Bereken de nieuwe prijs van je concertkaartjes op onze BTW-meter en lees een betoog voor het belang kunst." /> Bereken de nieuwe prijs van je concertkaartjes op onze BTW-meter en lees een betoog voor het belang kunst." />
Asset 14

De waarde van kunst

Donderdag 18 november stemt de Tweede Kamer over de verhoging van het BTW-tarief voor podiumkunsten. Deze maatregel leverde nogal wat controverse op. Welnu, hieronder kunt u zelf bekijken wat voor gevolgen dit gaat hebben voor u en uw portemonnee. Hardhoofd maakte een BTW-meter voor de nieuwe tax en redacteur Rutger Lemm haalt de filosoof Richard Rorty aan om de waarde van kunst te beargumenteren.

Als het nu euro kost...

...dan kost het straks ... euro.

Dat is ... meer.

-De organisatie van Lowlands maakte een opvallend fel politiek statement door aan te kondigen dat de kaartjes voor het festival in het geval van een verhoging nog dit jaar in de verkoop gaan. Ze maakten echter een kleine rekenfout: de BTW gaat van 6% naar 19%, maar dit betekent geen prijsstijging van 13%. Het is 11,8% om precies te zijn. (Design: Tijmen Brommet)-

------
Na een slepende formatie van 127 dagen werd dan eindelijk Kabinet Rutte gepresenteerd. Het daarmee gepaard gaande regeerakkoord kende opvallende besluiten op het gebied van immigratie, veiligheid en milieu. Maar de grootste controverse werd veroorzaakt door het voornemen om 200 miljoen op kunst en cultuur te bezuinigen. De PVV’er Sietse Fritsma vatte het standpunt van zijn partij goed samen tijdens een debat in de Haagse gemeenteraad. „Waarom moet Jan Modaal betalen voor een elitegezelschap dat een tromboneclubje bezoekt?” zei hij over het Residentieorkest. De cultuurwethouders van negen grote steden reageerden met een brief waarin ze waarschuwden dat de maatregelen ‘onherstelbare schade’ zullen opleveren. Tweeduizend mensen protesteerden op het Malieveld en aanstaande zaterdag zal in heel het land de actie “Nederland schreeuwt om cultuur” plaatsvinden, dat al aangekondigd werd met een filmpje waarin allerlei prominenten krijsen om een herwaardering voor kunst.

Het lijkt bij deze kwestie niet zozeer te gaan over de vraag of kunst (deels) door de overheid gefinancierd moet worden of dat deze sector zelfbedruipend zou moeten zijn. Kunstenaars discussiëren onderling al jaren over de spanning tussen kunst en commercie, of goede kunst ook per se geld moet opleveren en wat de rol van subsidies daarin zou moeten zijn. Dat is bij deze protesten niet het belangrijkste punt. De ‘schreeuwen om cultuur’ geven aan dat de kunstenaars en betrokkenen gefrustreerd zijn door het gebrek aan respect voor deze maatschappelijke sector, waarvan de voorgenomen bezuinigingen slechts een symptoom zijn. De protesten zijn gericht tegen een algemeen sentiment, ingezet door de PVV en de notie van ‘linkse hobby’s’, waarbij de waarde van kunst voor de samenleving in zijn algemeenheid in twijfel getrokken wordt. De opmerking van Fritsma is hier de perfecte illustratie van: het hoogdrempelige imago van de kunstsector maakt dat haar bestaansrecht openlijk ter discussie gesteld wordt. Deze ‘kunsthaat’ is wat de verontwaardiging oproept, niet zozeer de bezuinigingen. Kunstenaars worden gewantrouwd en als ‘elitair’ bestempeld. “Maar kunst is immens belangrijk!” roepen de tegenstanders al wekenlang.

Het probleem is dat er bij dit soort gevoelskwesties weinig goede argumenten gegeven worden. Kunst is mooi. Kunst is goed. Kunst helpt de mensheid. Maria Goos is beter dan ‘Oh oh Cherso’. Maar waarom is kunst nou zo belangrijk? Een van de belangrijkste filosofen van de twintigste eeuw, de Amerikaan Richard Rorty, trachtte dit uit te leggen in zijn klassieke werk ‘Contingency, irony and solidarity’ (1989).

Rorty’s boek gaat in eerste instantie niet zozeer over kunst, maar over een verschuiving binnen het Westerse denken. Rorty wijst op de toevalligheid (‘contingentie’) van onze ideeën en waarden en zet hiermee de kern van de postmoderne filosofie uiteen: het is een illusie dat we kunnen streven naar iets als de Grote Waarheid. Eeuwenlang hebben filosofen gedacht dat we door een bepaalde manier van denken of spreken alles over de wereld zouden kunnen weten. In de Verlichting werd de menselijke rede als belangrijkste middel voor dit doel aangewezen. Nietzsche wees ons er echter in het begin van de twintigste eeuw op dat dit onzinnig is. Volgens deze filosoof is de waarheid niets meer dan ‘een leger metaforen’, oftewel normen en waarden waar we op een bepaald moment toevallig in geloven. In eerste instantie is dit een tamelijk deprimerende gedachte.

Maar Rorty wil niet zeggen dat we de hele dag op onze kamer Friends moeten gaan zitten kijken omdat het leven toch geen zin heeft. Er bestaat namelijk wel zoiets als tijdelijke ‘waarheid’, in de vorm van een afspraak over hoe we in een bepaalde periode spreken en denken. Het feit dat dit vocabulaire veranderlijk en toevallig is, maakt het niet minder waardevol. De waarheid is maakbaar, in plaats van een groot en heilig Einddoel en daardoor zijn er juist veel meer mogelijkheden dan voorheen. Maar wat voor rol hebben die kunstenaars hierbinnen?

Een vocabulaire kan veranderen door een idee van een genie, dat vervolgens langzaam voor de samenleving als geheel als normaal gaat gelden. Zoals Rorty zegt: “Vooruitgang komt voort uit de toevallige samenkomst van een persoonlijke obsessie en een publieke behoefte.” Dit genie is ‘de sterke dichter’. Omdat de waarheid bestaat in het vocabulaire dat we gebruiken, kan hier alleen vooruitgang in geboekt worden doordat er iemand is die met ons woordgebruik experimenteert.

We hebben allemaal een ‘eindvocabulaire’: een verzameling van termen en woorden die de kern van onze identiteit vormen: Nederland, liefde, voetbal, God, creativiteit, whiskey. Voor Rorty is de ideale persoon de ironische mens, die voortdurend twijfelt aan dit eindvocabulaire en zijn contingentie dus erkent. De ironist wantrouwt termen die met hoofdletters geschreven worden en zoekt voortdurend in boeken, andere culturen en medemensen naar manieren om tot nieuwe inzichten te komen. Het lukt slechts een enkeling om dit proces van zelfcreatie te voltooien. Dit zijn dan de mensen die het lukt om ‘een nieuwe taal’ te spreken. Kunstenaars zijn ironisten pur sang.

Maar waarom is het belangrijk dat we onze manier van spreken en denken veranderen? We hebben het toch best goed zo? Volgens Rorty moeten we als mensheid streven naar één doel: het verminderen van wreedheid. Hier is niet een universele reden voor te geven (hier gelooft Rorty immers niet in), maar we voelen allemaal weerzin bij het zien van een marteling op Youtube of het horen van kwetsende spreekkoren vanaf de voetbaltribunes. Het is daarom nastrevenswaardig om deze weerzin te voorkomen en wreedheid uit te bannen. Dit kan door minder te denken in verschillen, maar in overeenkomsten tussen mensen – om het ‘zij’ te verkleinen ten faveure van het ‘wij’. Door verbeeldingskracht kunnen we ons inleven in andere mensen, hun pijn zien en hierdoor zullen we ze zelf minder snel willen kwetsen. Dit is precies het doel van de ironisten, de pioniers van het denken, die voortdurend over de grenzen van hun eigen wereldbeeld kijken.

Rorty vervangt dus ‘de rede’ door ‘de verbeeldingskracht’ als belangrijkste menselijke leidraad. Het zal inmiddels geen verrassing zijn dat volgens Rorty de kunstenaars de rol van pionier vaak op zich nemen. Dit is de reden dat de kunst essentieel is voor de menselijke vooruitgang: door de experimenten van de kunstenaars zal de solidariteit tussen mensen vergroot worden - doordat er steeds minder in termen van ‘de anderen’ gedacht wordt - en zo zal er minder wreedheid in de wereld ontstaan. “Kunst doet ons onszelf opnieuw beschrijven. Daarom hebben de roman, de film en het televisieprogramma langzaam maar zeker de preek en de verhandeling vervangen als de voornaamste dragers van morele verandering en vooruitgang,” zo schrijft hij.

Over de vraag of kunstsubsidies nodig zijn, zou Rorty nog wel wat te zeggen hebben. Hij was een overtuigd liberaal, die geloofde in de kleinst mogelijke overheid. Volgens hem moest de politiek slechts de voorwaarden scheppen voor open en vrije communicatie tussen de mensen in de samenleving door middel van goede opvoeding, persvrijheid, kans op onderwijs en sociale mobiliteit. Bij de manier waarop bepaalde takken van de kunstsector zich afkeren van de samenleving zou hij ook zo zijn twijfels hebben. Want schrijvers, schilders, dichters, filmmakers, muzikanten en theatermakers (en zeker ook filosofen en journalisten) hebben een zeer belangrijke taak: de mensheid van nieuwe inzichten voorzien. Maar het huidige wantrouwen ten opzichte van kunst in Nederland zou Rorty beschouwen als een zeer gevaarlijke ontwikkeling. Het belang van kunst gaat veel verder dan een uitdrukking als ‘linkse hobby’ of ‘tromboneclubje’ doet lijken.

Dit artikel verscheen eerder in nrc.next

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Zo beweegt ze niet

Zo beweegt ze niet

Ze had zich er grondig op voorbereid. Spotify-playlists, het juiste jurkje, en zelfs een plan voor gespreksonderwerpen. Maar nu, in de rij voor de club, voelt alles vreemd en ongepast. Een audioverhaal van Lakaver (Werner de Valk en Roderik Maes). Lees meer

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Steun Hard//hoofd en verzamel kunst!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe schrijvers en kunstenaars. We zijn al dertien jaar gratis toegankelijk en advertentievrij. Zo’n vrije ruimte is harder nodig dan ooit. Steun de makers van de toekomst; sluit je vóór 1 juli aan als kunstverzamelaar en ontvang in juli je eerste kunstwerk!

Word kunstverzamelaar