Ook dit jaar is de herdenking op 4 mei weer omstreden. Ilse Raaijmakers legt uit hoe dat komt." /> Ook dit jaar is de herdenking op 4 mei weer omstreden. Ilse Raaijmakers legt uit hoe dat komt." />
Asset 14

Een oorlog met vele lessen

4 en 5 mei hebben in Nederland vaak problemen opgeleverd. Er is veel twijfel over de herdenking en de lessen die uit de oorlog getrokken kunnen worden. Ilse Raaijmakers deed er onderzoek naar en pleit voor meer nuance en herdenkingsvrijheid.

Grijstinten

2012 is net als voorgaande jaren weer een rumoerig herdenkingsjaar. Eerst was er de uitnodiging voor de Duitse Bondspresident om de 5-meilezing te houden, een primeur in de Nederlandse herdenkingsgeschiedenis. Groter was de ophef in het Gelderse Vorden, waar nu blijkt op 4 mei ook gesneuvelde Duitse soldaten en piloten worden herdacht. Voorlopig hoogtepunt is de commotie rondom het gedicht ‘Foute keuze’ waarin staat dat een Nederlandse vrijwilliger van de Waffen-SS ‘niet vergeten mag worden’. Na protest besloot het Nationaal Comité 4 en 5 mei ijlings het gedicht uit het programma van de Damherdenking te schrappen.

Deze drie omstreden voorstellen hebben inhoudelijk één ding gemeen: de absolute tegenstelling tussen Duitse daders en Nederlandse slachtoffers wordt in twijfel getrokken. Dit past bij een bredere trend in de Nederlandse herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog – vooral in de geschiedschrijving – van de afgelopen decennia. Het zwart-wit beeld van goed en fout wordt vervangen door een genuanceerd beeld van de oorlog bestaande uit grijstinten. Het zou een hoop ellende besparen als we hier in ons herdenken meer rekening mee zouden houden.

Toch ligt een genuanceerd verleden lastig op nationale herdenkingsdagen. Op 4 en 5 mei staan we stil bij een gemeenschappelijk verleden en identificeren we ons op de een of andere manier met de natie. Maar als dat gemeenschappelijke verleden uit allerlei tegenstrijdigheden blijkt te bestaan, welke les voor het heden kunnen we er dan nog uit trekken? Een blik op de geschiedenis van 4 en 5 mei maakt duidelijk dat Nederlanders er beter aan doen dit wanhopige verlangen naar een eenduidige betekenis van de oorlog op te geven. In het Nederlandse herdenkingslandschap is voldoende ruimte voor verschillende opvattingen en manieren van herdenken.

Andere slachtoffergroepen

Wat herdenken we op 4 en 5 mei en op welke manier doen we dat? Sinds 1945 heeft elke generatie eigen antwoorden op deze vragen geformuleerd. Op het eerste gezicht lijkt het alsof er decennialang niets is veranderd. We zijn op 4 mei nog steeds twee minuten stil, de koningin legt nog steeds een krans bij het Nationaal Monument op de Dam en we zweren nog steeds met zijn allen dat we die verschrikkelijke oorlog nooit zullen vergeten. Schijn bedriegt. Achter deze uiterlijke continuïteit gaat een geschiedenis van verandering en aanpassing schuil.

In 1961 besloot de regering na jaren van intensieve lobby door Indië-veteranen de betekenis van 4 mei uit te breiden. Voortaan zouden niet alleen de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog herdacht worden, maar iedereen die sinds 10 mei 1940 waren gesneuveld voor het vaderland. Dit betekende dat op 4 mei nu ook de Nederlandse soldaten zouden worden herdacht die in Indonesië en Korea waren gesneuveld in de jaren veertig en vijftig. De overweging dat hiermee Nederlandse daders een plek kregen op 4 mei speelde in het regeringsbesluit geen rol. De tweedeling van slachtoffers en daders was in die tijd nog niet van belang. Op 4 mei werden helden herdacht, diegenen die hun leven voor de vrijheid van het vaderland geofferd hadden. Pas in de jaren zestig en zeventig zou het beeld kantelen en kwam er op 4 en 5 mei meer aandacht voor de joden en andere slachtoffergroepen.

Dit is duidelijk zichtbaar in 1970. Twee jongeren probeerden toen tijdens de herdenking op de Dam een krans te leggen voor de homoseksuele slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. De poging mislukte en de jongeren werden hardhandig opgepakt wegens ordeverstoring. In de pers werd er schande van gesproken dat de homoseksuelen niet ‘hun doden’ mochten herdenken. De Commissie Nationale Herdenking, organisator van de Damherdenking en een van de voorgangers van het huidige Nationaal Comité, was er als de kippen bij om de jongeren voor volgend jaar uit te nodigen en zo de gemoederen tot bedaren te brengen. In 1971 werd onder grote belangstelling op de Dam voor het eerst een krans gelegd uitsluitend voor de homoseksuele slachtoffers.

Tot slot nog een voorbeeld uit deze eeuw. In 2003 zorgden Marokkaanse jongeren op 4 mei in het Amsterdamse stadsdeel De Baarsjes voor ophef. Ze verstoorden de herdenking met leuzen als ‘Joden die moeten we doden’ en voetbalden na afloop met de neergelegde kransen. In de jaren daarna is er door allerlei instanties werk van gemaakt om nieuwe Nederlanders meer bij de herdenkingen op 4 en 5 mei te betrekken. Zo wordt er aandacht geschonken aan de rol die Marokkanen bij de bevrijding van Nederland en Europa hebben gespeeld om duidelijk te maken dat dit ook hun verleden is. In het Zeeuwse Kapelle liggen 19 gesneuvelde Marokkaanse soldaten begraven, een dankbare bestemming voor herdenkingen en educatieve reizen. Hoewel Marokkanen slechts een miniem aandeel in de bevrijding hadden, werd dit historische feit wel uitgelicht in de hoop begrip te kweken bij de opstandige jongeren en zo opstootjes in de toekomst te vermijden.

'Oorlog na de oorlog'?

4 en 5 mei lenen zich voor vele boodschappen. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn de herdenkingsdagen geregeld veranderd. Elke generatie herdenkt de oorlog op haar eigen manier en geeft zelf betekenis aan het herdachte oorlogsverleden. Daar hoort ook telkens strijd over de interpretatie van de oorlog bij; dat is er zelfs inherent aan zou ik willen beweren. Een beetje overtrokken wordt dit ‘de oorlog na de oorlog’ genoemd. Duidelijk is dat in al die jaren de zoektocht naar de betekenis van de oorlog nog nooit een eenduidige oorlogsles heeft opgeleverd. Die zoektocht moet naar mijn mening zeker niet worden gestaakt, maar het zou veel pijn en moeite schelen als we accepteren dat er meerdere oorlogslessen te trekken zijn. Vele grijstinten kunnen naast elkaar bestaan en hebben een andere herdenking nodig. Wie de boodschap van een herdenking niet bevalt, heeft alle ruimte om een ‘alternatieve herdenking’ op te richten. Ook daar zijn legio voorbeelden van te noemen uit het verleden. Verschillende groepen kunnen de oorlog op hun eigen manier herdenken. Het is misschien beter energie te steken in het vinden van de herdenking die bij u past.

--

Ilse Raaijmakers (Venlo, 1984) studeerde Geschiedenis, Duits en Europese Studies. Momenteel doet zij als promovendus aan Universiteit Maastricht onderzoek naar 4 en 5 mei.

Mail

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer