Speciaal voor de internationale Vrouwendag legt Rutger uit waarom mannen Lisbeth Salander moeten vrezen." /> Speciaal voor de internationale Vrouwendag legt Rutger uit waarom mannen Lisbeth Salander moeten vrezen." />
Asset 14

De ondergang van de (blanke) man

Rutger ziet in Lisbeth Salander, de hoofdpersoon van de Millenium-trilogie, een moderne feministische held in de traditie van Simone de Beauvoir. De opkomst van de vrouwen was al onvermijdelijk, maar met de moderne middelen kunnen ze de mannen definitief overmeesteren. Hun verdiende loon?

Een paar weken geleden bezocht ik The Girl With The Dragon Tattoo. In het begin van deze film neemt Lisbeth Salander op brute wijze wraak op haar voogd, de sadistische Bjurman (gespeeld door onze eigen Yorick van Wageningen). Ze laat niets over van de machtige advocaat die haar tot seksuele handelingen dwong, in ruil voor toegang tot haar eigen financiële middelen. Ik had de scène al eens gezien in het Zweedse origineel, maar deze keer voelde het alsof Lisbeth ook mij onder handen nam, en met mij iedere man die wel eens perverse gedachten over vrouwen heeft gehad – alle heteromannen dus. Wij verdienen haar toorn, dacht ik terwijl ik in mijn bioscoopstoel ineenkromp bij het gegil van Bjurman.

De in 2004 overleden schrijver Stieg Larsson was op zijn vijftiende getuige van een groepsverkrachting van een meisje genaamd Lisbeth. Hij heeft het zichzelf nooit vergeven dat hij haar niet te hulp schoot. Zijn enorm succesvolle Millenium-trilogie (eigenlijk een onvoltooide serie van tien boeken) kan dan ook gezien worden als een spijtbetuiging aan dit meisje, waarbij de auteur in zijn fictie Lisbeth een kans geeft om zich te revancheren. Het origineel heeft met Män som hatar kvinnor (Mannen die vrouwen haten) ook een veel scherpere titel dan de Engelse vertaling. Het vertelt het verhaal van de onderzoeksjournalist Mikael Blomqvist, die met hulp van de antisociale hacker Lisbeth Salander een seriemoordenaar en –verkrachter ontmaskert. Blomqvist is de hoofdpersoon, maar Salander is de stoere held, die de dappere maar knullige journalist een aantal keer moet redden.

Hoe feministisch is de Millenium-trilogie? In De Tweede Sekse (1949), nog altijd een van de beste en meest relevante boeken uit de feministische literatuur, omschrijft Simone de Beauvoir waarom vrouwen permanent een ondergeschikte rol bekleden. De man presenteert zichzelf volgens haar als Subject, als maat van alle dingen, terwijl de vrouw altijd de Ander is, die zichzelf alleen identificeert in contrast met de man. Elke kracht in de maatschappij dwingt de vrouw vanaf haar geboorte in de rol van een passief object, met geen enkele kans op zelfverwezenlijking.

Omdat zij niet beter weet, wordt dit een self-fulfilling prophecy: haar fysieke zwakte en andere tekortkomingen in vergelijking met de man worden een rechtvaardiging van haar lot als tweede sekse. De dominante mannen houden haar voor dat ze best volwaardig zou mogen participeren in de maatschappij, maar dat ze daar helaas de kwaliteiten niet voor heeft. In een strijd op mannelijk terrein zal een vrouw het altijd verliezen, maar dat betekent niet dat ze niet zelf andere eigenschappen heeft waarmee ze een positie in de maatschappij kan afdwingen. De Beauvoir zegt dan ook dat vrouwen niet moeten proberen om mannelijke kwaliteiten over te nemen, maar hun eigen unieke kwaliteiten te ontdekken en uit te dragen. Want, zo zegt ze, gelijkheid is geen synoniem voor ‘hetzelfde zijn’. Als de mythe van ‘het vrouwtje’ ontmanteld wordt, kunnen vrouwen hun vrijheid opeisen.

Lisbeth Salander is geen typische Beauvoiriaanse heldin: door haar zware jeugd heeft ze een onsociaal en hard karakter dat atypisch is voor vrouwen. Maar naarmate het verhaal vordert toont ze meer tederheid voor Blomqvist en deelt zelfs het bed met hem. De Beauvoir beschouwde seks al als een van de weinige gebieden waarin vrouwen hun gelijkheid konden claimen, omdat hier de rol van Subject en Ander voortdurend wisselen. Dit wordt mooi weergegeven in de seksscène van The Girl With The Dragon Tattoo, als Salander bovenop begint, en we nog net voor het einde van het shot zien hoe Blomqvist haar vastpakt en op haar rug legt.

Salander vecht tegen mannen die vrouwen als object behandelen, maar ze schuift de andere sekse niet volledig terzijde (hoewel ze ook lesbische relaties heeft). De manier waarop ze haar ondergeschikte rol weigert te accepteren en vanuit haar eigen kwaliteiten zichzelf verwezenlijkt, staat symbool voor de denkbeelden van de Tweede Feministische Golf die door De Beauvoir was geïnspireerd. De economische afhankelijkheid waarin Bjurman haar dwingt was volgens de filosofe ook het grootste probleem van de moderne vrouw. Ze zal goedkeurend geknikt hebben, als ze had gezien hoe Salander haar financiële autonomie opeist.

Maar Salander voegt nog een modern element aan het Beauvoiriaanse feminisme toe: ze kan dankzij de technologische vooruitgang zelfs de fysieke macht van mannen ongedaan maken. Door in computers in te breken en met veiligheidscamera’s te werken kan ze levensbedreigende informatie achterhalen en zo een man als Bjurman mentaal vernietigen. Ze kan ook simpelweg een taser gebruiken om hem fysiek uit te schakelen of hem met een motor inhalen tijdens een achtervolging.

In een wereld waarin onze fysieke basiskwaliteiten steeds minder relevant worden en steeds vaker door machines van extra kracht worden voorzien, verliezen mannen ook op dit gebied hun natuurlijke voorsprong. Het is dan ook tekenend dat het Amerikaanse leger onlangs besloot om vrouwelijke militairen dichterbij de frontlinie te laten opereren: de soldaat van de toekomst is steeds minder afhankelijk van de capaciteiten van het menselijk lichaam. Het protest van de republikeinse presidentskandidaat Rick Santorum dat mannen een natuurlijk neiging tot het beschermen van vrouwen hebben, werd bijna nergens serieus genomen.

Hoewel de mythe van de vrouw op veel plekken nog steeds volhardt, is de opmars van de vrouw in de maatschappij niet te stoppen. Jongens en mannen doen het slechter op school, verliezen de macht op relatie- en banenmarkt en dreigen dankzij de wonderen van kunstmatige inseminatie ook irrelevant voor de voortplanting te worden. Lisbeth Salander laat zien dat zelfs de fysieke kracht van de man irrelevant is en vrouwen leefden sowieso al langer. Het is dan ook niet vreemd dat de psycholoog Philip Zimbardo in 2011 een TED-talk hield met de titel The Demise of Guys en dat er zelfs wetenschappers zijn die beweren dat het mannelijke Y-chromosoom langzaam uitsterft. Hebben vrouwen ons nog wel nodig?

De Amerikaanse comedian Louis CK zegt in zijn show Chewed Up dat het geweldig is om een blanke man te zijn: “Ik kan in een tijdmachine terug naar elke tijd gaan, en ik zou gastvrij ontvangen worden. Een zwarte man met een tijdmachine is een heel ander verhaal: ‘Alles vóór 1980, nee dank u’.” Maar hij zou niet naar de toekomst willen om te zien hoe het afloopt: “We gaan hier flink voor boeten. We gaan niet rustig terugzakken van nummer één naar nummer twee. Ze gaan ons op de grond drukken en ons in onze kont neuken, en dat is helemaal terecht.”

Met de opkomst van de niet-Westerse economieën en onze eigen financiële crisis is de ondergang van de blanke man op globaal niveau al begonnen. Maar in de eigen maatschappij is zijn positie ook al niet meer zeker, nu de Lisbeth Salanders eindelijk hun positie opeisen. We kunnen alleen maar hopen dat ze meer genade voor ons zullen tonen, dan voor de gillende Bjurman.

-Dit artikel verscheen eerder in nrc.next-

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Tompouce 1

Tompouce

Eva vraagt zich af waarom de documentatie van haar jeugd ineens leuk moet zijn nu haar moeder alle oude videobanden heeft laten digitaliseren. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

(Bos)rebellen

(Bos)rebellen

Deze week worden onze redacteurs blij van die film over het naderende Eurovisie Songfestival, eetbare bloemen en een onterecht vergeten dichter. Lees meer

Winterslaap

Winterslaap

Madeleine grapte al jaren over het houden van een winterslaap. Tot een onderzoeker dit ook echt mogelijk maakt. Wat als mensen een winterslaap zouden houden zoals dassen of beren dat doen? Een kort verhaal door Else Boer. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Alleen samen krijgen we u eronder

Alleen samen krijgen we u eronder

Mark Rutte is het niet vergeten, vanaf vandaag wordt alles soepel! Geef vooral weer die drie zoenen en alsjeblieft: dicht op de mond graag. Waarom zou je denken aan de uitgeputte zorg en de oplopende IC-cijfers als je ook aan jezelf kan denken? Nou dan. Lees meer

Met (voor het eerst!) een illustratie van Melcher Oosterman. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 45

Goed advies

Deze week worden onze redacteurs blij van praktische zaken: goed advies, een nieuw rijbewijs en fijne muziek. Lees meer

Praat met mij, niet met de tekst

Praat met mij, niet met de tekst

Wout Waanders is niet alleen dichter en deel van een sexy boyband, maar ook schrijfcoach. Advies geven is natuurlijk leuk en aardig, maar wat gebeurt er als je zelf vastloopt tijdens het schrijven? Kan je jezelf terug de inspiratie in coachen? Alvast een tip: pak geen rode pen.  Lees meer

Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

Alles Vijf Sterren: 44

Warm en comfortabel

Deze week worden onze redacteurs blij van een goede jas en muziek om mee naar bed te gaan (of juist mee op te staan). Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer