Asset 14

Echte vrienden bestaan niet

Maartje krijgt een vriendschapsverzoek van een man uit Gambia. Ze heeft hem nog nooit ontmoet, maar sinds wanneer is dat een voorwaarde om vrienden te worden...

Regelmatig vraag ik me af of mijn vrienden ‘echt’ zijn. We zitten in een park, of eigenlijk is het een grasveld onder een stolp, waar de zon altijd schijnt. Het park is ruim opgezet, toch kun je elkaar niet ontlopen. Mijn vrienden en ik delen intimiteiten, we vertellen over een nieuwe baan of relatie en sturen uitnodigingen voor feestjes waarvan het niet uitmaakt of je komt. Het gaat erom dat je bent uitgenodigd en dat het feest na afloop op ‘je muur’ verschijnt. Ik ken de achternamen van mijn vrienden, en hun verjaardagen, opleidingen, hobby’s, woon- en geboorteplaatsen, gezinssituaties, vakantieplannen. Bladerend door spectaculaire wereldreizen, vind ik een foto leuk, zeg tegen die vriend dat hij er goed uitziet, wat hij op zijn beurt weer leuk vindt. We hebben elkaar nog nooit ontmoet.

In het Facebook-park leven we voor applaus

Online is niets echt, maar alles is zichtbaar. Daarom is het belangrijk hoe je erbij loopt. In het park dat Facebook (of ieder ander sociaal netwerk) heet, spelen we betere versies van onszelf. We zijn schimmen op de wand van een grot, maar dan mooie schimmen, geprojecteerd in hoge resolutie, al dan niet gephotoshopt. De profielfoto is een still uit mijn leven, een pose. Het is een snapshot van een succesmoment waarop ik heel even ben wat ik wil worden. Ik sta op een podium, kijk een tikje arrogant, buik in, lippen getuit. De mooie foto wordt leuk gevonden. Bij een lelijke foto kijken we de andere kant op, irritante vrienden verbergen we met één muisklik. In het Facebook-park leven we voor applaus. Elke foto, elk bericht, iedere statusupdate wordt onmiddellijk beoordeeld. Dit houdt de kwaliteit op peil. Alleen het beste komt bovendrijven in de nieuwsfeed van mijn vrienden.

Illustratie: Gemma Pauwels

Buiten de stolp doe ik er alles aan om mijzelf omhoog te werken. Daar ben ik een representatie van de online vriend die ik wil zijn. Ik ga naar een feestje en dans voor de foto, met een publiek in gedachten.

Een vriend die ik niet ken

Een man uit Gambia stuurt mij een vriendschapsverzoek. Zijn foto zegt me niets, hoewel we gemeenschappelijke vrienden hebben. Hij is nog niet lang op Facebook maar erg actief. Zijn profiel is openbaar en ik zie dat hij in korte tijd enorm veel vrienden heeft gekregen, soms wel 20 op een dag. Zij reageren op zijn foto’s, plaatsen berichten op zijn muur. Ik accepteer. Toch vraag ik me af of deze man wel echt bestaat.

Mijn achterdocht wordt gevoed door een aantal vrienden die de man en ik gemeen hebben. Van hen weet ik zeker dat ze niet echt zijn. Deze virtuele vrienden zijn bedacht, geschreven en gebouwd. Mijn eigen profiel is dan misschien een optimistische versie van wie ik ben, maar achter deze vrienden zit überhaupt geen persoon. Het zijn personages die verder gaan dan alterego’s of pseudoniemen, hun Facebook-profielen lezen als een nieuw soort roman.

Wanneer je je ‘bevriendt’ met zo'n virtuele vriend, val je in een los script dat (vaak door een schrijver of dichter) is uitgezet. Het personage staat niet op zichzelf, meestal ‘maakt’ de schrijver vrienden en familieleden die reageren op statusupdates van de hoofdpersoon en hem taggen in foto’s. Gebeurtenissen worden gescript en reacties van de figuranten op elkaar afgestemd. Op die manier wordt het verhaal vanuit verschillende perspectieven verteld. De lezer kan dus een actieve rol in het verhaal spelen, maar omdat de meeste virtuele personages een openbaar profiel hebben, kun je ook vanaf de zijlijn meelezen.

De meest succesvolle personages laten ook in ‘het echte leven’ van zich horen, bijvoorbeeld in interviews of publicaties. Een enkele virtuele vriend heeft zelfs een acteur die het personage in de werkelijkheid speelt; de schrijver onderbouwt zijn virtuele verhaal met tastbare bewijsstukken.

Een vriend die nooit teleurstelt

Schrijver David Pefko veroverde eind 2011 literair Nederland met zijn personage Louis Nanet. Deze botte dichter schreeuwde voornamelijk beledigingen in Caps Lock. Zijn grove taal viel op onder de stolp, waar iedereen elkaar leuk vindt en vol stopt met mierzoete complimenten. Met zijn fictieve stem leverde David Pefko commentaar. Toch zijn deze virtuele personages geen heteroniemen (fictieve schrijverspersoonlijkheden). Het zijn geen marionetten die de schrijver gebruikt om uitspraken te doen waar hij zelf geen verantwoordelijkheid voor wil nemen. Het draait om de spanningsboog in het verhaal, de fictie die voor het virtuele bestaan van Louis Nanet geschreven is.

Inmiddels heb ik steeds meer Louis Nanets onder mijn vrienden. Je hebt Emma Van Lichtenbergh Caestert de geile politicologe, de opgepompte Steroid Vladimir, Paul Breitner de op geld beluste literair agent en het meisje dat zichzelf Plankje noemt en ondervoeding en anorexia leuk vindt. Het ene personage is overduidelijk verzonnen, bij de ander heb ik enkel dat vermoeden omdat onze gemeenschappelijke vrienden schrijvers zijn, die ook virtuele personages maken.

Het meisje is eigendom van de mensen die invulling geven aan haar personage

Het hebben van actieve vrienden is voor een virtueel personage van levensbelang. In Japan is bijvoorbeeld Hatsune Miku een ware popsensatie. Dit mangameisje met opwaaiend rokje en blauwe paardenstaarten werd in 2007 ontwikkeld door Crypton Future Media. Mangakunstenaar Kei Garō ontwierp haar uiterlijk, maar de duizenden fans bepaalden haar karakter en laadden het personage. Er zijn al meer dan 100.000 liedjes voor Hatsune geschreven en tijdens haar megashows danst ze de dansjes die door haar fans bedacht zijn. Het meisje is eigendom van de mensen die invulling geven aan haar personage, hierdoor is de virtuele ster voortdurend in ontwikkeling.

Hatsune, die op het podium geprojecteerd wordt, ziet er naast de levende bandleden opvallend klein uit. Toch zijn de fans niet teleurgesteld, het hologram is immers niet minder echt dan een YouTube-filmpje van de ster. Hatsune Miku bestaat alleen in gedachten, voor elke fan is zij iemand anders. Een virtueel idool dat, om die reden, niet teleur kán stellen.

Een vriend die niet bestaat

Of mijn vrienden onder de stolp echt zijn heeft volgens mij niet zoveel te maken met of zij daadwerkelijk bestaan. In de documentaire Catfish (2010) heeft de jonge fotograaf Nev Schulman intensief contact een ‘Facebook-familie’ zoals hij hen noemt. Hoewel ze elkaar nooit ontmoet hebben en maandenlang alleen via Facebook en telefoon communiceren, wordt hij verliefd op de aantrekkelijke oudste dochter, Megan. Wanneer hij haar gaat opzoeken blijkt dat die Megan niet bestaat. Haar moeder, een ongelukkige huisvrouw, beheerde de geïdealiseerde versies van haar familieleden en hun vrienden op Facebook. Nev had dus al die tijd met maar één persoon contact.

Door de opkomst van virtuele personages, vraag me ik af of al mijn Facebook-vrienden wel echt bestaan. Hoe meer interactie er is, hoe echter de vriendschap voelt, ook al weet je nooit zeker welke gebrekkige, lichamelijke versie er achter die mooie profielfoto schuilt. In dat opzicht lijken mijn 'echte' vrienden en mijn fictieve vrienden op elkaar. Online spelen we allemaal een rol, we nemen een pose aan om voor onze vrienden zo aantrekkelijk mogelijk te zijn. Mijn leven is niet gescript, maar wat ik ervan deel is wel bedacht.

Illustratie: Gemma Pauwels

De man uit Gambia die ik niet kende, heb ik na een week weer ontvriend. Ik vond de artikelen die hij deelde niet interessant, zijn updates niet grappig. Een saaie vriend is als een slecht boek. Waargebeurd of niet; als het niet goed geschreven is, wil niemand het lezen. We zijn vrienden op Facebook om elkaar te vermaken. We ontmoeten elkaar in een virtuele omgeving die is vormgegeven als een lachspiegel. Daar is geen ruimte om verdriet te delen, er wordt alleen maar leuk gevonden. Vorige week hebben mijn ouders onze oude hond laten inslapen. Hoe lullig dat ook klinkt, nu ik dit opschrijf moet ik er weer van huilen, alsof het mijn oma was. Toch durf ik dat niet te delen, omdat ik bang ben dat het pathetisch overkomt. Dus blijf ik lachen op Facebook, en zo zien mijn vrienden me, alsof er niets veranderd is. Alsof in mijn leven altijd de zon schijnt.

__

Dit artikel verscheen in het tijdschrift De Vriend dat is uitgegeven ter gelegenheid van de My Friend. My Enemy. My Society. manifestatie van Castrum Peregrini. Tijdens deze manifestatie organiseert hard//hoofd een wedstrijd waarbij zes deelnemers ieder een virtuele vriend maken.

Mail

Maartje Smits Maartje Smits is schrijvend detective en imker. In 2015 verscheen haar dichtbundel Als je een meisje bent bij uitgeverij De Harmonie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Homo homini lupus

Homo homini lupus

Sebastian Eisenberg volgt het nieuws van wolvin Noëlla en haar pups op de voet. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 52

Gelukkig groeien we op

Deze week worden onze redacteurs blij van opgroeien, dansen en goede voorbeelden. Lees meer

Je wordt niet thuisgebracht

Je wordt niet thuisgebracht

Een kort verhaal over Passoã, natte patat op de grond van het zwembad, ontsnappingsplannen en verlangens die schuren als zand. Lees meer

Achtbaantester 1

Achtbaantester

Marthe van Bronkhorst hangt op de kop in een looping en weet één ding zeker: achtbanen worden alleen spannend als ze een goed verhaal hebben. Lees meer

Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer