Depressieve hersens zien er anders uit." /> Depressieve hersens zien er anders uit." />
Asset 14

Depressie

Depressie is wat anders dan een winterdip. Deze psychiatrische ziekte treft bijna een vijfde van de Europese bevolking. Er is echter nog weinig bekend over de exacte toedracht hiervan. Zo lijkt het dat de hersens van depressieve mensen iets kleiner zijn dan die van 'gezonde'. Helpen antidepressiva echt, of zijn ze slechts een tijdelijk hulpmiddel?

Het sneeuwt en het is december. Het lijkt romantisch, maar voor velen is het de bevroren druppel die de emmer doet dichtslibben. De dagen zijn kort, het donker duurt lang en het liefst zou je de hele dag in bed blijven liggen. Och, een paar sombere baaldagen heeft iedereen wel eens. Maar er zijn bijzonder veel mensen bij wie het zwarte gat zo allesomvattend en levensbepalend wordt dat ze uiteindelijk geen andere mogelijkheid zien dan er in te springen. Hoe kan iemand die alles heeft zich zo verloren voelen? Hoe kan het dat Hero eindigt als een loser?

De huidige wereld is met haar keuzestress, dertigersdilemma’s en quarter life crises niet de makkelijkste om in te leven. De pieken kunnen weliswaar bijzonder hoog zijn, de daarmee gepaard gaande dalen zijn evenredig diep. Hoewel een psychiatrische ziekte nog altijd enigszins taboe is (je hebt immers geen kanker of een andere verlammende ziekte, dus wat loop je dan te zeiken), liegen de cijfers er niet om. In Europa krijgt bijna een vijfde van de bevolking te maken met depressie. In Nederland gebruiken ongeveer een miljoen mensen antidepressiva. De World Health Organisation schat dat depressie in 2020 de tweede plek in zal nemen op de lijst van globale ziektelast, net onder hart- en vaatziekten. Bij vrouwen komt depressie overigens vaker voor dan bij mannen. (Ach, kerels hebben weer vaker te kampen met alcoholproblemen.)

Down of depri

Depressief zijn, het is veel ernstiger dan je puberaal een weekje down voelen, maar komt niet minder voor. Het is een diepgeworteld misnoegen dat zich door elke vezel van je lichaam weeft en alles besmeurt met een monotoon grijze plakstof. Als een spinnenweb dat je nooit meer loslaat. Zo nu en dan geeft het mee en beleef je een fijn moment, maar even zo snel word je genadeloos teruggeworpen in de wirwar van draden die je verstrengelen in het duister.

Om gediagnosticeerd te worden met een klinische depressie moet je ten minste twee maanden verschillende symptomen hebben gehad als lusteloosheid, veranderde eet- en slaapgewoontes, wanhopigheid, en een algeheel gevoel van ongeluk. Het kenmerkt een algemeen gebrek aan motivatie om dingen te ondernemen. Als remedie wordt van alles geprobeerd: van licht- tot psycho- tot electroconvulsietherapie (uiterst effectief natuurlijk: je krijgt shocks toegediend en door het geheugenverlies vergeet je prompt dat je depressief was). Antidepressiva zijn effectief bij het overgrote deel van de patiënten met een ernstige vorm van depressie, maar hebben ook veel bijwerkingen.

Stress

Stress, gemediëerd door het hormoon cortisol, speelt zeker een rol in depressie. Gezonde jonge hersens zijn in staat het cortisolniveau na een enorme stijging (bijvoorbeeld omdat er net een spook langs je zweeft of je je creditcardrekening openmaakt) binnen een uur of anderhalf weer op normale hoogte te krijgen. In depressieve patiënten blijft dit niveau nog urenlang erg hoog, mogelijk omdat er een fout zit in de communicatie tussen de bijnieren (die cortisol produceren) en de hersens (die de afgifte reguleren). Een chronisch verhoogd cortisolniveau zorgt ervoor dat neuronen minder goed functioneren en uiteindelijk zelfs afsterven. Ook ouderen zijn minder goed in staat de cortisolniveaus te controleren: vandaar dat depressie bij ouderen waarschijnlijk veel vaker voorkomt. Het lijkt erop dat een verhoogd stressniveau een depressie in de hand werkt. Dit zou een reden kunnen zijn dat mensen met een traumatisch verleden eerder depressies ontwikkelen: de trauma’s veroorzaken een verhoogd stressniveau.

Beeld: Gemma Pauwels

De weken gevuld met uitzichtloze dagen, zorgen en ondraaglijke mineur worden maanden en soms zelfs jaren. Dan kan de gevoelloze dood een stuk benijdenswaardiger lijken dan de chronische aardse strijd tegen het duister dat leven heet. En dan hang je. Op een gegeven moment is de ratio niet meer in staat de emotionele gebeurtenissen te remmen. De patiënt verliest het vertrouwen in de logica omdat deze hem in de steek laat bij het verhelpen van de ziekte. En zo wordt zelfmoord een overweging die niet slechts met goede argumenten weerlegd kan worden. Het is de enige logica die nog functioneert: als ik er niet meer ben, kan ik me ook niet meer zo voelen. Het niets wordt verkozen boven de leegte.

Er zijn post-mortem studies gedaan bij depressieve patiënten die zelfmoord gepleegd hadden. Hun hersens waren duidelijk anders dan ‘gezonde doden’. Minder hersencellen, minder neuronale verbindingen, een kleiner hersenvolume: depressieve hersens staan niet bijzonder sterk in het leven. Het is nog onduidelijk of dit neuronale verval de oorzaak of het gevolg van de depressie is, maar vast staat dat een dergelijk aangetast brein onherroepelijk (psychische) ellende met zich meebrengt.

Serotonine

Een van de belangrijkste neurotransmitters betrokken bij het humeur is serotonine. Depressieve mensen maken minder serotonine aan en slenteren continu onder de chemische geluksdrempel. Is dat magische gevoel van geluk, dat ons mensen het idee geeft dat we er best mogen wezen, dat onzekerheden opzijschuift en dat ons hoop geeft om te leven, dan zo simpel te bereiken? Ja. Desillusionerend hè. Drugs als XTC verhogen de hoeveelheid serotonine in je hersens, en antidepressiva als Prozac doen in minder hevige mate hetzelfde. Het farmacologische devies luidt: hoe meer serotonine, hoe gelukkiger.

Hoe kan het dat sommige mensen na een heftige gebeurtenis in het leven een depressie ontwikkelen, terwijl anderen na herhaaldelijke rampspoed vrolijk blijven? Deze kwetsbaarheid kan te maken hebben met iemands levensgeschiedenis en persoonlijkheid, maar heeft ook zeker een genetische component. Er is een gen bekend dat twee variaties kent; mensen met de kortere variant komen na een stressvolle gebeurtenis vaker in een depressie terecht dan mensen met de langere variant. Dit gen is betrokken bij de productie van serotonine. Oftewel, de korte gen-mensen maken van zichzelf al minder serotonine aan. Als ze in een dip terechtkomen beschikken ze niet over voldoende flexibiliteit om daar eigenhandig weer uit te krabbelen.

‘Kop op’ kan je dus beter niet tegen een gedeprimeerde zeggen met de intentie hem op te beuren en een zetje richting gelukzaligheid te geven. Hij zal gelijk hebben als hij je uitspraak met een wanhopige blik beantwoordt en verklaart dat zijn hoofd inderdaad leeg is. Geen serotonine meer. Weg geluk. Kop op.

Kan je zelf je serotonineniveaus wat boosten zonder naar pillen te hoeven grijpen? Realiseer de schijf van vijf van het gezonde leven: voldoende zonlicht, gereguleerd slapen en gezond eten en drinken. En als onverwachte klap op de vuurpijl: beweging! Bij sporten komen er namelijk endorfines vrij, lichaamseigen hormonen die verwant zijn aan morfine en je opbeuren. Drugs will do the job op de korte termijn, maar daarna ben je bij chronisch gebrek aan serotonine nog verder van huis. Wil je toch graag een verslaving? Kies dan voor hardlopen.

Winterblues

Hebben de seizoenen nou echt zo’n grote invloed op onze gemoedstoestand, of diagnosticeren we onszelf met een winterdepressie als excuus voor onze pepernootvreetbuien en onbedwingbare verslaving voor donzen dekbedden? Ongeveer 1 op de 10 mensen heeft daadwerkelijk last van een winterdepressie. Dit heeft waarschijnlijk te maken met een gebrek aan zonlicht en een verstoorde biologische klok.

Er zijn overigens verschillen tussen de winterblues en de seizoensloze depressie. De wintervorm gaat gepaard met vermoeidheid ondanks talloze uren slaap en een ontembare zin in zoetigheid. Het heeft veel weg van een winterslaap: je wil zoveel mogelijk slapen, niet je nest uit komen en vreet ondertussen je buik zo vol dat je er een maand op zou kunnen teren. Bij de gehele-jaar-door-depressie wordt de vermoeidheid echter veroorzaakt door het onvermogen te slapen, en is de eetlust eerder afwezig. Het verschil tussen een grommende bolle beer en een verschrompelde wanhopige zombie. Behoor je tot de laatste groep, ga dan naar een dokter/psycholoog. Behoor je tot de eerstgenoemden, dan is er licht aan het eind van de tunnel. En totdat de lente aan je deur klopt om je uit je nest te trekken: ga naar buiten, ga rennen, in de zon!*

*Bij gebrek aan zon is buitenlicht alleen ook al afdoende, dus zolang je het voor elkaar krijgt je grot overdag te verlaten zal het helpen.

Mail

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Marinus Boezem en de eeuwige jaren 60. 1

Marinus Boezem en de eeuwige jaren 60.

Wie Marinus Boezem wil begrijpen, moet kijken naar kunstenaar Piero Manzoni. 's Lands bekendste conceptuele kunstenaar is te zien op een overzichtstentoonstelling. Dat hij zich liet inspireren door de legendarische Manzoni is duidelijk. De vraag is hoe verfrissend brutale kunst uit de jaren 60 nu nog kan zijn. Lees meer

Neem je ouders mee naar het museum

Neem je ouders mee naar het museum

De idealen van ouders en hun kinderen komen niet altijd overeen. Schrijver Michael ter Maat legt zich daar niet bij neer en neemt zijn vader mee naar het Krölller Müller. Een tip om het niet bij 'ok, boomer' te laten.  Lees meer

‘Toen mijn vader stierf zat ik met veel vragen, wie hij was en waar hij vandaan kwam'

‘Toen mijn vader stierf zat ik met veel vragen. Wie hij was en waar hij vandaan kwam'

Sarah van Binsbergen sprak met Yomi Hitijahubessy, vlak vóór- en nadat die in Indonesië haar Molukse familie ontmoette. Wat deed deze reis, waarop ze ook de as van haar overleden vader uitstrooide over zijn geboorteland, met haar? Lees meer

Alles Vijf Sterren: 48

A is voor activisme, B is voor brood

Deze week worden onze redacteurs blij van non-binaire personages, brood bakken en burenruzies die tot creatief activisme leiden. Lees meer

Vertrouwen op iets wat niet bestaat

Vertrouwen op iets wat niet bestaat

Else Boer is dol op praktisch advies over schrijven. Een scène schrijven, een verhaallijn uitwerken, overal is wel een stappenplan voor te vinden. Het belangrijkste is: volhouden en nooit maar dan ook nooit stoppen. Simpel toch? Makkelijker gezegd dan gedaan, zegt Else, die vertelt over hoe je soms wel en niet kan vertrouwen op je verhaal. Lees meer

Automatische concepten 57

Word jezelf (ook als je dat niet wilt)

Rietveld-student Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten naar de beste adviezen die zij ooit kregen. Allereerst: beeldend kunstenaar en publicist Q.S. Serafijn. Lees meer

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien het in een mondiaal verband'

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, ziet die in een mondiaal verband'

Curator en onderzoeker Maria Rey-Lamslag is een graag geziene gast in de cultuursector. Jason Keizer gaat met haar in gesprek over haar Indische roots, over hoe het koloniale verleden doorklinkt in haar werk en over haar 'Indotiteit'. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Uitzonderingen

Uitzonderingen daargelaten

Deze week worden onze redacteurs blij van een maas in de wet, meermaals dezelfde film kijken en de kunst van Isabelle Wenzel. Lees meer

Ruimtes

Een vertrouwd lichaam om in samen te zijn

Een jaar geleden moest Charlotte de Beus opnieuw leren praten, lezen en schrijven. In deze drie gedichten onderzoekt ze met poëtische scherpte haar herstel en het lichaam als “een onbetrouwbare woning voor dakloze gedachtes.” Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Ontdekken wie je voorouders zijn geeft kracht en vertrouwen.' Zainal Umarella heeft diep verdriet gekend, maar zijn toekomstbeeld is er een van hoop dat hij aan zijn kinderen wil meegeven. Lees meer

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Een voorpublicatie uit de afstudeerbundel van Elianne van Elderen 'Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten'. Over opgroeien als buitenstaander in een dorp, een vluchtmisdrijf op een veulen, over drie vrienden en iemand die probeert om onvoorzichtig te worden. Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

Column: Over geld

Over geld

Eva vergelijkt de manier waarop ze toen en nu tegen geld aankijkt en hoe het verschil in inkomen binnen haar vriendengroep de verhoudingen heeft veranderd. Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Slaapkamerraam, wereld

Slaapkamerraam, wereld

Buiten is het nacht. Maar wat gebeurt er als je je ogen sluit? Dan kan het buiten net zo goed een zomerse dag in New York zijn. Of een sneeuwlandschap uit je jeugd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer