Wie heeft er nog communie gedaan? Wie trouwt er nog? Wiens begrafenis wordt nog gesierd door een echte mis? En is er iets in de plaats gekomen voor die eeuwenoude rituelen? Deze week vragen we het ons af. Vandaag Emy, die wel communie deed, maar vervolgens pardoes van haar geloof viel.
Soms mis ik Jezus.
Ik ben gedoopt, ging naar een katholieke basisschool en deed eerste communie. Ik at het lichaam van Jezus en dronk zijn bloed. Dat schept toch een band. Maar ik verloochende hem, vanuit de logische redenering dat je geen christen kunt zijn als je het scheppingsverhaal en het bestaan van God nogal onwaarschijnlijk vindt.
Niet dat ik nog christelijk zou willen zijn. De christelijke levensstijl is niet bepaald aantrekkelijk met haar lange rokken, lijzige muziek en voorkeur voor seksuele onthouding. (Dat imago heeft zelfs een naakte Arie Boomsma niet kunnen veranderen.) Wat ik soms mis is een kader, een systeem van betekenissen, en de bijbehorende rituelen waarmee we orde scheppen in ons onoverzichtelijke bestaan. Misschien mis ik af en toe zelfs zoiets als ‘een gemeenschap’.
Chocolate Bunny (2007) door Lernert en Sander
Ja ja, zul je zeggen, God is dood, dat weten we nou wel, get over it already. Maar ik ben niet de enige die iets mist. De leegte die het vertrek van God en zijn zoon heeft achtergelaten hebben we nog steeds niet weten te vullen. Dat betekent niet dat we opgehouden zijn het te proberen. Integendeel, als het om rituelen gaat, is er een ware wildgroei ontstaan, van babyshowers tot meditatiesessies. Sommige nieuwe rituelen, zoals stille tochten, hebben een breder maatschappelijk kader. Maar veruit de meeste zijn behoorlijk individualistisch. Deze rituelen zijn in hoofdzaak geïnspireerd op:
1) Amerikaanse series en commercie (zoals de babyshowers).
2) Oosterse gebruiken en denkwijzen (zoals de meditatiesessies).
Het is makkelijk afgeven op die eerste soort rituelen, de Amerikaanse aftreksels. We hebben er een afkeer van en toch doen we eraan mee, gechanteerd en verleid door de commercie. Je kunt hard roepen dat Valentijnsdag alleen een feestdag voor Hallmark is, maar als je vriendinnetje jou een met lipstickkusjes overladen Valentijnskaart stuurt, kun je moeilijk zeggen dat je daar ‘uit principe’ niet aan meedoet.
De van oorsprong oosterse rituelen lijken iets hoopgevender. Hier zit tenminste nog iets achter, een boeddhistisch verhaal van vergaand ascetisme. Maar in de westerse context slaat dat verhaal nergens op. Het wordt dan ook rustig genegeerd door de beoefenaars van yoga, die met hun matje nog onder hun arm weer terug naar kantoor of winkelcentrum rennen.
Zulke mensen doen precies wat Alain de Botton voorstelt in Religie voor atheïsten (2011). De Botton signaleert dat religies elementen hebben die “nuttig, interessant en troostrijk” zijn. Hij vindt dat we vooral die elementen eruit moeten halen en de rest moeten negeren. Bewaar het kind, gooi weg dat wijwater. In De Bottons visie gaat de klaagmuur digitaal, bieden universiteiten cursussen zingeving aan, en organiseren reisbureaus reizen naar plaatsen die helend kunnen zijn voor lichamelijke of mentale kwalen.
Wat De Botton vergeet (of verzwijgt): het Grotere Verhaal dat in de nieuwe rituelen ontbreekt, is wel degelijk noodzakelijk. Christelijke rituelen als de kerstmis of de paasviering gaven een dieper gevoel van verbondenheid en betekenis omdat ze aansloten bij een verhaal met een sterk symbolische lading. Het levensverhaal van Jezus is niet voor niets zo lang een bestseller geweest. Het is zowel symbolisch als psychologisch van een ongekende diepgang. Jezus, de Zoon, die wordt geboren in armoede en zich voortdurend probeert te bewijzen tegenover zijn (tegelijkertijd afwezige en dominante) Vader. Het volk, dat deze koning eerst aanbidt om zijn wonderen maar dan toch – uit angst? uit afgunst? – zijn hoofd eist. De Vader, wiens beweegredenen duister blijven: was hij al die tijd al van plan zijn kind te offeren? En dan de Moeder, die haar dode zoon in haar armen sluit.
The Greeting (1995) door Bill Viola
Maar nu zitten we dus met een samenraapsel van ritueeltjes waar geen grotere lijn of symbolische waarde meer in te herkennen valt. Noch het Oosten noch het Westen biedt soelaas. De oude rituelen Kerstmis en Pasen zijn uitgeknepen tot alleen de onderbuik nog bevredigd wordt. Carnaval is vooral een zuipfestijn, de oorspronkelijke maatschappijkritische lading komt alleen nog terug in de optochten in de kleine zuidelijke dorpen. En achter de nieuwe rituelen, yogalessen en stiltemeditaties, zit enkel het idee van persoonlijke bevrijding, van lekkerder in je vel zitten. Deze laatste soort rituelen zijn vervangbaar door een bezoek aan een sauna of therapeut. Sterker nog, saunabezoek wordt ons tegenwoordig aangesmeerd als een ritueel.
De nieuwe rituelen zijn zo hol als chocoladekonijnen. We zijn niet alleen zwevende kiezers, maar ook zwevende gelovigen: we zweven van new age naar Scientology naar boeddhisme light. De behoefte aan rituelen en zingeving wordt slim uitgebuit door verkopers van de afdelingen zelfhulp en esoterie. Maar zolang er geen overkoepelend verhaal is, geen verhaal met een symboliek die zo krachtig is dat we onze scepsis massaal aan de kant durven zetten, is er weinig hoop op verlossing. Moeten we ons dan maar overgeven aan tijdelijke wellness? Aangezien we niet meer willen geloven in grote verhalen, lijkt dat het enige wat ons rest. Wij seculieren mogen onszelf complimenteren met ons kritisch vermogen, wij zijn niet zo naïef als die gelovigen. En intussen zetten we in een zijkamertje een mini-altaar neer met een boeddhabeeld erop, gaan we op luxe retraites en buigen we onze lichamen in onmogelijke posities om chakra’s te openen. Iedereen zijn eigen godje.
Met enige regelmaat hoor ik iemand vertellen over het doen van de downward dog in een stilteruimte. Hoe bevrijdend dat was. Op zulke momenten mis ik Jezus.
