Rutger ziet in Lisbeth Salander, de hoofdpersoon van de Millenium-trilogie, een moderne feministische held in de traditie van Simone de Beauvoir. De opkomst van de vrouwen was al onvermijdelijk, maar met de moderne middelen kunnen ze de mannen definitief overmeesteren. Hun verdiende loon?
Een paar weken geleden bezocht ik The Girl With The Dragon Tattoo. In het begin van deze film neemt Lisbeth Salander op brute wijze wraak op haar voogd, de sadistische Bjurman (gespeeld door onze eigen Yorick van Wageningen). Ze laat niets over van de machtige advocaat die haar tot seksuele handelingen dwong, in ruil voor toegang tot haar eigen financiële middelen. Ik had de scène al eens gezien in het Zweedse origineel, maar deze keer voelde het alsof Lisbeth ook mij onder handen nam, en met mij iedere man die wel eens perverse gedachten over vrouwen heeft gehad – alle heteromannen dus. Wij verdienen haar toorn, dacht ik terwijl ik in mijn bioscoopstoel ineenkromp bij het gegil van Bjurman.
De in 2004 overleden schrijver Stieg Larsson was op zijn vijftiende getuige van een groepsverkrachting van een meisje genaamd Lisbeth. Hij heeft het zichzelf nooit vergeven dat hij haar niet te hulp schoot. Zijn enorm succesvolle Millenium-trilogie (eigenlijk een onvoltooide serie van tien boeken) kan dan ook gezien worden als een spijtbetuiging aan dit meisje, waarbij de auteur in zijn fictie Lisbeth een kans geeft om zich te revancheren. Het origineel heeft met Män som hatar kvinnor (Mannen die vrouwen haten) ook een veel scherpere titel dan de Engelse vertaling. Het vertelt het verhaal van de onderzoeksjournalist Mikael Blomqvist, die met hulp van de antisociale hacker Lisbeth Salander een seriemoordenaar en –verkrachter ontmaskert. Blomqvist is de hoofdpersoon, maar Salander is de stoere held, die de dappere maar knullige journalist een aantal keer moet redden.
Hoe feministisch is de Millenium-trilogie? In De Tweede Sekse (1949), nog altijd een van de beste en meest relevante boeken uit de feministische literatuur, omschrijft Simone de Beauvoir waarom vrouwen permanent een ondergeschikte rol bekleden. De man presenteert zichzelf volgens haar als Subject, als maat van alle dingen, terwijl de vrouw altijd de Ander is, die zichzelf alleen identificeert in contrast met de man. Elke kracht in de maatschappij dwingt de vrouw vanaf haar geboorte in de rol van een passief object, met geen enkele kans op zelfverwezenlijking.
Omdat zij niet beter weet, wordt dit een self-fulfilling prophecy: haar fysieke zwakte en andere tekortkomingen in vergelijking met de man worden een rechtvaardiging van haar lot als tweede sekse. De dominante mannen houden haar voor dat ze best volwaardig zou mogen participeren in de maatschappij, maar dat ze daar helaas de kwaliteiten niet voor heeft. In een strijd op mannelijk terrein zal een vrouw het altijd verliezen, maar dat betekent niet dat ze niet zelf andere eigenschappen heeft waarmee ze een positie in de maatschappij kan afdwingen. De Beauvoir zegt dan ook dat vrouwen niet moeten proberen om mannelijke kwaliteiten over te nemen, maar hun eigen unieke kwaliteiten te ontdekken en uit te dragen. Want, zo zegt ze, gelijkheid is geen synoniem voor ‘hetzelfde zijn’. Als de mythe van ‘het vrouwtje’ ontmanteld wordt, kunnen vrouwen hun vrijheid opeisen.
Lisbeth Salander is geen typische Beauvoiriaanse heldin: door haar zware jeugd heeft ze een onsociaal en hard karakter dat atypisch is voor vrouwen. Maar naarmate het verhaal vordert toont ze meer tederheid voor Blomqvist en deelt zelfs het bed met hem. De Beauvoir beschouwde seks al als een van de weinige gebieden waarin vrouwen hun gelijkheid konden claimen, omdat hier de rol van Subject en Ander voortdurend wisselen. Dit wordt mooi weergegeven in de seksscène van The Girl With The Dragon Tattoo, als Salander bovenop begint, en we nog net voor het einde van het shot zien hoe Blomqvist haar vastpakt en op haar rug legt.
Salander vecht tegen mannen die vrouwen als object behandelen, maar ze schuift de andere sekse niet volledig terzijde (hoewel ze ook lesbische relaties heeft). De manier waarop ze haar ondergeschikte rol weigert te accepteren en vanuit haar eigen kwaliteiten zichzelf verwezenlijkt, staat symbool voor de denkbeelden van de Tweede Feministische Golf die door De Beauvoir was geïnspireerd. De economische afhankelijkheid waarin Bjurman haar dwingt was volgens de filosofe ook het grootste probleem van de moderne vrouw. Ze zal goedkeurend geknikt hebben, als ze had gezien hoe Salander haar financiële autonomie opeist.
Maar Salander voegt nog een modern element aan het Beauvoiriaanse feminisme toe: ze kan dankzij de technologische vooruitgang zelfs de fysieke macht van mannen ongedaan maken. Door in computers in te breken en met veiligheidscamera’s te werken kan ze levensbedreigende informatie achterhalen en zo een man als Bjurman mentaal vernietigen. Ze kan ook simpelweg een taser gebruiken om hem fysiek uit te schakelen of hem met een motor inhalen tijdens een achtervolging.
In een wereld waarin onze fysieke basiskwaliteiten steeds minder relevant worden en steeds vaker door machines van extra kracht worden voorzien, verliezen mannen ook op dit gebied hun natuurlijke voorsprong. Het is dan ook tekenend dat het Amerikaanse leger onlangs besloot om vrouwelijke militairen dichterbij de frontlinie te laten opereren: de soldaat van de toekomst is steeds minder afhankelijk van de capaciteiten van het menselijk lichaam. Het protest van de republikeinse presidentskandidaat Rick Santorum dat mannen een natuurlijk neiging tot het beschermen van vrouwen hebben, werd bijna nergens serieus genomen.
Hoewel de mythe van de vrouw op veel plekken nog steeds volhardt, is de opmars van de vrouw in de maatschappij niet te stoppen. Jongens en mannen doen het slechter op school, verliezen de macht op relatie- en banenmarkt en dreigen dankzij de wonderen van kunstmatige inseminatie ook irrelevant voor de voortplanting te worden. Lisbeth Salander laat zien dat zelfs de fysieke kracht van de man irrelevant is en vrouwen leefden sowieso al langer. Het is dan ook niet vreemd dat de psycholoog Philip Zimbardo in 2011 een TED-talk hield met de titel The Demise of Guys en dat er zelfs wetenschappers zijn die beweren dat het mannelijke Y-chromosoom langzaam uitsterft. Hebben vrouwen ons nog wel nodig?
De Amerikaanse comedian Louis CK zegt in zijn show Chewed Up dat het geweldig is om een blanke man te zijn: “Ik kan in een tijdmachine terug naar elke tijd gaan, en ik zou gastvrij ontvangen worden. Een zwarte man met een tijdmachine is een heel ander verhaal: ‘Alles vóór 1980, nee dank u’.” Maar hij zou niet naar de toekomst willen om te zien hoe het afloopt: “We gaan hier flink voor boeten. We gaan niet rustig terugzakken van nummer één naar nummer twee. Ze gaan ons op de grond drukken en ons in onze kont neuken, en dat is helemaal terecht.”
Met de opkomst van de niet-Westerse economieën en onze eigen financiële crisis is de ondergang van de blanke man op globaal niveau al begonnen. Maar in de eigen maatschappij is zijn positie ook al niet meer zeker, nu de Lisbeth Salanders eindelijk hun positie opeisen. We kunnen alleen maar hopen dat ze meer genade voor ons zullen tonen, dan voor de gillende Bjurman.
-Dit artikel verscheen eerder in nrc.next-
