Asset 14

Chocoladekonijnen

Wie heeft er nog communie gedaan? Wie trouwt er nog? Wiens begrafenis wordt nog gesierd door een echte mis? En is er iets in de plaats gekomen voor die eeuwenoude rituelen? Deze week vragen we het ons af. Vandaag Emy, die wel communie deed, maar vervolgens pardoes van haar geloof viel.

Soms mis ik Jezus.

Ik ben gedoopt, ging naar een katholieke basisschool en deed eerste communie. Ik at het lichaam van Jezus en dronk zijn bloed. Dat schept toch een band. Maar ik verloochende hem, vanuit de logische redenering dat je geen christen kunt zijn als je het scheppingsverhaal en het bestaan van God nogal onwaarschijnlijk vindt.

Niet dat ik nog christelijk zou willen zijn. De christelijke levensstijl is niet bepaald aantrekkelijk met haar lange rokken, lijzige muziek en voorkeur voor seksuele onthouding. (Dat imago heeft zelfs een naakte Arie Boomsma niet kunnen veranderen.) Wat ik soms mis is een kader, een systeem van betekenissen, en de bijbehorende rituelen waarmee we orde scheppen in ons onoverzichtelijke bestaan. Misschien mis ik af en toe zelfs zoiets als ‘een gemeenschap’.

Chocolate Bunny (2007) door Lernert en Sander

Ja ja, zul je zeggen, God is dood, dat weten we nou wel, get over it already. Maar ik ben niet de enige die iets mist. De leegte die het vertrek van God en zijn zoon heeft achtergelaten hebben we nog steeds niet weten te vullen. Dat betekent niet dat we opgehouden zijn het te proberen. Integendeel, als het om rituelen gaat, is er een ware wildgroei ontstaan, van babyshowers tot meditatiesessies. Sommige nieuwe rituelen, zoals stille tochten, hebben een breder maatschappelijk kader. Maar veruit de meeste zijn behoorlijk individualistisch. Deze rituelen zijn in hoofdzaak geïnspireerd op:

1) Amerikaanse series en commercie (zoals de babyshowers).

2) Oosterse gebruiken en denkwijzen (zoals de meditatiesessies).

Het is makkelijk afgeven op die eerste soort rituelen, de Amerikaanse aftreksels. We hebben er een afkeer van en toch doen we eraan mee, gechanteerd en verleid door de commercie. Je kunt hard roepen dat Valentijnsdag alleen een feestdag voor Hallmark is, maar als je vriendinnetje jou een met lipstickkusjes overladen Valentijnskaart stuurt, kun je moeilijk zeggen dat je daar ‘uit principe’ niet aan meedoet.

De van oorsprong oosterse rituelen lijken iets hoopgevender. Hier zit tenminste nog iets achter, een boeddhistisch verhaal van vergaand ascetisme. Maar in de westerse context slaat dat verhaal nergens op. Het wordt dan ook rustig genegeerd door de beoefenaars van yoga, die met hun matje nog onder hun arm weer terug naar kantoor of winkelcentrum rennen.

Zulke mensen doen precies wat Alain de Botton voorstelt in Religie voor atheïsten (2011). De Botton signaleert dat religies elementen hebben die “nuttig, interessant en troostrijk” zijn. Hij vindt dat we vooral die elementen eruit moeten halen en de rest moeten negeren. Bewaar het kind, gooi weg dat wijwater. In De Bottons visie gaat de klaagmuur digitaal, bieden universiteiten cursussen zingeving aan, en organiseren reisbureaus reizen naar plaatsen die helend kunnen zijn voor lichamelijke of mentale kwalen.

Wat De Botton vergeet (of verzwijgt): het Grotere Verhaal dat in de nieuwe rituelen ontbreekt, is wel degelijk noodzakelijk. Christelijke rituelen als de kerstmis of de paasviering gaven een dieper gevoel van verbondenheid en betekenis omdat ze aansloten bij een verhaal met een sterk symbolische lading. Het levensverhaal van Jezus is niet voor niets zo lang een bestseller geweest. Het is zowel symbolisch als psychologisch van een ongekende diepgang. Jezus, de Zoon, die wordt geboren in armoede en zich voortdurend probeert te bewijzen tegenover zijn (tegelijkertijd afwezige en dominante) Vader. Het volk, dat deze koning eerst aanbidt om zijn wonderen maar dan toch – uit angst? uit afgunst? – zijn hoofd eist. De Vader, wiens beweegredenen duister blijven: was hij al die tijd al van plan zijn kind te offeren? En dan de Moeder, die haar dode zoon in haar armen sluit.

The Greeting (1995) door Bill Viola

Maar nu zitten we dus met een samenraapsel van ritueeltjes waar geen grotere lijn of symbolische waarde meer in te herkennen valt. Noch het Oosten noch het Westen biedt soelaas. De oude rituelen Kerstmis en Pasen zijn uitgeknepen tot alleen de onderbuik nog bevredigd wordt. Carnaval is vooral een zuipfestijn, de oorspronkelijke maatschappijkritische lading komt alleen nog terug in de optochten in de kleine zuidelijke dorpen. En achter de nieuwe rituelen, yogalessen en stiltemeditaties, zit enkel het idee van persoonlijke bevrijding, van lekkerder in je vel zitten. Deze laatste soort rituelen zijn vervangbaar door een bezoek aan een sauna of therapeut. Sterker nog, saunabezoek wordt ons tegenwoordig aangesmeerd als een ritueel.

De nieuwe rituelen zijn zo hol als chocoladekonijnen. We zijn niet alleen zwevende kiezers, maar ook zwevende gelovigen: we zweven van new age naar Scientology naar boeddhisme light. De behoefte aan rituelen en zingeving wordt slim uitgebuit door verkopers van de afdelingen zelfhulp en esoterie. Maar zolang er geen overkoepelend verhaal is, geen verhaal met een symboliek die zo krachtig is dat we onze scepsis massaal aan de kant durven zetten, is er weinig hoop op verlossing. Moeten we ons dan maar overgeven aan tijdelijke wellness? Aangezien we niet meer willen geloven in grote verhalen, lijkt dat het enige wat ons rest. Wij seculieren mogen onszelf complimenteren met ons kritisch vermogen, wij zijn niet zo naïef als die gelovigen. En intussen zetten we in een zijkamertje een mini-altaar neer met een boeddhabeeld erop, gaan we op luxe retraites en buigen we onze lichamen in onmogelijke posities om chakra’s te openen. Iedereen zijn eigen godje.

Met enige regelmaat hoor ik iemand vertellen over het doen van de downward dog in een stilteruimte. Hoe bevrijdend dat was. Op zulke momenten mis ik Jezus.

Mail

Emy Koopman was jarenlang Hard//hoofd-redactielid en is literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Ze debuteerde in 2016 met de roman Orewoet. Haar meest recente boek Tekenen van het universum verscheen in januari 2022 bij uitgeverij Prometheus.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Zo beweegt ze niet

Zo beweegt ze niet

Ze had zich er grondig op voorbereid. Spotify-playlists, het juiste jurkje, en zelfs een plan voor gespreksonderwerpen. Maar nu, in de rij voor de club, voelt alles vreemd en ongepast. Een audioverhaal van Lakaver (Werner de Valk en Roderik Maes). Lees meer

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer