om de emancipatie van de vrouwelijke hoofdpersoon gaat dan om het vinden van the one. Bridget Jones vindt haar roeping in de tv-journalistiek, in My Big Fat Greek Wedding ondergaat Tula een ware metamorfose; dat werk. Als vrouwelijke kijker zwijmel je niet alleen weg bij het idee van voorbestemde liefde maar vind je tegelijkertijd heil in het concept van grote hoogten na een diep dal. Funest aan emancipatieporno is het feit dat de vrouwelijke hoofdpersoon altijd slachtoffer is van haar omgeving (moeder, conculega, ex) en dus zielig. Persoonlijk identificeer ik me beter met vrouwen die worstelen met innerlijke demonen.
> De romkommer
Het mag opvallend heten dat het aantal standaard-romkoms gestaag lijkt te slinken. De romkoms die er wel te zien zijn, hebben óf een opvallende twist (zoals tijdreis-romkom About Time), óf komen uit eigen land.
Het Nederlandse Soof is typische emancipatieporno over een einddertiger die zowel succesvol ondernemer als moeder is. Haar dilemma: verder met de vertrouwde echtgenoot of wegvluchten voor de sleur in de armen van een nieuwe man. Een viervoudige luxe dus, die in de verste verte niet op een echt probleem lijkt.
Met Smoorverliefd maakte Hilde Van Mieghem een remake van haar eigen Vlaamse mozaïekromkom volgens Love, Actually-sjabloon voor de Nederlandse markt. De stereotiepen zijn niet van de lucht, met onder meer een vrouw die pas tot leven komt wanneer ze eens goed genomen wordt.
> De midlifer
Ook vrouwen hebben tegenwoordig recht op hun mid- dan wel quarterlife crisis. Rode sportwagens komen er niet aan te pas, jonge bimbo's wel.
De plots van zowel Girl Most Likely als Hello I Must Be Going draaien om een gedumpte einddertiger die zich gedwongen ziet terug te keren naar het ouderlijk huis. In beide gevallen komt er een (veel) jongere man aan te pas. Bij hem mag onze heldin alle verantwoordelijkheden en verwachtingen van alledag vergeten. Uiteindelijk blijkt de man niet De Ware maar een tussenstation op weg naar Inzicht, Groei en Zelfstandigheid.
Enigszins vergelijkbaar zijn Gloria en Les beaux jours: de eerste een festivalfavoriet en kassucces, de tweede een niemendalletje met coryfee Fanny Ardent als publiekstrekker. In deze gevallen zijn het zestigers die een tweede leven wordt gegund, in het geval van Les beaux jours wederom via een affaire met een jongere man.
2.
Het secreet
Als we tegenwoordig één vrouwelijk stereotype bevestigd zien, dan dat van het secreet. Op zich niet erg; tenslotte zijn er ook voorbeelden te over van mannelijke etterbakken. In het ideale geval zien we echter een gelaagde bitch, een Mrs. Robinson die even vreselijk als kwetsbaar is.
> De manipulator
Het idee van een manipulerende man roept meestal het beeld op van politiek spel, strategie, oorlog. Het cliché wil dat de vrouw op persoonlijker niveau manipuleert. Denk aan de echtgenote van een machtig man die heimelijk de touwtjes in handen heeft; de konkelende minnares á la Glenn Close in Fatal Attraction (een film die mannen voorgoed bevestigde in hun paranoia); de career girl die haar concurrenten omver maait; álle cheerleaders met dodelijke glimlach en vlijmscherpe nagels uit Amerikaanse high schoolfilms.
The Master mag dan om de relatie tussen twee kerels gaan, Amy Adams zet met beperkte screen time een gelaagd secreet neer. Terwijl Lancaster Dodd (Philip Seymour Hoffman) als het gezicht en geweten van de sektarische beweging The Cause dient, is het zijn zwangere vrouw die achter de schermen de belangrijkste knopen doorhakt, al dan niet met seks als middel.
Het titelpersonage uit Blue Jasmine, sterk neergezet door Cate Blanchett, is labiel, naïef, egocentrisch en vreemd ontwapenend. Aan het slot van Woody Allens grote filmhuishit wordt pas duidelijk wat ze óók is: een groots manipulator. Met Jasmine creëerden Allen en Blanchett een uniek personage dat even verwerpelijk als menselijk is.
De filmmaker die echter de meeste clichés over vrouwen in één film wist te stoppen, was ongetwijfeld de nimmer fijnzinnige Brian De Palma. Zijn Passion was een opeenstapeling van achterhaalde vrouwelijke stereotiepen: niet alleen de manipulator, maar ook de ziekelijk jaloerse vrouw, de closeted lesbienne, de moordenares. Niets in deze erotische thriller zegt iets over de werkelijkheid waarin we leven, maar je kunt je afvragen: was dat überhaupt De Palma's bedoeling?
> De hysterica
Begint Before Midnight wat al te romantisch, tegen het einde ontpopt de film zich als een provocerende verbeelding van een huwelijk in de knoop, zonder een makkelijke oplossing te geven. Wel zo realistisch: soms gaat het niet om het ontwaren van de knoop maar om hoe te leven met knoop en al. Julie Delpy's personage sluit perfect aan bij dit idee: in al haar overgevoeligheid is ze even irritant als kwetsbaar. Een klap in het gezicht van wie zich in haar herkent.
> De moeder
Dankbaar thema in menig sprookje: de oudere (lees: onvruchtbare) vrouw die afgunstig is op de jonge (viriele) vrouw, al dan niet haar eigen dochter. Sneeuwwitje, in 2013 nog verfilmd als Blancanieves, is een beroemd voorbeeld. Maar ook in horrorfilms, die uit dezelfde bron als sprookjes putten (dat wil zeggen: de onderbuik), duiken gruwelmoeders op, recent nog in The Conjuring. Op de falende moeder rust kennelijk nog altijd een taboe. Scherper gesteld: de angst voor een vrouw die niet voor het moederschap kiest, is diepgeworteld. Ook Lars von Trier rakelde die angst op in zijn Nymphomaniac.
Klassieke variatie op Sneeuwwitje is Carrie, waarin de seksuele ontluiking van een tienermeisje tevergeefs wordt onderdrukt door haar godsdienstwaanzinnige moeder. Deze Margaret White, in de remake uit 2013 vertolkt door Julianne Moore, is geldt inmiddels als een icoon uit de cinema. Net als Mrs. Robinson is Mrs. White een secreet door omstandigheden. Achter het secreet zien we, heel af en toe, kwetsbaarheid.
3.
De lefchick
De vrouwelijke lefgozer kwam in 2013 niet alleen, ze nam haar vriendinnen mee.
> De nihilist
Een lastig soort film was Spring Breakers van eeuwige enfant terrible Harmony Korine: te arty voor het mainstreampubliek en tóch de natte droom van elke marketeer. Want waar ging het hier om? Disney-actrices gone wild, in neonbikini's en al. Oftewel, een film waar MUST SEE met glow in the dark-letters overheen geschreven stond. Maar - de meisjes van Korine waren niet van vlees en bloed. Eerder waren ze symbolen, door Korine neergezet in een bordkartonnen wereld die vaag de onze reflecteert.
En dan was er het qua plot verwante The Bling Ring van Sofia Coppola, over een groepje rovende tieners in de Hollywood Hills. Vergeleken met Spring Breakers is The Bling Ring nogal recht-toe-recht-aan. Maar het punt dat Coppola maakt, is wél wezenlijk voor de tijd waarin we leven. Toonde ze in haar vorige films de lege levens achter roem, met The Bling Ring laat ze zien dat ook roem zelf failliet is. Gewetenloze tienermeisjes leggen als vanzelfsprekend hun claim op fame - gewoon, omdat ze vinden dat ze er recht op hebben. Wat hebben die sterren nu eigenlijk wat zij niet hebben? Waarom zouden zij geen recht hebben op hun piece of the pie? Coppola's tienermeisjes vertegenwoordigen hier niet hun sekse, maar de tijdgeest.
Spring Breakers van Harmony Korine.
> De idealist
Het is interessant om het veel kleinere Foxfire af te zetten tegen de films van Korine en Coppola. Foxfire, naar de gelijknamige roman van Joyce Carol Oates, toont een fifties girl gang die net zo hard ageert tegen bestaande normen en waarden als de blingringers en springbreakers, maar dan vanuit idealisme in plaats van nihilisme. Het resultaat is echter vergelijkbaar: in alle drie de films verliezen de jonge vrouwen zich in machtswellust.
4.
Het slachtoffer
Het is de paradox van de feminist: enerzijds is ze sterk en onafhankelijk, anderzijds is ze slachtoffer, want onderdrukt. Nu zijn meelijwekkende personages bij voorbaat problematisch: hun air van heilige ongenaakbaarheid maakt het lastig je met ze te identificeren. Maar een vrouwelijk slachtoffer - de damsel in distress - is nog net iets ongemakkelijker.
> De sekswerker
Met Lovelace kreeg de beroemdste pornoster aller tijden, Deep Throat's Linda Lovelace, een vlakke biopic toebedeeld. Er werd net zolang aan haar verhaal en persoonlijkheid gesleuteld totdat er een personage van bordkarton overbleef, gemodelleerd naar het standaard sjabloon van het slachtoffer van huiselijk geweld. Nog zuurder is dat de film Lovelace's moeder als ware bad guy aanwijst, terwijl een aantal hoge omes uit de pornowereld vergoelijkend een hand boven het hoofd wordt gehouden.
François Ozon vertelt met zijn Jeune & jolie het omgekeerde verhaal. Zijn Isabelle is een minderjarige prostituee die zich via haar vak emancipeert. Het waarom van haar keuze is niet eenduidig; Ozon laat niet meer van haar zien dan de titel al verklapt: dat ze jong en knap is. Geen slachtoffer dus, maar ook nauwelijks een mens. Dat Ozon op het filmfestival van Cannes zei dat vrouwen zich in zijn film zullen herkennen omdat zij erover fantaseren de hoer te spelen, geeft de film een bittere bijsmaak.
> De kindvrouw
Hij is ontegenzeggelijk een van de beste filmmakers van de afgelopen decennia, maar Terence Malicks vrouwelijke personages zijn bijna lachwekkend plat: fragiele, ingoede, welhaast engelachtige wezens waarvan je je niet goed kunt voorstellen dat ze zoiets aards doen als naar de wc gaan of een fietser uitschelden in het verkeer. Is dat erg? Wel in het geval van zijn nieuwste, To the Wonder, een dromerige liefdesgeschiedenis waarin Olga Kurylenko een gevoelige, licht labiele immigrante speelt die haar dagen vult met verstoppertje spelen en op bedden springen zodat je je werkelijk verbaast wanneer ze over zekere vaardigheden blijkt te beschikken (zoals pianospelen).
5.
A woman in love
Opvallend veel films kozen in 2013 voor een meer complexe verbeelding van liefde en seks dan de gebruikelijke Onbereikbare Vrouw, Liefde Met Obstakels, Foute Man vs. Verlegen Man, en ga zo maar voort. Zo combineerde zwarte komedie Sightseers op verrassende wijze bloederig geweld met opvallend inzicht in de psychologie van een relatie. En offbeat romkom Silver Linings Playbook leverde met de cynische Tiffany een atypische romantische heldin.
> De wellustige vrouw
In Two Mothers, naar een novelle van Doris Lessing, houden de moeders uit de titel het met elkaars zonen. In Ulrich Seidls Paradies: Liebe gaat een Oostenrijkse van middelbare leeftijd op seksvakantie in Afrika. Ongemakkelijke onderwerpen die genuanceerd worden gebracht, compleet met de twijfels en angsten van de vrouwen in kwestie.
In Paradies: Liebe is het pijnlijke hoogtepunt (sommigen zouden zeggen: dieptepunt) het seksfeestje waar Teresa door haar vriendinnen op wordt getrakteerd. Zij sporen haar gedurende de hele film aan om het er toch vooral van te nemen, daar in Afrika. Ook Two Mothers gaat over vriendinnen die elkaar genegenheid gunnen, zelfs al is die van dubieuze, semi-incestueuze aard.
Paradies:Liebe van Ulrich Seidl.
> De bakvis
Coming of age gaat nogal eens hand in hand met een seksueel ontluiken. In Lore van Cate Shortland worden die twee elementen nog eens gecombineerd met het genre van de oorlogsfilm. Het titelpersonage is de 14-jarige dochter uit een nazi-gezin die na de beëindiging van de oorlog worstelt met ideologie en geweten. Op knappe wijze worden deze morele dilemma's gekoppeld aan Lore's eerste lustgevoelens, waarmee de puberteit een ongebruikelijk duistere ondertoon krijgt. Ongebruikelijk, maar daardoor niet minder herkenbaar. Want gaat ook de ontdekking van seksualiteit niet gepaard met een diepe angst voor alles wat er binnen in je huist?
Ook La vie d'Adele gaat over het ontdekken van lust en liefde: de eerste keer seks (met een man), de eerste verliefdheid (op een vrouw). Maar in tegenstelling tot het gelaagde Lore ligt bij deze film de kracht juist in een bedrieglijke eenvoud. Regisseur Abdellatif Kechiche (eerder verantwoordelijk voor de ijzersterke aanklacht Black Venus) toont een eerste liefde, van het opwindende begin tot het dieptreurige einde; niet meer of minder dan dat. Maar hij doet dat op dusdanig invoelbare wijze dat de twee hoofdpersonen zowel hun sekse als hun geaardheid ontstijgen: Kechiche maakt hun verliefdheid universeel.
La Vie D'Adele van Abdellatif Kechiche.
> De vriendin
Dat vriendschap erg op verliefdheid lijkt, weten we sinds bromances als I Love You, Man en The Hangover. De vrouwelijke pendant van de bromance - de girl crush of womance - wint inmiddels aan terrein, ondanks het hardnekkige cliché dat een vriendschap tussen vrouwen minder 'oprecht' is dan die tussen mannen.
Paul Feig, die met Bridesmaids al succesvol inzoomde op vrouwenvriendschap, leverde met The Heat een zeldzame vrouwelijke variant op de buddy cop film. En ook Disney deed recent een duit in het zakje met Frozen, een sprookje waarin de relatie tussen twee zussen centraal staat.
De leukste film over vrouwenvriendschap van 2013 was echter Frances Ha, waarin BFF's Frances en Sophie alles doen wat een stelletje zou doen (stoeien in het park, een biertje drinken op het balkon, een film kijken in bed, plassen in het openbaar) of zoals Frances zelf zegt: ze lijken wel een lesbisch stel dat geen seks meer heeft. Met een brede glimlach en vlinders in mijn buik wandelde ik het filmtheater uit. Ik wil ook een beste vriendin, zwijmelde ik.
De kwestie van de verbeelding van de vrouw is urgenter dan ooit. Om nog maar te zwijgen over bozige Amerikaanse blogs over 'representation', duiten in de feministische zak door bijvoorbeeld Beyoncé en Helen Mirren, een overdosis aan oestrogeen tijdens de laatste Oscar-uitreiking en mooiweerartikelen in onze eigen Opzij ("Series met sterke vrouwelijke hoofdpersonages zijn ongekend populair"). Het onderwerp vrouwbeeld is niet alleen urgent, het is bepaald hot.
Terug naar de vraag: hoe wordt de vrouw in de film verbeeld? De vrouwelijke personages die ik hierboven als voorbeelden aanhaal, lijken zo uiteenlopend als maar kan, maar blijken wel degelijk een paar belangrijke overeenkomsten te kennen. Het overgrote deel is in gebreke, 'flawed', zoals de Engelse term zo mooi luidt. Deze vrouwen erkennen hun zwaktes en onvolkomenheden, maar dat ze verre van perfect zijn, betekent niet dat ze niet sterk zijn. In meer dan de helft van de verhaallijnen uit de bovenstaande films transformeren de vrouwelijke hoofdpersonages van passief naar in control. Soms gebeurt dat al vroeg in het verhaal, waarna het alsnog misgaat (Foxfire); een andere keer vormt de transformatie de spil van het verhaal (Frances Ha). In de meeste gevallen is deze emancipatie positief (Frozen), in sommige gevallen niet (Paradies: Liebe). Zelden heeft het personage gedurende de hele film controle over haar situatie, net zoals de personages zelden passief zijn en blijven.
En dan vroeg ik me nog iets af: hoe scoren deze personages op de Mrs. Robinson-o-meter? Oftewel: kunnen we ons identificeren met de vrouwelijke personages die we voorgeschoteld krijgen? Ervan uitgaande dat we ons allemaal realiseren dat we verre van perfect zijn, dat we laveren tussen passief en in control, dat we transformaties doormaken naarmate we ouder worden en dat die niet louter positief zijn, zeg ik: ja. Er worden in Hollywood nog steeds te weinig vrouwen in films gecast en er worden te weinig hoofdrollen voor ze geschreven. Er wordt te laag gescoord op de Bechdeltest en er wordt te weinig screen time aan vrouwen gegund. Maar de vrouwen die we wél te zien krijgen, zijn vrouwen in wie we ons kunnen herkennen.
Basje Boer (1980) studeerde fotografie aan de Gerrit Rietveld Academie. Haar debuut Kiestoon, een bundel korte verhalen, verscheen in 2006 bij De Arbeiderspers. Sindsdien schrijft ze fictie en non-fictie voor een veelheid aan tijdschriften. Haar eerste roman wordt binnenkort uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar.
