nieuwsbrief
Asset 14

De identiteitscrisis van Superman

In zijn nieuwste film strijdt Superman niet tegen het kwaad maar is de man van staal in gevecht met zichzelf. Wat zegt dat over onze samenleving?

Mail

De nieuwe Supermanfilm draait in de bioscopen. Misschien wist je dat niet, want de film heeft de misleidende titel ‘The Man of Steel’. Dat is geen kekke bijnaam, nee, we komen erachter dat Superman daadwerkelijk van staal is. Vandaar dat zijn kapsel er nog zo strak uitziet na een stoeipartij. Hoe dan ook, in plaats van verder uit te wijden over de scheikundige samenstelling van Superman, zal ik de lezer verrijken met een cultuurfilosofische analyse van de film. Spoiler alert: de nieuwe Supermanfilm toont het morele failliet van onze geïndividualiseerde samenleving. Dat is niet zozeer een spoiler als je de film nog wilt zien, maar wel als je dit stuk nog wilt lezen. Excuses daarvoor.

Van oorsprong gaan de Supermanfilms over de strijd tussen goed en kwaad. Dit onderscheid wordt nogal eendimensionaal afgetekend: Superman is goed, en de slechterik is slecht. Uit de films spreekt een conceptie van rechtvaardigheid die meer bij de rechterflank van het politieke spectrum past dan bij de linker. Zo is het eerder regel dan uitzondering dat de slechterik de doodstraf krijgt. Dat is een pittige straf, zeker als je bedenkt dat de verdachte zich niet eens voor een rechter heeft kunnen verdedigen. Fred Teeven zou de praktijken van Superman waarschijnlijk toejuichen, maar voor een democratische rechtsstaat is het funest als personen voor eigen rechter gaan spelen, of ze nu van staal zijn of niet. Aan de andere kant, hoe zouden we buitenaardse criminelen moeten berechten? In die zin kan de film worden gezien als een kritiek op het pijnlijke feit dat er nog altijd geen intergalactisch tribunaal bestaat.

Foto: Alan Light (Flickr)

Hoe eendimensionaal de visie op moraliteit bij Superman van oorsprong ook is, de strijd tussen goed en kwaad heeft desalniettemin altijd centraal gestaan. Wie Superman precies was boeide ons niet zoveel. (Met ‘ons’ bedoel ik de mensen die de films en de tv-serie keken; niet die paar comic nerds die wisten dat Superman naast een kwetsbaarheid voor Kryptonite ook een vervelende notenallergie heeft.) Nee, we stelden geen lastige vragen over zijn persoonlijkheid; we vonden het gewoon tof dat iemand voor ons afrekende met het kwaad.

Opvallend genoeg verdwijnt de morele kwestie in de laatste film naar de achtergrond. The Man of Steel gaat over identiteit. Superman ontdekt dat hij is geboren op een andere planeet, Krypton. De mensen die hem op aarde hebben opgevoed zijn in werkelijkheid zijn adoptieouders. Generaal Zod – niet lachen, waar hij vandaan komt is dat een heel normale naam – komt met een vriendengroepje naar de aarde om het volk van Krypton daar te vestigen. Ten koste van de aardbewoners. Superman staat voor een keuze: is hij loyaal aan het volk van Krypton, met wie hij zijn genetische afkomst deelt? Of kiest hij voor de aarde, de wereld waarin hij is opgevoed en opgegroeid? In deze film levert Superman dus niet zozeer een morele strijd maar belandt hij in een identiteitscrisis.

Foto: Cenz (Flickr)

De nadruk op identiteit was overigens ook al te zien in de film Batman Begins (2005). Daar komt de kijker erachter dat Batmans sterke rechtvaardigheidsgevoel het gevolg is van zijn jeugd: als kind is hij getuige van een incident waarbij een straatrover zijn ouders vermoordt. Er is blijkbaar een jeugdtrauma voor nodig om te verklaren dat iemand zich inzet voor het goede.

De films en tv-serie van Superman (en Batman) maken deel uit van de populaire cultuur, en als zodanig weerspiegelen ze onze tijdgeest. In onze geïndividualiseerde samenleving verliest de strijd tussen goed en kwaad meer en meer aan zeggingskracht. Filosofen als Michael Sandel en Charles Taylor maken zich zorgen over het feit dat morele vraagstukken steeds verder uit het publieke domein verdwijnen. Onze kijk op moraliteit is in toenemende mate subjectivistisch geworden: we geloven niet dat je objectief kunt zeggen of iets goed of slecht is. Dat moet iedereen maar voor zichzelf bepalen. Degenen die dat niet snappen noemen we moralistisch. Op die manier hebben morele idealen plaatsgemaakt voor een ideaal van authenticiteit: het goede is vooral trouw blijven aan jezelf. De voornaamste vraag is dus niet langer “wat is goed?” maar “wie ben ik?” The Man of Steel is de perfecte illustratie van die verschuiving, en daarmee ook een perfecte illustratie van het morele failliet van de moderne samenleving.

Foto: Corazón Girl (Flickr)

Dit alles neemt niet weg dat de film een interessante inkijk geeft in het leven van iemand die van staal is. Zo zoent Superman in de laatste scene met Lois Lane. De suggestie wordt gewekt dat ze daarna – misschien al tijdens de aftiteling – de liefde gaan bedrijven. De kijker blijft achter met de vraag: hoe krijgt een man van staal een erectie? Ongetwijfeld verloopt dit via een ander proces dan bij de menselijke zwellichamen. Een ander punt is dat vrouwen de eigenaardige gewoonte hebben om nat te worden. Loopt de man van staal hier niet een gigantisch risico? Nergens in de film wordt immers duidelijk of hij wel of niet is gemaakt van roestvrij staal. De manier waarop de regisseur erin slaagt de spanning tot het einde toe door te trekken, is niets minder dan bewonderenswaardig.

--
Dit is een gastbijdrage van cabaretier Tim Fransen.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Tip: Ga saneren

Ga saneren

Esmé van den Boom werkt sinds kort in een bibliotheek en dat werk draait tot haar grote schrik meer om boeken wegdoen dan boeken koesteren. Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Alles vijf sterren: Over straat in een andere wereld

Over straat in een andere wereld

Deze week worden we blij van een ontroerende, grappige bewerking van Oorlog en Vrede, een hilarische podcast over porno, en een app die hardlopen combineert met zombies. Lees meer

Column: Een brief op de schoorsteenmantel

Een brief op de schoorsteenmantel

In de jaren '70 hadden veel dertigers iets uit te vechten met hun moeder. Zo ook Trudy, die de hare speciaal daarvoor uitnodigde voor een weekend op het strand. Lees meer

Waterlanders

Waterlanders

Annelies van Wijk beschrijft een tragische familiegeschiedenis in de vorm van een kort verhaal. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

Tip: Neem geen kat 1

Neem geen kat

Eva van den Boogaard heeft een kat. Een hele mooie, die het goed doet op Instagram. Maar toch had ze hem liever niet gehad. Een tip om niet onwillekeurig te gaan houden van een dier. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Alles vijf sterren 2

Zo komen we de herfst wel door

Deze week worden we blij van een ouderwetse spelletjesavond (bij jou thuis), het elegie van Kate Tempest en een fotoarchief. Lees meer

Column: Joh wat origineel

Joh wat origineel

Iduna Paalman had een zinnelijke droom over iemand die niet haar vriend is. Wat moet ze daarvan maken? Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Tip: Maak zinloze lijstjes

Maak zinloze lijstjes

Het schrijven gaat Jozien Wijkhuis niet altijd even makkelijk af, terwijl ze eigenlijk niets liever doet. Een podcast van Tim Clare bood soelaas. Een tip om het schrijven te demystificeren. Lees meer

Beeldbrekers (VI): 'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

Op de Dutch Design Week staat dit jaar de maakbaarheid van toekomst centraal. Tom Loois, een van de curatoren van de tentoonstelling ‘The Object Is Absent’, over hun tentoonstelling zonder objecten. Lees meer

Gedichten geïnspireerd op Long in the Tooth 3

Gedichten geïnspireerd op Long in the Tooth

Yentl van Stokkum schreef drie gedichten ter gelegenheid van de tentoonstelling Long in the Tooth van Josse Pyl. Joëlle de Ruiter maakte er illustraties bij. Lees meer

Een vuile plas regenwater

Een vuile plas regenwater

Alexander van der Weide bespreekt op intuïtieve wijze de klassieke film Stalker van Tarkovski. ‘Probeer nooit je idee over te brengen aan het publiek — het is een ondankbare en zinloze taak. Laat ze het leven zien en ze zullen in zichzelf de middelen vinden om het te beoordelen en te waarderen.’ Lees meer

Mevrouw Rouw in Zomergasten 2

Mevrouw Rouw in Zomergasten

Hard//hoofd grijpt terug op de Zomergasten-verslagen van deze zomer met een onconventionele gast die toepasselijk is voor de grauwe dagen. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5