Speciaal voor de internationale Vrouwendag legt Rutger uit waarom mannen Lisbeth Salander moeten vrezen." /> Speciaal voor de internationale Vrouwendag legt Rutger uit waarom mannen Lisbeth Salander moeten vrezen." />
Asset 14

De ondergang van de (blanke) man

Rutger ziet in Lisbeth Salander, de hoofdpersoon van de Millenium-trilogie, een moderne feministische held in de traditie van Simone de Beauvoir. De opkomst van de vrouwen was al onvermijdelijk, maar met de moderne middelen kunnen ze de mannen definitief overmeesteren. Hun verdiende loon?

Een paar weken geleden bezocht ik The Girl With The Dragon Tattoo. In het begin van deze film neemt Lisbeth Salander op brute wijze wraak op haar voogd, de sadistische Bjurman (gespeeld door onze eigen Yorick van Wageningen). Ze laat niets over van de machtige advocaat die haar tot seksuele handelingen dwong, in ruil voor toegang tot haar eigen financiële middelen. Ik had de scène al eens gezien in het Zweedse origineel, maar deze keer voelde het alsof Lisbeth ook mij onder handen nam, en met mij iedere man die wel eens perverse gedachten over vrouwen heeft gehad – alle heteromannen dus. Wij verdienen haar toorn, dacht ik terwijl ik in mijn bioscoopstoel ineenkromp bij het gegil van Bjurman.

De in 2004 overleden schrijver Stieg Larsson was op zijn vijftiende getuige van een groepsverkrachting van een meisje genaamd Lisbeth. Hij heeft het zichzelf nooit vergeven dat hij haar niet te hulp schoot. Zijn enorm succesvolle Millenium-trilogie (eigenlijk een onvoltooide serie van tien boeken) kan dan ook gezien worden als een spijtbetuiging aan dit meisje, waarbij de auteur in zijn fictie Lisbeth een kans geeft om zich te revancheren. Het origineel heeft met Män som hatar kvinnor (Mannen die vrouwen haten) ook een veel scherpere titel dan de Engelse vertaling. Het vertelt het verhaal van de onderzoeksjournalist Mikael Blomqvist, die met hulp van de antisociale hacker Lisbeth Salander een seriemoordenaar en –verkrachter ontmaskert. Blomqvist is de hoofdpersoon, maar Salander is de stoere held, die de dappere maar knullige journalist een aantal keer moet redden.

Hoe feministisch is de Millenium-trilogie? In De Tweede Sekse (1949), nog altijd een van de beste en meest relevante boeken uit de feministische literatuur, omschrijft Simone de Beauvoir waarom vrouwen permanent een ondergeschikte rol bekleden. De man presenteert zichzelf volgens haar als Subject, als maat van alle dingen, terwijl de vrouw altijd de Ander is, die zichzelf alleen identificeert in contrast met de man. Elke kracht in de maatschappij dwingt de vrouw vanaf haar geboorte in de rol van een passief object, met geen enkele kans op zelfverwezenlijking.

Omdat zij niet beter weet, wordt dit een self-fulfilling prophecy: haar fysieke zwakte en andere tekortkomingen in vergelijking met de man worden een rechtvaardiging van haar lot als tweede sekse. De dominante mannen houden haar voor dat ze best volwaardig zou mogen participeren in de maatschappij, maar dat ze daar helaas de kwaliteiten niet voor heeft. In een strijd op mannelijk terrein zal een vrouw het altijd verliezen, maar dat betekent niet dat ze niet zelf andere eigenschappen heeft waarmee ze een positie in de maatschappij kan afdwingen. De Beauvoir zegt dan ook dat vrouwen niet moeten proberen om mannelijke kwaliteiten over te nemen, maar hun eigen unieke kwaliteiten te ontdekken en uit te dragen. Want, zo zegt ze, gelijkheid is geen synoniem voor ‘hetzelfde zijn’. Als de mythe van ‘het vrouwtje’ ontmanteld wordt, kunnen vrouwen hun vrijheid opeisen.

Lisbeth Salander is geen typische Beauvoiriaanse heldin: door haar zware jeugd heeft ze een onsociaal en hard karakter dat atypisch is voor vrouwen. Maar naarmate het verhaal vordert toont ze meer tederheid voor Blomqvist en deelt zelfs het bed met hem. De Beauvoir beschouwde seks al als een van de weinige gebieden waarin vrouwen hun gelijkheid konden claimen, omdat hier de rol van Subject en Ander voortdurend wisselen. Dit wordt mooi weergegeven in de seksscène van The Girl With The Dragon Tattoo, als Salander bovenop begint, en we nog net voor het einde van het shot zien hoe Blomqvist haar vastpakt en op haar rug legt.

Salander vecht tegen mannen die vrouwen als object behandelen, maar ze schuift de andere sekse niet volledig terzijde (hoewel ze ook lesbische relaties heeft). De manier waarop ze haar ondergeschikte rol weigert te accepteren en vanuit haar eigen kwaliteiten zichzelf verwezenlijkt, staat symbool voor de denkbeelden van de Tweede Feministische Golf die door De Beauvoir was geïnspireerd. De economische afhankelijkheid waarin Bjurman haar dwingt was volgens de filosofe ook het grootste probleem van de moderne vrouw. Ze zal goedkeurend geknikt hebben, als ze had gezien hoe Salander haar financiële autonomie opeist.

Maar Salander voegt nog een modern element aan het Beauvoiriaanse feminisme toe: ze kan dankzij de technologische vooruitgang zelfs de fysieke macht van mannen ongedaan maken. Door in computers in te breken en met veiligheidscamera’s te werken kan ze levensbedreigende informatie achterhalen en zo een man als Bjurman mentaal vernietigen. Ze kan ook simpelweg een taser gebruiken om hem fysiek uit te schakelen of hem met een motor inhalen tijdens een achtervolging.

In een wereld waarin onze fysieke basiskwaliteiten steeds minder relevant worden en steeds vaker door machines van extra kracht worden voorzien, verliezen mannen ook op dit gebied hun natuurlijke voorsprong. Het is dan ook tekenend dat het Amerikaanse leger onlangs besloot om vrouwelijke militairen dichterbij de frontlinie te laten opereren: de soldaat van de toekomst is steeds minder afhankelijk van de capaciteiten van het menselijk lichaam. Het protest van de republikeinse presidentskandidaat Rick Santorum dat mannen een natuurlijk neiging tot het beschermen van vrouwen hebben, werd bijna nergens serieus genomen.

Hoewel de mythe van de vrouw op veel plekken nog steeds volhardt, is de opmars van de vrouw in de maatschappij niet te stoppen. Jongens en mannen doen het slechter op school, verliezen de macht op relatie- en banenmarkt en dreigen dankzij de wonderen van kunstmatige inseminatie ook irrelevant voor de voortplanting te worden. Lisbeth Salander laat zien dat zelfs de fysieke kracht van de man irrelevant is en vrouwen leefden sowieso al langer. Het is dan ook niet vreemd dat de psycholoog Philip Zimbardo in 2011 een TED-talk hield met de titel The Demise of Guys en dat er zelfs wetenschappers zijn die beweren dat het mannelijke Y-chromosoom langzaam uitsterft. Hebben vrouwen ons nog wel nodig?

De Amerikaanse comedian Louis CK zegt in zijn show Chewed Up dat het geweldig is om een blanke man te zijn: “Ik kan in een tijdmachine terug naar elke tijd gaan, en ik zou gastvrij ontvangen worden. Een zwarte man met een tijdmachine is een heel ander verhaal: ‘Alles vóór 1980, nee dank u’.” Maar hij zou niet naar de toekomst willen om te zien hoe het afloopt: “We gaan hier flink voor boeten. We gaan niet rustig terugzakken van nummer één naar nummer twee. Ze gaan ons op de grond drukken en ons in onze kont neuken, en dat is helemaal terecht.”

Met de opkomst van de niet-Westerse economieën en onze eigen financiële crisis is de ondergang van de blanke man op globaal niveau al begonnen. Maar in de eigen maatschappij is zijn positie ook al niet meer zeker, nu de Lisbeth Salanders eindelijk hun positie opeisen. We kunnen alleen maar hopen dat ze meer genade voor ons zullen tonen, dan voor de gillende Bjurman.

-Dit artikel verscheen eerder in nrc.next-

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Tip: Tinder toch maar

Tinder toch maar

Nog geen jaar geleden schreef Emma Stomp de dating app af als een grabbelton zonder prijs. Maar na een succesvolle Tinder-date, slikt ze haar woorden weer in. Waar anders maak je in crisistijd kans op romantiek? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Soundtrack voor donkere tijden 1

Soundtrack voor donkere tijden

Deze week geven onze redacteurs muzikaal advies om de rest van het jaar mee door te komen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan