Asset 14

Hoe ik van videokunst leerde houden

Waarom had Floris zo lang een hekel aan videokunst en hoe kwam hij tot inkeer? De 'recensent interdisciplinair' doet een boekje open en deelt zijn lijstje met beste videokunstwerken.

Lang heb ik een hekel gehad aan videokunst.

De reden daarvoor is heel eenvoudig: het duurt zo lang. De gemiddelde museumbezoeker, zoals bekend, kijkt zeven seconden naar een kunstwerk. Zelf scoor ik als semiprofessionele kunstvreter hoger, maar mijn manier van kijken is allesbehalve rustiger. Ik been rond, draai om, pik impressies op, loop lijnrecht af op wat me aanspreekt, kijk vanuit verschillende hoeken, bedenk wat voor variaties er op dit beeld mogelijk zijn, loop door, of terug. Als er geen irritante andere museumbezoekers zijn, doe ik dat het liefst met dansante bewegingen. Het is een manier van kijken die zich slecht verdraagt met videokunst. Als ik geen onmiddellijke inschatting kan maken of iets het nader bekijken waard is, word ik ongeduldig. Passief kijken is niet mijn ding.

En toch zijn de tien beeldende kunstwerken waar ik het langst naar gekeken heb allemaal videowerken. De reden daarvoor is even eenvoudig: je moet wel, als je ze echt wilt zien. Curatoren kunnen me een groot plezier doen door er meerdere naast elkaar op te stellen, zodat ik kan zappen. Dat levert bij de meeste werken een interessantere kijkervaring op dan aandachtig stilstaan, en zo hoef je niet al te veel tijd te verdoen om toch begin en eind mee te krijgen. De vergelijking is niet helemaal eerlijk, want natuurlijk heb ik langer naar de meeste theaterstukken, dansvoorstellingen en bioscoopfilms gekeken dan naar kunstvideo’s. Dat schilderijen stilstaan is hun schuld niet. Maar sowieso heeft het een tijd gekost voor ik naar video’s wilde kijken. Met filmpjes op de sociale media moet je me nog steeds niet lastig vallen.

Dat ik van videokunst heb leren houden, komt niet door een andere manier van kijken. Het komt doordat videokunst indringender is. Het spreekt meer zintuigen aan, het ziet er niet steeds hetzelfde uit, opeenvolgende beelden bevatten meer informatie dus kan de maker er complexere inhoud in kwijt. Dat klinkt triviaal maar het duurde vijf jaar voor ik er achter kwam. Toen ik mezelf in 2010 tot ‘recensent interdisciplinair’ bombardeerde, was ik pas halverwege dat inzicht. Nog steeds moet ik me vaker wel dan niet dwingen om aandachtig te blijven kijken – maar ook, soms tegelijkertijd, dwingen om nu eens weg te gaan. Dat maakt de ervaring des te intenser, maar het blijft een merkwaardige liefde. Videokunst vraagt net iets meer onderwerping van de kijker dan ik bereid ben op te brengen.

Beeld: Forte//Blonde (Janneke Meekes). Geïnspireerd op Nevada van Charles Atlas.

Er speelt nog iets anders mee: van oudsher is videokunst niet erg kijkersvriendelijk. Langdradig, korrelige beelden, slecht geluid. Deels komt dat botweg door te weinig geld. Het is nog niet zo lang dat kunstenaars de budgetten hebben om serieuze production values in hun videowerk te steken: de weldadige installaties van Pipilotti Rist, de 24 uur durende collage The Clock van Richard Marclay, de intens esthetische bewegende stillevens van Fiona Tan zijn allemaal verworvenheden van na 2000. En deels was het een arty idioom: onvolmaaktheid als artistiek statement. Bij een aantal pionierswerken is die onvolmaaktheid nog wel aandoenlijk, maar als manier om artistiek te doen heb ik er weinig mee. Dat idioom is intussen ook al weer goeddeels verdwenen, omdat ook met een beperkt budget iedereen achter zijn Apple een art director kan zijn en grofkorreligheid geen effectieve manier is om je te onderscheiden van miljoenen doe-het-zelvers op YouTube. Maar ook dat is een recente verworvenheid. Het zijn veranderingen die ik tijdens mijn volwassen leven heb meegemaakt, en zo oud ben ik nu ook weer niet.

Don’t be a grumpy old man, zeiden twee mensen onafhankelijk van elkaar tegen me. (De ene is een vrolijke jonge digitaal letterkundige, de andere een mild cynische oudere kunstcriticus.) De hoofdredacteur vond het ook: ik moest eens een stuk schrijven over dingen die ik leuk vind, in plaats van weer een betoog. Vandaar deze routekaart van hoe ik videokunst leerde waarderen. Grotendeels in chronologische volgorde van wanneer ik ze gezien heb, al behoud ik me het recht voor wat te smokkelen.

[Onder ‘videokunst’ versta ik hier alles wat in een tentoonstellingsruimte in een continue voorstelling gedraaid wordt. Arthouse cinema wordt dus niet meegerekend, evenmin als podiumkunst met een centrale rol voor video, zoals de muziektekstfilms van Yannis Kyriakides of de choreografie Lithium van Andrea Božić.]

1. De kortste

Ik weet niet precies waar en wanneer ik de Handstand (1993) van Marijke van Warmerdam voor het eerst gezien heb, in Huize Frankendael, in Huis Marseille of nog ergens anders. Wel dat ik er minstens tien minuten naar gekeken heb, terwijl het toch maar twee shots van samen minder dan een halve minuut zijn die geloopt worden. En niet alleen omdat er een vrouw in haar ondergoed te zien is. Het is een simpel, treffend beeld vol levensvreugde, tegelijk elegant en licht belachelijk, hypnotiserend in de herhaling. Op de grote solotentoonstelling in Boijmans in 2011 waren meer van zulke loops te zien, zoals van een hoed die in het ravijn waait en weer terugvliegt. En allemaal – tot mijn grote vreugde – in één grote zaal.

2. De langste

La Commune (2000) van Peter Watkins is een zes uur durende quasi-documentaire over het neerslaan van de Parijse Commune in 1871, waarbij een substantieel deel van Parijs in de as werd gelegd en ca. 20.000 mensen standrechtelijk gefusilleerd werden. De officiële berichtgeving wordt verzorgd door Versailles TV, de verslaggeving vanuit de barricades door Commune TV. Watkins rekruteerde zijn amateur-acteurs uit grotendeels uit de lagere inkomensgroepen en laat ze niet alleen de gebeurtenissen van La Semaine Sanglante naspelen, maar interviewt ze ook als personage (“wat bent u aan het doen?”) EN over hun personage (“wat vindt u van wat uw personage doet?”). In het heetst van de strijd vervagen die grenzen en lopen de emoties hoog op. Ik zag La Commune in 2008 op de tentoonstelling History Acts in Göteborg, die ik snel nog even wilde zien terwijl ik eigenlijk ergens anders moest zijn. La Commune was het laatste zaaltje. De rest van de tentoonstelling ben ik vergeten.

3. De oudste

De enige videokunst in het Louvre is dit korte filmpje Danse Serpentine van de gebroeders Lumière, gechoreografeerd door de toenmalige danssensatie Loïe Fuller. Toepasselijk genoeg speelt het op een heeeeel klein schermpje in de afdeling late 19e eeuw.

4. De rondste

In 1988 fietste actrice Tilda Swinton de Berlijnse muur rond. Een jaar later viel de muur. Twintig jaar later kwam ze terug en fietste hetzelfde traject nogmaals. De filmmaakster Cynthia Beatt nam beide tochten op en maakte daarmee de films Cycling the frame (1988) en The invisible frame (2009). Met mijn gebruikelijke ongeduld heb ik alleen een deel van die laatste gezien. Maar toen ik vorig jaar een voorstel moest doen voor een journalistiek project in Parijs, heb ik niet lang getwijfeld: ik wilde hetzelfde doen, maar dan met de Parijse rondweg, de Périphérique. En dat resulteerde weer in dit stuk.

5. De oudste nieuwste

Helaas is Raumlichtkunst online niet te bekijken, maar in de klassieker An Optical Poem (1938) komt Fischingers stijl al duidelijk naar voren.

Toen ik Raumlichtkunst in 2012 zag was het pas een paar maanden oud. Dat wil zeggen, de reconstructie. Oskar Fischinger deed zijn experimenten met naast elkaar geprojecteerde abstracte animaties in 1926-7. Dat is nu moeilijk te geloven: qua beeldtaal lijkt het eerder een combinatie van abstract expressionisme uit de jaren ’50, geometrische abstractie uit de jaren ’60 en psychedelische lavalamp-projecties uit de jaren ’70. Sinds het Center for Visual Music de boel op HD heeft overgezet en er muziek van Varèse, John Cage en Lou Harrison onder heeft gezet reist de installatie de wereld over. Vreemd genoeg ontbrak Raumlichtkunst op de grote Fischinger-tentoonstelling in EYE.

6. De ingewikkeldste

William Kentridge maakte The Refusal of Time voor dOCUMENTA(13) in 2012. Ik zag het pas een jaar later in de kelderzaal van Van Abbe. Op vijf schermen trekt een vaudeville-fanfare aan je voorbij, tikken klokken, gaan geleerde verhandelingen in snippers op, trekken krijtlijnen van diagrammen door zwartwitbeelden van karikaturale laboratoria, terwijl midden in de zaal een infernale blaasbalg in het rond pompt. Dit alles heeft te maken met Einsteins relativiteitstheorie en Poincaré’s opdeling van de wereld in tijdzones, Londense buizenpost, Zuid-Afrikaanse geschiedenis, Kentridge’s persoonlijke geschiedenis en de erfenis van het kolonialisme. Juist. Voor het wetenschapshistorische gedeelte is Kentridge te rade gegaan bij Harvard-historicus Peter Galison, specialist op het gebied van representatie van kennis en co-auteur van het lijvige en briljante Objectivity (2007). Je kunt twijfelen over hoe wetenschapshistorisch verantwoord Kentridge’s transtemporale associaties zijn, maar een fascinerende maelstrom van beelden, geluiden en gedachten is het wel.

7. De roodste

“Ik vroeg me af: wat kan ik met deze technologie doen?”, vertelt Richard Mosse in dit interview over het maken van The Enclave (2013). “En toen dacht ik: ik ben nog nooit in Congo geweest.”

Het is een wel erg nonchalante manier om te motiveren waarom je een psychedelische, multidisciplinaire documentaire-installatie hebt gemaakt over het bloederigste conflict van de afgelopen decennia. De technologie in kwestie is infrarood-kleurenfilm, in WO II gebruikt door de Amerikanen om begroeiing (die infrarood licht reflecteert) te onderscheiden van camouflage (die dat niet doet). Het resultaat is dat paradijselijke landschappen compleet kauwgombal-paarsrozerood gekleurd worden. Dat resultaat is tot 1 juni te zien in Foam, in de vorm van een 40 minuten durende film op zes schermen tegelijk en bijbehorende panoramafoto’s, vergezeld van onheilspellende sound art van Ben Frost. The Enclave doet iets wat in de hedendaagse videokunst wel vaker geprobeerd wordt, en maar zelden slaagt: met artistieke middelen het format van de documentaire doorbreken en daar iets wezenlijks aan toevoegen, zonder de werkelijkheid geweld aan te doen. Blijkbaar heb ik een talent om op grote kunstmanifestaties het interessantste te missen, want dat gebeurde me in Kassel met Kentridge en in Venetië met The Enclave.

8. De meest verwarrende

And Europe Will Be Stunned (2007-2011) is een drieluik van de Israëlische kunstenares Yael Bartana. In het eerste deel roept een redenaar in een lange leren jas de Poolse joden op om terug te keren, aangehoord door een groep kinderen in een verder leeg stadion. In het tweede deel bouwt een groep jonge pioniers een kamp – jawel, een kamp! – in het centrum van Warschau. In het derde deel is de leider vermoord, trekken rouwenden aan zijn lijkbaar voorbij en ben je getuige van de begrafenisceremonie. Het geheel is vol met beladen associaties: Goebbels, Triumph des Willens, de begrafenis van Stalin, de moord op Rabin. Het ongemakkelijkste is wel dat And Europe Will Be Stunned daadwerkelijk heeft geleid tot de oprichting van een Jewish Renaissance Movement, die bijeenkwam op de Biënnale van Berlijn.

9. Ter afsluiting

Bill Viola begon in de jaren zeventig als conceptuele videokunstenaar met korrelige films in zwartwit. Zijn latere werk is in vergelijking daarmee buitengewoon esthetisch, met een beeldtaal uit de Italiaanse Renaissance. The Greeting (1995) bijvoorbeeld is de intens vertraagde opname van de ontmoeting van drie vrouwen op een warme avond, in fel gekleurde jurken waar de wind mee speelt. Ook hier is het schoonheid die schuurt: met de entree van de zwangere vrouw in de rode jurk wordt de derde vrouw letterlijk uit beeld gedrukt. Maar in vergelijking met Mosse en Bartana schuurt het wel heel zachtjes.

En zo leerde ik van videokunst houden. Ik heb trouwens nog steeds een hekel aan hiphop, hedendaagse Nederlandse romans, porno en wintersport, en ik kijk niet naar tv-series want dat kost teveel tijd. Any takers?

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

Tip van Else Boer Wees een meeloper

Wees een meeloper

Soms is een meeloper zijn gewoon een heel goed plan. Schrijver Else Boer legt uit waarom aan de hand van haar nieuwste niet-originele hobby: schaken. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Joost Oomen wil de maan bezielen 3

Joost Oomen wil de maan bezielen

Onlangs verscheen Het Perenlied, de eerste roman van Joost Oomen. Roos Wolthers ging met hem in gesprek over vrolijkheid en twinkelende schuimspanen. Lees meer

Tijdens de avondklok

Tijdens de avondklok

Deze week geven onze redacteurs een inkijkje in wat zij doen als je na 21.00 uur niet meer op straat mag komen. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers