Zwetend, shakend, piepend, rommelig, houterig. Geniaal." /> Zwetend, shakend, piepend, rommelig, houterig. Geniaal." />
Asset 14

Het fenomeen Daniel Johnston

Toen ik twee jaar geleden Daniel Johnston in de bovenzaal van Paradiso zag, was dat een ervaring waar ik een nogal dubbel gevoel aan overhield. Aan de ene kant had ik er lang naar uitgezien deze cult-held eens in levende lijve te aanschouwen. Hij is immers een van mijn favoriete songschrijvers. Maar daarnaast had ik het idee dat de aantrekkingskracht van de mentaal en fysiek instabiele Johnston, voor mij en de rest van het publiek, toch ergens ook wel vergelijkbaar was met die van de Siamese tweeling of de vrouw met de baard in de rondreizende freakshows van de negentiende eeuw. Nu is de vraag in hoeverre die aantrekkingskracht onvermijdelijk is en vervolgens in hoeverre ze verwerpelijk is.

Laat ik vooropstellen dat het onmogelijk is de persoon Johnston en zijn werk van elkaar te scheiden. Elke poging daartoe zou geforceerd zijn, aangezien z’n muziek op alle mogelijke manieren onconventioneel is en daarmee wel om een verklaring naar de persoon vraagt. Zo gauw je z’n piepende valse stem hoort, z’n rommelige gitaarspel of houterig geplonk op de toetsen, z’n teksten vol kinderlijke associaties en de amateuristische opnamekwaliteit van z’n vroegste (en meest invloedrijke) platen, weet je dat we hier te maken met een zogezegd ‘abnormaal’ figuur. Je hoort dat dit provocerende geluid voor hem geen esthetische keuze was, – zoals het voor zijn volgelingen overduidelijk wél zou zijn – maar bittere noodzaak.

Het zou onzinnig zijn om te pogen de muziek in haar oorspronkelijke vorm los van de maker te beoordelen. Toch zijn Johnston’s liedjes een eigen leven gaan leiden. Dat komt omdat honderden artiesten – waaronder Tom Waits, Yo La Tengo, Beck, Eels, Sparklehorse en Beach House - de behoefte hebben gevoeld deze liedjes te coveren en daarmee bekender te maken bij het grote publiek. Dankzij de interpretaties van anderen kan het argument ontzenuwd worden dat Johnston’s staat van dienst alleen aan zijn persoonlijkheid te danken zou zijn. Wanneer alle ‘abjecten’ weggenomen zijn (die rare stem, dat krakkemikkige geluid), houden we songs over met een melodieuze eeuwigheidswaarde en teksten die de particuliere emotie van de schrijver overstijgen. Sommige van deze nummers voelen dan haast als ‘traditionals’, waar elke uitvoerende artiest zijn of haar stempel op kan drukken. Omdraaien kan je dit echter niet: deze liedjes konden op geen enkele andere manier ontstaan dan ontsproten uit het brein van die ene unieke figuur uit Texas.

Daniel Johnston kan tegenwoordig het best omschreven worden als een klein kind gevangen in het constant trillende obesitas-lichaam van een tandeloze man. Het is onvermijdelijk om een pijnlijk gevoel van ramptoerisme te ervaren wanneer je hem zwetend en shakend op een podium door zijn eigen materiaal heen ziet zwoegen. Maar aan die fascinatie gaat de bewondering vooraf. Deze man is namelijk niet geliefd omdat hij zielig of onbedoeld grappig zou zijn. Deze man is geliefd omdat hij al dertig jaar lang songs schrijft die tot de verbeelding spreken en die hij bovendien alleen kon schrijven door wie hij is. Daarmee is tevens mijn tweede vraag beantwoord. De aantrekkingskracht van de persoon Johnston als een mismaakte op een kermis is niet alleen onvermijdelijk, maar ook gelegitimeerd. Wat niet betekent dat het niet pijnlijk mag zijn. Ik ervoer het concert van twee jaar geleden als bijzonder pijnlijk – wat zeker niet meehielp was dat ik zo vooraan stond dat ik de pisvlekken in Daniel’s broek aan kon raken - maar tegelijk was ik ontroerd en betoverd door de schoonheid en puurheid van het optreden. Authenticiteit wordt vaak misbruikt als argument voor kwaliteit, maar aangezien Johnston onmogelijk iets anders zou kunnen zijn dan wat hij is kan je hem alleen maar óf volledig afwijzen óf volledig in je armen sluiten. Een middenweg is onmogelijk.

Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Want hoe iets in de armen te sluiten wat op zoveel manieren door ons als ‘vreemd’ wordt beschouwd? Het is een onderwerp waar in de twintigste eeuw veel filosofen over nagedacht hebben. Foucault liet zien hoe de mens geneigd is dat wat afwijkt door middel van regels en instituties te normaliseren. Zo worden mensen met afwijkend gedrag bijvoorbeeld in een gekkenhuis geplaatst en daarmee als ‘gek’ bestempeld. Maar het werkt twee kanten op. Want het instituut gekkenhuis kon alleen bedacht worden door de mensen die zichzelf als niet-gek, als ‘normaal’, beschouwden en daarmee de macht over deze tweedeling in handen hebben. Het gedrag van de zogenaamde normale mensen is de maat gaan vormen waarnaar wij moeten handelen, maar tegelijk kunnen we onszelf alleen definiëren naar wat van ons afwijkt. Horkheimer en Adorno beschreven hoe, in het verlichte denken, dat wat wij niet kunnen begrijpen nooit als onbegrijpelijk onderkend zal worden, omdat we de angst willen beteugelen dat het onbekende in ons veroorzaakt. Daarom nemen we het op in onze systematische drang naar rationaliteit, waarmee het anders-zijn van de dingen doorbroken wordt en daarmee door ons wordt toegeëigend.

Aan deze theorieën moest ik denken toen ik drie weken geleden Daniel Johnston voor een tweede keer in de Paradiso, maar ditmaal in de grote zaal, zag spelen. Het concert was op vele punten onvergelijkbaar met dat van twee jaar geleden. Johnston werd begeleid door een elfkoppig jazz-ensemble uit Brabant, The Beam Orchestra, met wie hij dit jaar door Europa tourt. Na een aantal liedjes waar Daniel zichzelf begeleidde op een zelfgebouwd gitaartje, verliet hij het podium om plaats te maken voor twee gitaristen, twee toetsenisten, een bassist, een drummer, een trompettist, een saxofonist, een klarinettist, een violist en een cellist. Die speelden als ouverture een instrumentale medley van Johnston-liedjes. Daarna kwam Daniel terug en zong zich een weg door veelal geherarrangeerde versies van zijn bekendste nummers en enkele nieuwe songs. Zijn stem verdween bijna in dit filmische, grootser-dan-groots, geluid. Een van de muzikanten telde steeds voor hem af, zodat hij wist wanneer hij moest invallen. Dat liep enkele keren hilarisch fout, maar de muzikanten waren flexibel genoeg om hun tempo op hem aan te passen, waardoor het elke keer uiteindelijk steeds weer goed kwam. Het was een bevreemdende vertoning. De eenvoud en intimiteit van Johnston’s liedjes en zijn charmante rommeligheid enerzijds en de symfonische gelikte sound van de geschoolde musici anderzijds; het contrast kon niet groter zijn. En toch werkte het op een bizarre manier.

Daniel Johnston was onderdeel geworden van een theaterspektakel waar hij zelf geen controle over had, maar dat wel volledig om hem draaide. Tussen de liedjes door werden avant-gardistische geluidsexperimenten gespeeld. Toen in het laatste nummer een der toetsenisten – net als de rest van de muzikanten een keurig uitziende conservatoriumstudent – midden op het podium met spastische gebaren ging doen alsof hij de blazers dirigeerde, was het inmiddels wel duidelijk dat men van het fenomeen Daniel Johnston krampachtig een personage uit een Wim T. Schippers-voorstelling had willen maken. Er mocht geen twijfel over bestaan dat we dit allemaal vooral als absurdistische chaos moest worden opgevat, zodat het op die manier toch weer begrijpelijk voor ons zou zijn.

Maar het meest opvallende aan de avond was toch wel dat het optreden voorafgegaan werd door de vertoning van ‘The Devil & Daniel Johnston’. Deze documentaire uit 2005 vertelt het hele levensverhaal van Daniel – hoe hij van jongs af aan in zijn eigen manisch-depressieve fantasiewereld leefde, hoe hij jarenlang bij de McDonalds werkte en zijn cassettebandjes weggaf aan meisjes waar hij verliefd op was, hoe hij geobsedeerd raakte door het vriendelijke spookje Casper, hoe iemand LSD in zijn cola stopte en hij vervolgens jarenlang dacht dat zijn familie bezeten was door Satan, dat zijn waanzinnige tekeningen in de meest prestigieuze galeries worden tentoongesteld en dat we hem vooral moeten plaatsen in de traditie van gestoorde popgenieën zoals Syd Barrett en Brian Wilson – en deze documentaire is dus verplichte kost voor elke Johnston-fan. Iedereen die geld voor dit concert had neergeteld had deze film dus allang gezien. Maar het leek wel alsof het idee was dat we dit allemaal vooral nog eens goed moesten bekijken, als een noodzakelijke herintroductie, zodat we de artiest van vanavond tenminste volledig zouden kunnen plaatsen. Ook de expositie van Johnston’s beeldende kunst in de kelder van Paradiso zou aan het ‘totaalbeeld’ bij moeten dragen.

Wat je echter ook probeert, Daniel Johnston is niet te plaatsen. Hij is het pertinent vreemde, dat het vreemde in onszelf aanspreekt en fascineert. Dat boezemt angst in en we zijn geneigd die angst op alle mogelijke manieren te beteugelen. Maar overwin die angst nou eens en beluister Johnston’s liedjes in al hun van ironie gespeende kaalheid. Heb de moed om samen te vallen met de gestoordheid in jezelf en er gaat een wonderlijke wereld voor je open!

Mail

Kasper van Royen is Hard//hoofd-redactielid, is naast vader ook filosoof, ex-docent, ex-dichter, ex-echtgenoot, popfetisjist en postbode.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Hoe goedgelovig mag een mens eigenlijk zijn? Waar Eva van den Boogaard soms dwangmatig eerlijk is, blijkt haar neef F. regelmatig informatie aan haar te verstrekken die niet klopt. Lees meer

Automatische concepten 70

Vertrouw de dingen die je met gemak doet

Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten van de Gerrit Rietveld Academie naar het beste advies dat zij ooit kregen. Vandaag: Geert Mul, die onder meer computeranimaties, installaties en sculpturen maakt. 'Als iets geforceerd was, dacht ik dat dat dan wel kunst zou zijn.' Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer