Asset 14

Werk ohne Autor

Filmtrialoog: Werk ohne Autor

De Duitse regisseur Florian Henckel von Donnersmarck (Das Leben der Anderen) maakte met Werk ohne Autor (over het leven van Kurt, die in naoorlogs Oost-Duitsland verliefd wordt op Ellie – tegen de wil van haar vader, Carl Seeband (Sebastian Koch) – die een heel dubieus oorlogsverleden heeft) een gelaagde film, gebaseerd op het leven van schilder Gerhard Richter. Redacteuren Daan Steinebach, Lara Maassen en adjunct-hoofdredacteur Mathijs Hoogenboom lieten zich onderdompelen in drie uur Geschichte, Kunst und Intrigen.

Daan: Deze film was heel Duits. Lang, veel verwijzingen naar geschiedenis, cultuur, kunst, en dus echt, heel lang.

Mathijs: Bedoel je daarmee ook langdradig?

Daan: Nee dat niet, vond jij dat?

Mathijs: Nee, zeker niet. Hij begon om 21.15 en was pas 0.45 afgelopen. Maar ik heb me geen moment verveeld. Alles volgde elkaar zo natuurlijk op dat het heel vloeiend keek.

Daan: Het is een heel brede film. De Duitse taal was erg belangrijk; taal in het algemeen: er zat heel veel dialoog in.

Mathijs: Op een bepaald moment werd die Duitse taal ook specifiek benoemd. Toen Kurt naar het Westen gevlucht was en opviel vanwege zijn accent.

Lara: Op dat moment werd de grens tussen Oost en West heel helder. En ook toen ze met de S-bahn naar het Westen gingen. Hoe snel je tussen twee totaal verschillende werelden, ideologieën en mogelijkheden kunt switchen.

Mathijs: Er werd ook kritiek op geleverd, naar mijn idee. De westerse omgang met kunst werd zelfs belachelijk gemaakt. Hoewel die uitvergroting misschien ook illustreerde hoe Kurt de westerse kunst ervoer.

Het idee dat alles 'mooi' zou zijn als het waar is, is in de context van deze film toch wel heel dubieus.

Lara: Wat vonden jullie van de zin 'Alles, was wahr ist, ist schön' (wat Kurts tante Elisabeth tegen hem zegt als hij jong is, in 1937, red.)?

Daan: Curieus om dat tegenover fascisme te stellen.

Mathijs: Er zit wel een poëtica in: dat kunst die de waarheid nabootst mooi is. Zo gaat Kurt tegen het einde kunst maken die zo waarheidsgetrouw mogelijk is.

Lara: Het is natuurlijk altijd de vraag hoe kunst zich tot de waarheid verhoudt. Zeker als die waarheid zo pijnlijk is. Maar het idee dat alles 'mooi' zou zijn als het waar is, is in de context van deze film toch wel heel dubieus.

Daan: Dat werd te weinig uitgewerkt, vond ik. Ik voelde de pijn niet. Alle dingen die we zagen zijn verschrikkelijk, maar het gleed over het scherm. Een van de grootste drama’s uit het verhaal werd nauwelijks behandeld. Ze kussen nog wat, en dat is het.

Mathijs: Ben ik deels met je eens. Juist die afstandelijkheid van het leed vond ik typerend voor deze film. Het leed van de Tweede Wereldoorlog werd in twee minuten over je heen gestort, en daarna was je als het ware numb, net als Kurt. Die twee minuten stonden de tranen mij trouwens in de ogen, ongelofelijk heftig.

Er is geen plaats voor rouw. Kurt geeft zichzelf nergens ruimte om het verleden te betreuren.

Daan: Vond jij die twee minuten zo dramatisch? Misschien ben ik nóg meer afgestompt, maar ik dacht: zo mooi zag het er niet uit (ik moest aan bepaalde foto’s denken).

Mathijs: Er is geen plaats voor rouw, denk ik. Kurt geeft zichzelf nergens ruimte om het verleden te betreuren. Hij blijft zich ook aan zijn schoonvader optrekken, ondanks wat die hem heeft aangedaan.

Daan: Of die eerste Elisabeth, Kurts tante. Ze wordt vermoord, maar er is geen rouw, hij vindt razendsnel vervanging – met dézelfde naam nota bene. Zo werkt het toch niet. Er was ook niks dat weggeduwd werd.

Lara: Zo werkt het inderdaad niet, maar ik denk dat de film daar juist over gaat, hoe je omgaat met zoveel leed en toch doorgaat. En dat Kurt dat blijkbaar op deze manier doet.

Mathijs: Er zat veel dramatische ironie in de film, wat ik in het begin frustrerend vond ('Snap je nou nog niet hoe de vork in de steel zit Kurt?!') maar uiteindelijk was dat juist mooi. Wij weten hoe Elisabeth stierf, maar verder weet niemand dat.

Daan: Hoe bedoel je?

Mathijs: Nou, het is typerend voor de trauma's van Duitsland. Je moet er niet te veel in willen wroeten, dan breng je alleen maar meer schade aan. Tegelijkertijd moet je het wel verwerken en doorgaan.

Daan: ‘Het is wat het is,’ is dat de boodschap van de film? En dat dat mooi is?

Mathijs: Misschien, dat zei die kunstdocent eigenlijk ook hè? Je ziet wat je ziet en je moet zelf bepalen wat het betekent en of het goed is.

Wat is geschiedenis? Misschien is het allemaal zoals een noot op de piano.

Daan: Dan heeft het dus niets met jou te maken. Je staat erbuiten, als achter een camera. En zo kun je je onschuld herwinnen, nadat je door de geschiedenis medeplichtig bent gemaakt. Zoals de vader die lid werd van de NSDAP. Of Kurt die sozial realistischer kunst gaat maken.

Lara: Dat linkt ook erg aan Das Leben der Anderen toch? Daar moest ik aan denken, diezelfde tendens van 'we willen niet, maar we moeten wel'. De schijn ophouden dat je het eens bent met de staat. En tegelijkertijd je innerlijk verzetten tegen diezelfde censuur.

Mathijs: Dat zat er absoluut in. Hoewel hij tegen het einde noch de DDR-, noch de westerse denkwijze aanhield, maar gewoon zijn eigen 'Wählt die Kunst'.

Daan: Maar Georg Dreyman, de toneelschrijver uit Das Leben der Anderen (ook Sebastian Koch!) neemt juist wél positie in. Dat doet Kurt niet, behalve dat hij naar het Westen gaat.

Lara: Hij laat wel al zijn (door de staat geliefde) kunst vernielen. En ook Elisabeth (zijn tante) zegt in het begin dat ze de moderne kunst heel mooi vindt. Kurt lijkt daar als kind al gevoelig voor.

Daan: Maar wil Kurt niet gewoon succesvol worden? ‘Mooie’, onschuldige kunst maken en zich laven aan het laatkapitalisme van de BRD en de VS?

Lara: Die indruk had ik niet.

Mathijs: In het begin niet, maar op het eind misschien. Als hij het spel meespeelt.

Lara: De schilder Gerhard Richter (op wie het verhaal is gebaseerd) heeft zich trouwens gedistantieerd van de film, wisten jullie dat?

Mathijs: Nee! Wat zegt hij erover?

Lara: Dat kon ik niet helemaal terugvinden. Ik las wel dit. Hij vond het te sensationeel misschien?

Mathijs: Als ik het goed begrijp heeft de regisseur getracht er een fictieverhaal van te maken, gebaseerd op Richters leven, maar geen biopic.

Lara: Ergens schuurt dat wel: Kurt wil aan het einde van de film niet toegeven hoe biografisch zijn kunst is (en niet alleen omdat hij het spelletje meespeelt, maar ook omdat het te pijnlijk is om openlijk toe te geven), en tegelijkertijd laat regisseur Henckel von Donnersmarck precies datzelfde zien van een bekende kunstenaar.

Daan: Er is niemand, geen auteur. Dus ook geen biografie.

Mathijs: Slaat de titel daarop, denk je?

Daan: Alles wat waar is, is mooi, tijdloos, auteurloos, zoals wiskunde of één muzieknoot.

Lara: Ik volg je niet meer, Daan.

Mathijs: Een muzieknoot kun je niet claimen, dat is onderdeel van de natuur. Net zoals de kunst van Kurt uiteindelijk natuur(getrouw) is?

Daan: Precies, maar ook dat er in een leven niets te claimen valt. Alles gebeurt: de Tweede Wereldoorlog, de DDR, alles en dat is het. Dat is het leven. Wat is geschiedenis? Misschien is het allemaal zoals een noot op de piano. Als je het schildert is zelfs de grootste gruwel mooi.

Lara: En toch: ik vond hier zeker niet alle gruwel mooi. De dood raakte me wel zeker, hoe snel en stilistisch het ook voorbij ging. En alle sterilisaties en abortussen.

Je haatte Elisabeth? Waarom Elisabeth?

Mathijs: En de relatie tussen Kurt en zijn schoonvader Seeband?

Daan: Die was een beetje onuitgewerkt. Seeband: eens een opportunist, altijd een nazi.

Mathijs: Haha, prachtig. Ik vond de verhouding tussen Seeband en Kurt vooral fascinerend: hoezeer Seeband Kurts leven ook vergalde, Kurt leek nooit écht wrok te voelen.

Lara: Misschien is het probleem met deze film wel dat alles zo 'rond' moet zijn. Alles klopt. Pijn lijdt tot kunst (en als je geen kinderen kunt krijgen, moeten de schilderijen de kinderen maar worden, zoals Elisabeth zegt). Daardoor is er weinig ruimte voor 'nutteloze' pijn of haat, zeker niet bij Kurt.

Mathijs: Interessante observatie!

Lara: En tegelijkertijd krijg je als kijker de ruimte om de pijn alsnog te voelen (ik ben Seeband echt gaan haten).

Daan: Hij ziet zoveel schoonheid dat hij vergeet te kijken. Maar dat is het precies: alles is rond, niks betekent iets. Ik haatte Seeband ook, net als Elisabeth trouwens.

Mathijs: Je haatte Elisabeth? Waarom Elisabeth?

Lara: Je haatte Elisabeth?!

Daan: Nee, ik bedoel dat Elisabeth ook haar vader haatte! Hij had haar lichaam verwoest. Háár raakte het wel. Zij wees er steeds op dat hij bij de SS zat en zo trots was met z’n uniformpje.

Lara: Ja! Dat is waar.

Mathijs: Jep, een walgelijke man indeed.

Daan: Al moet ik bekennen dat ik Kurt eigenlijk ook walgelijk vind. Met al z’n schoonheid.

 

Werk ohne Autor is nu te zien met:

Mail

Redactie

Margriet Osinga is freelance illustrator en woont en werkt in Utrecht. Gewapend met een herkenbaar kleurenpalet maakt ze het liefst illustraties met geometrische composities en grafische patronen. www.margrietosinga.nl

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer