Foto: Rutger Lemm De onvermijdelijke ondergang van de meest enerverende stad ter wereld: Berlijn." /> Foto: Rutger Lemm De onvermijdelijke ondergang van de meest enerverende stad ter wereld: Berlijn." />
Asset 14

Het feest is voorbij

Het kon natuurlijk ook niet eeuwig doorgaan. Sommige dingen zijn te mooi om waar te zijn en komen onvermijdelijk op hun eind. Tegen beter weten in blijf je hopen op een wonder, een deus ex machina. Maar het leven is geen film. Het is een trieste conclusie: Berlijn, tot voor kort de meest enerverende stad in de wereld, is afgelopen zomer aan zijn neergang begonnen. De plannen voor de Mediaspree, de bouw van commerciële hoogbouw aan de oever van de rivier de Spree, zijn definitief doorgedrukt. Dit ondanks hevige protesten van de Berlijners die met slogans als "Mediaspree versenken!" en "Spreeufer für alle!" de gemeente trachtten te overtuigen. Maar zelfs een referendum waarbij een ruime meerderheid van 80% tegen de plannen stemde, kon het tij niet keren. Het betekent het begin van het einde voor een unieke verzamelplaats van initiatieven.

Een paar jaar geleden werd ik volslagen verliefd op de stad en ik was lang niet de enige. Vele generatiegenoten trokken na wildenthousiaste verhalen van vrienden naar de Duitse hoofdstad en kwamen net zo lyrisch terug. Vrijwel direct na aankomst werden ze gegrepen door de ongrijpbare sfeer die in Berlijn hing. De stad leek uitsluitend bevolkt te zijn door mensen onder de 35 en herbergde de beste cafés, parken en clubs ter wereld. Overal kon je ontbijten tot vier uur ’s middags. Bovendien was alles spotgoedkoop. De stad leek gemaakt voor de favoriete bezigheid van ‘generatie Y’: chillen.

Berghain

Berghain/Panorama Bar, Berlijn (Foto: Rutger Lemm)

Ik aarzelde dan ook niet lang toen ik voor mijn studieverblijf in het buitenland een stad moest kiezen. Ik vond een mooi huis in mijn favoriete wijk Kreuzberg, voor een naar Amsterdamse maatstaven belachelijk lage huur. Vervolgens dompelde ik mezelf onder in het Berlijnse leven en maakte ik er een dagtaak van om de stad zo goed mogelijk te leren kennen. Ik bezocht de meest vage clubs, waar mensen elkaar met brede XTC-grijnzen op de schouders sloegen en verder dansten op de minimal die uit de boxen zijn verslavende kleine boem-tsjik geluidjes maakte. Ik ontdekte een sprookjesachtige tuin in een overwoekerd metrostation bij mij in de buurt, waar hippie’s van allerlei weggegooide spullen paadjes, poortjes en bizarre kunstwerken hadden gemaakt. We gingen naar de Teufelsberg, een ‘heuvel’ in de bossen rond Berlijn die bestond uit puin van naoorlogs Berlijn dat over een Nazi-school gestort was en waar nu een verlaten Amerikaans radiostation stond dat een prachtig uitzicht over de omgeving bood. Berlijn was vol avontuur, als je wat verder durfde te kijken dan de grauwe buitenkant. Na een paar maanden begon ik te begrijpen waar die typisch Berlijnse sfeer vandaan kwam.

Tuin

Een sprookjesachtige tuin in een overwoekerd metrostation (Foto: Rutger Lemm)

Berlijn kende zijn eerste hoogtijdagen in de decennia voor de Tweede Wereldoorlog, toen de stad het centrum van de amusementsindustrie van de jonge Duitse natie was. Tijdens de oorlog zelf bleef de stad ondanks enkele bombardementen lang relatief onbeschadigd, tot de Russen in de eindfase binnentrokken en Berlijn het decor werd van grondgevechten. Na de dood van Hitler in april 1945 (in zijn Berlijnse schuilkelder) en de daaropvolgende capitulatie van Duitsland, werd de schade overzien. De helft van de woningen was zwaar beschadigd en een derde zelfs totaal verwoest en slechts 2,8 van de 4,3 miljoen inwoners keerden terug naar de stad. In de daaropvolgende Koude Oorlog die de verdeling van de stad in Oost en West tot gevolg had, verlieten nog meer mensen Berlijn. De huizen in de nabijheid van de Muur werden geconfisqueerd om militaire redenen en slecht onderhouden.

Er zijn twee belangrijke redenen waarom Berlijn zo populair is: de ruimte en de sfeer. Dat zijn twee zaken die direct voortkomen uit de twee grote trauma´s van de stad. Nog altijd is Berlijn niet opgebouwd, overal staan hijskranen en leegstaande onbewoonbare gebouwen. De stad is ook nog lang niet vol, waardoor Berlijn waarschijnlijk de enige Westerse hoofdstad is waar je binnen een week een niet al te dure woning kunt vinden. De lege fabrieken en andere panden werden de afgelopen jaren massaal gekraakt en gebruikt om clubs, galerieën en andere rare initiatieven te beginnen. Zo raakte ik ooit verzeild in een heel vaag café met toegang tot een labyrint waar ik anderhalf uur in heb rondgedwaald. De gemeente tolereert dit soort plekken omdat het zelf ook niet goed weet wat het met de ruimte aanmoet. Ze hebben er zelfs een naam voor in Berlijn: Zwisschennutzung, tussengebruik. Burgers mogen gemeentelijke grond gebruiken totdat duidelijk wordt wat ermee gaat gebeuren. Dus beginnen buurtbewoners een gemeenschappelijke tuin, zijn er ´s zomers op allerlei plekken openluchtbioscopen en zijn er altijd en overal feesten aan de gang. Het wordt allemaal gedoogd, regels over brandveiligheid bestaan er niet. Als tijdens een openluchtfeest in het Görlitzer Park de politie naar de DJ loopt, wordt de muziek een beetje zachter gezet en mag het feest gewoon doorgaan.

Teufelsberg

De Teufelsberg (foto: Rutger Lemm)

De sfeer komt voort uit dit gevoel van vrijheid, waardoor er voortdurend overal van alles gebeurt. Duitsland werd pas in 1871 verenigd, om vervolgens twee wereldoorlogen aan te stichten en weer verdeeld te worden tijdens de Koude Oorlog. Als je de oorlogsjaren en de periode van de Oost-West verdeling niet meetelt bestaat Duitsland pas eenentachtig jaar, nog niet eens een eeuw. Berlijn als geheel is pas net begonnen en dat voel je overal. Er heerst een sfeer die past bij een nieuw begin: de energie die hoort bij nieuwe mogelijkheden, nieuwe kansen. Hierdoor voelen toeristen en immigranten zich ook zo prettig en welkom. Het is alsof de stad ze uitnodigt om mee te werken aan de wederopbouw. Een stad waar de autoriteiten nog niet zoveel grip op het geheel hebben, een stad die dankzij de aanwezigheid van de beste kunstenaars en dj's voortdurend in beweging is. En misschien verdienen ze ook wel wat jaren van onbezorgd feesten, na al die oorlog.

Maar het gaat helemaal niet zo goed met Berlijn, hoe anders het ook lijkt. De stad is na de val van de muur in economisch verval geraakt en kent nog altijd een grote werkeloosheid. 'Arm, aber sexy' is dan ook de bekende slogan die burgemeester Klaus Wowereit voor zijn stad verzon. Berlijn heeft helemaal geen geld voor controles op brandveiligheid en andere vergunningen en zo heerst er noodgedwongen een grote tolerantie. De grote aantrekkingskracht geldt dan ook niet voor werkende Duitsers, maar voor studerende Duitsers en toeristen. De meeste Duitsers trekken naar Berlijn om daar hun opleiding te volgen en te genieten van alles wat de stad aan twintigers te bieden heeft. Maar zodra ze afgestudeerd zijn, trekken ze weer weg. Naar het voortvarende zuiden van Duitsland bijvoorbeeld. Werk, daarvoor moet je niet in Berlijn zijn.

Het is om die reden dat de gemeente nu heeft besloten om de Zwischennutzung aan te pakken en plannen als de Mediaspree ruim baan te geven, ondanks de hevige protesten van de Berlijners. De beleidsmakers kunnen niet anders. Het betekent dat de vele clubs, stadsstranden en openluchtbioscopen aan de oever van de Spree de deuren zullen moeten sluiten. Het zal niet lang duren voor ook andere panden gesloopt zullen worden of ruim baan moeten geven aan grote bedrijven. De stad zal aantrekkelijker worden voor starters die dan ook massaal de lege plekken zullen opvullen. De huren zullen stijgen en de gemeente zal meer controle over de stad proberen te krijgen, om de overlast voor de yuppen te beperken.

Er zal in Berlijn nog niet snel een discussie ontstaan over het staand drinken van een biertje op het terras. En Berlijn zal altijd een eigen karakter houden. Maar het is zoals een chagrijnige Berlijnse barman ooit tegen me zei: “Over tien jaar is Berlijn zoals elke andere Europese hoofdstad: duur en saai.” Ik schudde toen glimlachend mijn hoofd, maar nu moet ik met pijn in mijn hart toegeven dat hij gelijk krijgt.

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Coronaproof magie

Coronaproof magie

Deze week worden onze redacteurs blij van een online cursus over magie, salsadansen en support voor sekswerkers. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Hard//hoofd is trotse mediapartner van literair festival Nieuwe Types, dat gedurende de hele maand maart plaatsvindt in Arnhem én online. Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Revolutie in kleine stappen

In plaats van te praten

Deze week worden onze redacteuren nogmaals blij van Micha Wertheim en vinden ze alternatieve wijzen om gesprekken te voeren (of juist niet). Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers