Ook dit jaar is de herdenking op 4 mei weer omstreden. Ilse Raaijmakers legt uit hoe dat komt." /> Ook dit jaar is de herdenking op 4 mei weer omstreden. Ilse Raaijmakers legt uit hoe dat komt." />
Asset 14

Een oorlog met vele lessen

4 en 5 mei hebben in Nederland vaak problemen opgeleverd. Er is veel twijfel over de herdenking en de lessen die uit de oorlog getrokken kunnen worden. Ilse Raaijmakers deed er onderzoek naar en pleit voor meer nuance en herdenkingsvrijheid.

Grijstinten

2012 is net als voorgaande jaren weer een rumoerig herdenkingsjaar. Eerst was er de uitnodiging voor de Duitse Bondspresident om de 5-meilezing te houden, een primeur in de Nederlandse herdenkingsgeschiedenis. Groter was de ophef in het Gelderse Vorden, waar nu blijkt op 4 mei ook gesneuvelde Duitse soldaten en piloten worden herdacht. Voorlopig hoogtepunt is de commotie rondom het gedicht ‘Foute keuze’ waarin staat dat een Nederlandse vrijwilliger van de Waffen-SS ‘niet vergeten mag worden’. Na protest besloot het Nationaal Comité 4 en 5 mei ijlings het gedicht uit het programma van de Damherdenking te schrappen.

Deze drie omstreden voorstellen hebben inhoudelijk één ding gemeen: de absolute tegenstelling tussen Duitse daders en Nederlandse slachtoffers wordt in twijfel getrokken. Dit past bij een bredere trend in de Nederlandse herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog – vooral in de geschiedschrijving – van de afgelopen decennia. Het zwart-wit beeld van goed en fout wordt vervangen door een genuanceerd beeld van de oorlog bestaande uit grijstinten. Het zou een hoop ellende besparen als we hier in ons herdenken meer rekening mee zouden houden.

Toch ligt een genuanceerd verleden lastig op nationale herdenkingsdagen. Op 4 en 5 mei staan we stil bij een gemeenschappelijk verleden en identificeren we ons op de een of andere manier met de natie. Maar als dat gemeenschappelijke verleden uit allerlei tegenstrijdigheden blijkt te bestaan, welke les voor het heden kunnen we er dan nog uit trekken? Een blik op de geschiedenis van 4 en 5 mei maakt duidelijk dat Nederlanders er beter aan doen dit wanhopige verlangen naar een eenduidige betekenis van de oorlog op te geven. In het Nederlandse herdenkingslandschap is voldoende ruimte voor verschillende opvattingen en manieren van herdenken.

Andere slachtoffergroepen

Wat herdenken we op 4 en 5 mei en op welke manier doen we dat? Sinds 1945 heeft elke generatie eigen antwoorden op deze vragen geformuleerd. Op het eerste gezicht lijkt het alsof er decennialang niets is veranderd. We zijn op 4 mei nog steeds twee minuten stil, de koningin legt nog steeds een krans bij het Nationaal Monument op de Dam en we zweren nog steeds met zijn allen dat we die verschrikkelijke oorlog nooit zullen vergeten. Schijn bedriegt. Achter deze uiterlijke continuïteit gaat een geschiedenis van verandering en aanpassing schuil.

In 1961 besloot de regering na jaren van intensieve lobby door Indië-veteranen de betekenis van 4 mei uit te breiden. Voortaan zouden niet alleen de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog herdacht worden, maar iedereen die sinds 10 mei 1940 waren gesneuveld voor het vaderland. Dit betekende dat op 4 mei nu ook de Nederlandse soldaten zouden worden herdacht die in Indonesië en Korea waren gesneuveld in de jaren veertig en vijftig. De overweging dat hiermee Nederlandse daders een plek kregen op 4 mei speelde in het regeringsbesluit geen rol. De tweedeling van slachtoffers en daders was in die tijd nog niet van belang. Op 4 mei werden helden herdacht, diegenen die hun leven voor de vrijheid van het vaderland geofferd hadden. Pas in de jaren zestig en zeventig zou het beeld kantelen en kwam er op 4 en 5 mei meer aandacht voor de joden en andere slachtoffergroepen.

Dit is duidelijk zichtbaar in 1970. Twee jongeren probeerden toen tijdens de herdenking op de Dam een krans te leggen voor de homoseksuele slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. De poging mislukte en de jongeren werden hardhandig opgepakt wegens ordeverstoring. In de pers werd er schande van gesproken dat de homoseksuelen niet ‘hun doden’ mochten herdenken. De Commissie Nationale Herdenking, organisator van de Damherdenking en een van de voorgangers van het huidige Nationaal Comité, was er als de kippen bij om de jongeren voor volgend jaar uit te nodigen en zo de gemoederen tot bedaren te brengen. In 1971 werd onder grote belangstelling op de Dam voor het eerst een krans gelegd uitsluitend voor de homoseksuele slachtoffers.

Tot slot nog een voorbeeld uit deze eeuw. In 2003 zorgden Marokkaanse jongeren op 4 mei in het Amsterdamse stadsdeel De Baarsjes voor ophef. Ze verstoorden de herdenking met leuzen als ‘Joden die moeten we doden’ en voetbalden na afloop met de neergelegde kransen. In de jaren daarna is er door allerlei instanties werk van gemaakt om nieuwe Nederlanders meer bij de herdenkingen op 4 en 5 mei te betrekken. Zo wordt er aandacht geschonken aan de rol die Marokkanen bij de bevrijding van Nederland en Europa hebben gespeeld om duidelijk te maken dat dit ook hun verleden is. In het Zeeuwse Kapelle liggen 19 gesneuvelde Marokkaanse soldaten begraven, een dankbare bestemming voor herdenkingen en educatieve reizen. Hoewel Marokkanen slechts een miniem aandeel in de bevrijding hadden, werd dit historische feit wel uitgelicht in de hoop begrip te kweken bij de opstandige jongeren en zo opstootjes in de toekomst te vermijden.

'Oorlog na de oorlog'?

4 en 5 mei lenen zich voor vele boodschappen. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn de herdenkingsdagen geregeld veranderd. Elke generatie herdenkt de oorlog op haar eigen manier en geeft zelf betekenis aan het herdachte oorlogsverleden. Daar hoort ook telkens strijd over de interpretatie van de oorlog bij; dat is er zelfs inherent aan zou ik willen beweren. Een beetje overtrokken wordt dit ‘de oorlog na de oorlog’ genoemd. Duidelijk is dat in al die jaren de zoektocht naar de betekenis van de oorlog nog nooit een eenduidige oorlogsles heeft opgeleverd. Die zoektocht moet naar mijn mening zeker niet worden gestaakt, maar het zou veel pijn en moeite schelen als we accepteren dat er meerdere oorlogslessen te trekken zijn. Vele grijstinten kunnen naast elkaar bestaan en hebben een andere herdenking nodig. Wie de boodschap van een herdenking niet bevalt, heeft alle ruimte om een ‘alternatieve herdenking’ op te richten. Ook daar zijn legio voorbeelden van te noemen uit het verleden. Verschillende groepen kunnen de oorlog op hun eigen manier herdenken. Het is misschien beter energie te steken in het vinden van de herdenking die bij u past.

--

Ilse Raaijmakers (Venlo, 1984) studeerde Geschiedenis, Duits en Europese Studies. Momenteel doet zij als promovendus aan Universiteit Maastricht onderzoek naar 4 en 5 mei.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent

Warning: Undefined variable $articleCount in /home/hardhoof/hardhoofd.com/releases/20220413071826/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe hoofdredacteur!

De hoofdredacteur van Hard//hoofd is de spin in het web van een groeiende, creatieve organisatie. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Als Chef Eindredactie breng je schrijvers en eindredacteuren met elkaar in contact, en zie je erop toe dat teksten tijdig gepubliceerd worden. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Als Chef Essay & Opinie onderhoud je contact met getalenteerde essayisten en opiniemakers, en draag je de verantwoordelijkheid over jouw tak op Hard//hoofd. Lees meer

De draad

De draad

Sumai Yahya schreef een kort, poëtisch verhaal over menselijke vleermuizen slingerend aan een draad. Een korte versie verscheen in het papieren magazine, maar lees hier de volledige versie, vol symboliek, donkere massa's, naalden, konijnen met rode ogen en aangeslepen ruggengraten. Lees meer

Als cavia's in de val

Als cavia's in de val

Marthe van Bronkhorst wil niet meer vliegen maar loopt tegen allerlei problemen aan als ze een duurzame vakantie probeert te boeken. Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Worden wie ik eigenlijk ben voor 150 euro

Worden wie ik eigenlijk ben voor 150 euro

Wat zegt het huis waarin je woont, en de meubels erin, over jou? En ben je in een ander huis, tussen andere spullen, nog wel precies dezelfde persoon? Eva past deze zomer op wat woningen van bekenden en onderzoekt wat ze beleeft. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Iets wat van zijn vader is geweest

Iets wat van zijn vader is geweest

Het is zwarte zaterdag en de tankstations zijn druk. Sigarettenrook en uitlaatgassen blijven "in de windstilte boven het asfalt verstikkend en bewegingsloos hangen." Tristan is, in dit korte verhaal, op weg naar het huis van wijlen zijn vader, een man op wie hij nooit heeft kunnen rekenen. Kan hij het opbrengen om door te rijden? Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Gedichten Alara Adilow (titel volgt) 2

Straatliedjes

Wat is een huis? 'Iets dat de wraak van de nacht buiten houdt. / Iets waar je naar terugkeert na een lange reis.' In deze nieuwe gedichten van Alara Adilow worden vaders ontvlucht, tijdelijke verblijfplaatsen gevonden en nieuwe relaties op zee aangegaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Woordenboek der Obscure Melancholieën

Woordenboek der Obscure Melancholieën

De schaamte en toch het gemis wanneer je in je oude dagboek je zorgen terugleest - waarom is er geen woord voor dat gevoel? Marthe van Bronkhorst bedenkt daarom een woordenboek voor melancholische emoties. Lees meer

De onwerkbare

De onwerkbare

Dit is het derde en tevens laatste deel van een serie columns/korte verhalen waarin Jorik Amit Galama sociaal-ecologische thema’s benadert via persoonlijke ontmoetingen. Seksualiteit, marginalisering, magie en trauma blijken hierbij geregeld op intieme wijze met elkaar verweven. Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Voor niemand vindbaar

Voor niemand vindbaar

Het kan fijn zijn als je familie aan je denkt wanneer je er niet bent. Maar voor af en toe onvindbaar zijn is ook iets te zeggen, vermoedt Eva tijdens een werkbezoek aan de Estse hoofdstad Tallinn. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel