Foto: Rutger Lemm De onvermijdelijke ondergang van de meest enerverende stad ter wereld: Berlijn." /> Foto: Rutger Lemm De onvermijdelijke ondergang van de meest enerverende stad ter wereld: Berlijn." />
Asset 14

Het feest is voorbij

Het kon natuurlijk ook niet eeuwig doorgaan. Sommige dingen zijn te mooi om waar te zijn en komen onvermijdelijk op hun eind. Tegen beter weten in blijf je hopen op een wonder, een deus ex machina. Maar het leven is geen film. Het is een trieste conclusie: Berlijn, tot voor kort de meest enerverende stad in de wereld, is afgelopen zomer aan zijn neergang begonnen. De plannen voor de Mediaspree, de bouw van commerciële hoogbouw aan de oever van de rivier de Spree, zijn definitief doorgedrukt. Dit ondanks hevige protesten van de Berlijners die met slogans als "Mediaspree versenken!" en "Spreeufer für alle!" de gemeente trachtten te overtuigen. Maar zelfs een referendum waarbij een ruime meerderheid van 80% tegen de plannen stemde, kon het tij niet keren. Het betekent het begin van het einde voor een unieke verzamelplaats van initiatieven.

Een paar jaar geleden werd ik volslagen verliefd op de stad en ik was lang niet de enige. Vele generatiegenoten trokken na wildenthousiaste verhalen van vrienden naar de Duitse hoofdstad en kwamen net zo lyrisch terug. Vrijwel direct na aankomst werden ze gegrepen door de ongrijpbare sfeer die in Berlijn hing. De stad leek uitsluitend bevolkt te zijn door mensen onder de 35 en herbergde de beste cafés, parken en clubs ter wereld. Overal kon je ontbijten tot vier uur ’s middags. Bovendien was alles spotgoedkoop. De stad leek gemaakt voor de favoriete bezigheid van ‘generatie Y’: chillen.

Berghain

Berghain/Panorama Bar, Berlijn (Foto: Rutger Lemm)

Ik aarzelde dan ook niet lang toen ik voor mijn studieverblijf in het buitenland een stad moest kiezen. Ik vond een mooi huis in mijn favoriete wijk Kreuzberg, voor een naar Amsterdamse maatstaven belachelijk lage huur. Vervolgens dompelde ik mezelf onder in het Berlijnse leven en maakte ik er een dagtaak van om de stad zo goed mogelijk te leren kennen. Ik bezocht de meest vage clubs, waar mensen elkaar met brede XTC-grijnzen op de schouders sloegen en verder dansten op de minimal die uit de boxen zijn verslavende kleine boem-tsjik geluidjes maakte. Ik ontdekte een sprookjesachtige tuin in een overwoekerd metrostation bij mij in de buurt, waar hippie’s van allerlei weggegooide spullen paadjes, poortjes en bizarre kunstwerken hadden gemaakt. We gingen naar de Teufelsberg, een ‘heuvel’ in de bossen rond Berlijn die bestond uit puin van naoorlogs Berlijn dat over een Nazi-school gestort was en waar nu een verlaten Amerikaans radiostation stond dat een prachtig uitzicht over de omgeving bood. Berlijn was vol avontuur, als je wat verder durfde te kijken dan de grauwe buitenkant. Na een paar maanden begon ik te begrijpen waar die typisch Berlijnse sfeer vandaan kwam.

Tuin

Een sprookjesachtige tuin in een overwoekerd metrostation (Foto: Rutger Lemm)

Berlijn kende zijn eerste hoogtijdagen in de decennia voor de Tweede Wereldoorlog, toen de stad het centrum van de amusementsindustrie van de jonge Duitse natie was. Tijdens de oorlog zelf bleef de stad ondanks enkele bombardementen lang relatief onbeschadigd, tot de Russen in de eindfase binnentrokken en Berlijn het decor werd van grondgevechten. Na de dood van Hitler in april 1945 (in zijn Berlijnse schuilkelder) en de daaropvolgende capitulatie van Duitsland, werd de schade overzien. De helft van de woningen was zwaar beschadigd en een derde zelfs totaal verwoest en slechts 2,8 van de 4,3 miljoen inwoners keerden terug naar de stad. In de daaropvolgende Koude Oorlog die de verdeling van de stad in Oost en West tot gevolg had, verlieten nog meer mensen Berlijn. De huizen in de nabijheid van de Muur werden geconfisqueerd om militaire redenen en slecht onderhouden.

Er zijn twee belangrijke redenen waarom Berlijn zo populair is: de ruimte en de sfeer. Dat zijn twee zaken die direct voortkomen uit de twee grote trauma´s van de stad. Nog altijd is Berlijn niet opgebouwd, overal staan hijskranen en leegstaande onbewoonbare gebouwen. De stad is ook nog lang niet vol, waardoor Berlijn waarschijnlijk de enige Westerse hoofdstad is waar je binnen een week een niet al te dure woning kunt vinden. De lege fabrieken en andere panden werden de afgelopen jaren massaal gekraakt en gebruikt om clubs, galerieën en andere rare initiatieven te beginnen. Zo raakte ik ooit verzeild in een heel vaag café met toegang tot een labyrint waar ik anderhalf uur in heb rondgedwaald. De gemeente tolereert dit soort plekken omdat het zelf ook niet goed weet wat het met de ruimte aanmoet. Ze hebben er zelfs een naam voor in Berlijn: Zwisschennutzung, tussengebruik. Burgers mogen gemeentelijke grond gebruiken totdat duidelijk wordt wat ermee gaat gebeuren. Dus beginnen buurtbewoners een gemeenschappelijke tuin, zijn er ´s zomers op allerlei plekken openluchtbioscopen en zijn er altijd en overal feesten aan de gang. Het wordt allemaal gedoogd, regels over brandveiligheid bestaan er niet. Als tijdens een openluchtfeest in het Görlitzer Park de politie naar de DJ loopt, wordt de muziek een beetje zachter gezet en mag het feest gewoon doorgaan.

Teufelsberg

De Teufelsberg (foto: Rutger Lemm)

De sfeer komt voort uit dit gevoel van vrijheid, waardoor er voortdurend overal van alles gebeurt. Duitsland werd pas in 1871 verenigd, om vervolgens twee wereldoorlogen aan te stichten en weer verdeeld te worden tijdens de Koude Oorlog. Als je de oorlogsjaren en de periode van de Oost-West verdeling niet meetelt bestaat Duitsland pas eenentachtig jaar, nog niet eens een eeuw. Berlijn als geheel is pas net begonnen en dat voel je overal. Er heerst een sfeer die past bij een nieuw begin: de energie die hoort bij nieuwe mogelijkheden, nieuwe kansen. Hierdoor voelen toeristen en immigranten zich ook zo prettig en welkom. Het is alsof de stad ze uitnodigt om mee te werken aan de wederopbouw. Een stad waar de autoriteiten nog niet zoveel grip op het geheel hebben, een stad die dankzij de aanwezigheid van de beste kunstenaars en dj's voortdurend in beweging is. En misschien verdienen ze ook wel wat jaren van onbezorgd feesten, na al die oorlog.

Maar het gaat helemaal niet zo goed met Berlijn, hoe anders het ook lijkt. De stad is na de val van de muur in economisch verval geraakt en kent nog altijd een grote werkeloosheid. 'Arm, aber sexy' is dan ook de bekende slogan die burgemeester Klaus Wowereit voor zijn stad verzon. Berlijn heeft helemaal geen geld voor controles op brandveiligheid en andere vergunningen en zo heerst er noodgedwongen een grote tolerantie. De grote aantrekkingskracht geldt dan ook niet voor werkende Duitsers, maar voor studerende Duitsers en toeristen. De meeste Duitsers trekken naar Berlijn om daar hun opleiding te volgen en te genieten van alles wat de stad aan twintigers te bieden heeft. Maar zodra ze afgestudeerd zijn, trekken ze weer weg. Naar het voortvarende zuiden van Duitsland bijvoorbeeld. Werk, daarvoor moet je niet in Berlijn zijn.

Het is om die reden dat de gemeente nu heeft besloten om de Zwischennutzung aan te pakken en plannen als de Mediaspree ruim baan te geven, ondanks de hevige protesten van de Berlijners. De beleidsmakers kunnen niet anders. Het betekent dat de vele clubs, stadsstranden en openluchtbioscopen aan de oever van de Spree de deuren zullen moeten sluiten. Het zal niet lang duren voor ook andere panden gesloopt zullen worden of ruim baan moeten geven aan grote bedrijven. De stad zal aantrekkelijker worden voor starters die dan ook massaal de lege plekken zullen opvullen. De huren zullen stijgen en de gemeente zal meer controle over de stad proberen te krijgen, om de overlast voor de yuppen te beperken.

Er zal in Berlijn nog niet snel een discussie ontstaan over het staand drinken van een biertje op het terras. En Berlijn zal altijd een eigen karakter houden. Maar het is zoals een chagrijnige Berlijnse barman ooit tegen me zei: “Over tien jaar is Berlijn zoals elke andere Europese hoofdstad: duur en saai.” Ik schudde toen glimlachend mijn hoofd, maar nu moet ik met pijn in mijn hart toegeven dat hij gelijk krijgt.

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Tip: Tinder toch maar

Tinder toch maar

Nog geen jaar geleden schreef Emma Stomp de dating app af als een grabbelton zonder prijs. Maar na een succesvolle Tinder-date, slikt ze haar woorden weer in. Waar anders maak je in crisistijd kans op romantiek? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Soundtrack voor donkere tijden 1

Soundtrack voor donkere tijden

Deze week geven onze redacteurs muzikaal advies om de rest van het jaar mee door te komen. Lees meer

Is dit nu wat ze bedoelen met tot stof wederkeren

Is dit nu wat ze bedoelen met tot stof wederkeren

''In de winter vermijd ik de hoofdstad. Er slapen meer mensen op straat dan ik aan het kind in mij kan uitleggen.'' Lies Jo Vandenhende is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Jamie Nee. Lees meer

De puinhopen van vier jaar Trump - een terugblik

De puinhopen van vier jaar Trump - een terugblik

Marthe van Bronkhorst ging langs in de crèche van het Witte Huis, om antwoord te vinden op de vraag: moeten we Donald nog vier jaar laten kleuteren? Lees meer

Hoe werkt een kunstenaar? 1

Hoe werkt een kunstenaar?

Hoe komt een kunstenaar tot nieuw materiaal? Drie makers wroeten in het uitgebreide archief van het Beeld en Geluid om er iets persoonlijks van te maken. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan