Asset 14

Barcelona’s verboden kunstkabinet

Barcelona’s verboden kunstkabinet

Zoals dagtoeristen in Amsterdam naar het grachtenmuseum, het microbenmuseum en het hennepmuseum kunnen, heeft Barcelona een chocolademuseum en mummiemuseum waar nieuwsgierigen eigenaardige collecties kunnen bekijken. Vorig jaar kwam er in Barcelona nog een kunstinstelling bij: het Museum voor Verboden Kunst. Ferenz Jacobs bracht een bezoek en ontdekte al snel dat de werken uit deze privécollectie, afkomstig uit verschillende gebieden en tijdsperiodes, allen een gemeenschappelijke deler hebben: controverse.

‘Sorry, maar we kunnen om politieke redenen uw bulkbestelling legoblokjes niet leveren.’ Dit was het antwoord dat kunstenaar Ai Weiwei van de Deense speelgoedgigant kreeg, nadat hij meer dan een miljoen bouwsteentjes had besteld om daar portretten van politieke gevangenen mee te maken. Een van die portretten, alsnog vervaardigd met gedoneerde lego, hangt nu in het splinternieuwe Museum voor Verboden Kunst in Barcelona. Aangezien deze privécollectie een hoop schijnt los te maken bij de mensen, is mijn interesse meteen gewekt en op de eerste openingsdag sta ik voor de deur. Na het controleren van mijn tasinhoud (puntige of scherpe voorwerpen zijn verboden) gaat de privérondleiding die ik door de statige zalen van Barcelona’s nieuwste kunstkabinet zal krijgen van start.

Barcelona’s verboden kunstkabinet 5La civilización occidental y cristiana, León Ferrari, 1965

O mijn god!

In de eerste, zwart geschilderde zaal hangt Christus gekruisigd op de vleugels van een Amerikaanse straaljager. Dit kunstwerk De westerse en christelijke beschaving (1965) van de Argentijn Léon Ferrari was een protestbeeld tegen de Vietnamoorlog. Destijds werd het beeld preventief verwijderd uit de tentoonstellingsruimte in Argentinië en zelfs jaren later, tijdens een solo-expo in 2004, zorgde het nog voor de nodige amok in Buenos Aires. Stadskardinaal Jorge Bergoglio was woedend. ‘Deze met belastingcentjes betaalde godslastering maakt onze stad te schande! Laten we tezamen een daad van herstel maken en om vergeving vragen,’ aldus de toekomstige paus.

Duizenden katholieken haastten zich hierna naar het centrum van Buenos Aires. Ze stormden het Cultureel Centrum Recoleta binnen en vernielden enkele werken. De tentoonstelling werd vervolgens door een rechter verboden, omdat Ferrari’s kunst het land in oorlogsgevaar zou brengen. Een oorlog tussen het Vaticaan en Argentinië welteverstaan. Na diverse protesten en bommeldingen werd het kunstencentrum uiteindelijk heropend. León Ferrari verwierf wereldfaam. Toen hij in 2007 op de Biënnale van Venetië de Gouden Leeuw voor beste beeldend kunstenaar in ontvangst nam, bedankte hij paus Franciscus voor het aanwakkeren van een broodnodige discussie over de vrijheid van meningsuiting.

Barcelona’s verboden kunstkabinet 6
La Revolución, Fabián Cháirez, 2014

De fik erin!

Naast het beeld van Christus hangt De revolutie (2014) van Fabián Cháire. Op dit schilderij staat de Mexicaanse volksheld Emiliano Zapata afgebeeld. Hij zit naakt op een wit paard zonder zadel, getooid met een roze sombrero en zwarte naaldhakken. De directeur van het Paleis voor Schone Kunsten in Mexico-Stad had al zo zijn twijfels of dit portret een gevoelige snaar zou raken bij het grote publiek en besloot het schilderij strategisch in een doorloop achter een enorme muurschildering te hangen, zodat het niet te veel zou opvallen. Na een publicatie van een foto van deze queerversie van Zapata op Instagram ging het vuurtje lopen en ontving de kunstenaar al gauw de eerste doodsbedreigingen.

‘Sorry, maar dit kan écht niet!’

Familie en fans van de volksheld waren furieus. Een menigte onder leiding van Zapata’s kleinzoon (‘Sorry, maar dit kan écht niet!’) besloot het kunstpaleis binnen te dringen en eiste de onmiddellijke verwijdering van het kunstwerk. ‘De fik erin, de fin erin!’ werd door het museum geroepen. De demonstranten wilden op die manier voor eens en altijd een einde maken aan de jarenlange geruchten over Zapata’s vermeende homoseksualiteit. Volgens historici was Zapata, vader van tien, hoogstwaarschijnlijk bíseksueel. De museumdirecteur vond het na deze protestactie niet nodig om de beveiliging aan te scherpen: ‘We zullen met iedere ontevreden bezoeker met respect de dialoog aangaan.’

Barcelona’s verboden kunstkabinet 3
Not dressed for conquering - HC04 Transport, Ines Doujak, 2010

Censuur!

Een museumdirecteur die meer moeite had met een beslissing die hij heeft gemaakt vanwege een kunstwerk, is Bartomeu Marí van het MACBA Museum voor Hedendaagse Kunst in Barcelona. Het gaat om het beeld Not dressed for conquering (2010) van Ines Doujak waarop de Spaanse oud-koning Juan Carlos van achteren wordt genomen door een Boliviaanse activiste en een Duitse herder. En dit allemaal op een bedje van nazihelmen. Omdat dit pronkstuk van de expo Het beest en de soeverein (2015) niet door de beugel zou kunnen (oud-koningin Sofía is erevoorzitter van het museum), besloot Marí de tentoonstelling in haar geheel op de dag van de opening te annuleren.

Onder druk van de publieke opinie (‘Censuur! Censuur!’) koos de directeur ervoor drie dagen later de deuren van de expositiezaal alsnog te openen. Vervolgens bood hij zijn welgemeende excuses én zijn ontslag aan: ‘Sorry, ik heb duidelijk de verkeerde beslissing genomen.’ De controverse kwam overigens niet zozeer voort uit de aanwezigheid van de oud-koning, als wel uit de representatie van anale seks: een taboeonderwerp en zeker als het de seksualiteit van mensen op leeftijd vertegenwoordigt. Het beeld, dat dankzij de ophef viraal ging, heeft nu een eigen zaal in het Museum voor Verboden Kunst.

Barcelona’s verboden kunstkabinet 4
Silence Rouge et Bleu, Zoulikha Bouabdellah, 2014

Stilte!

De installatie Silence (2015) van Zoulikha Bouabdellah heeft ook een eigen ruimte in het museum gekregen. Bij het zien van de dertig islamitische gebedsmatten met een uitgesneden cirkel waarin dertig paar hoge hakken staan, worden zowel mijn gids als ik even stil. Het werk van de Frans-Algerijnse kunstenaar brengt de bezoeker op de grens van het heilige en het profane. Een grens die niet iedereen op prijs kan stellen.

Toen Bouabdellah deze installatie in het kunstencentrum Pavillon Vendôme vlak bij Parijs tentoon wilde stellen, werd ze na het ontvangen van diverse bedreigingen vriendelijk verzocht om haar kunstwerk te verwijderen. Met de aanslagen op de redactie van het satirische weekblad Charlie Hebdo nog vers in het geheugen, zou haar kunst meer geweld kunnen oproepen. Het centrum zag jammer genoeg geen reden om extra veiligheidsmaatregelen te nemen. ‘Ik wil niet dat mijn werk gebruikt wordt als excuus om de verwarring te vergroten’, liet de kunstenaar weten en exposeerde vervolgens haar videokunstwerk We dance (2003) over hoe de Franse kolonisator de kunst van buikdansen heeft gedegradeerd tot een verleidingsdans.

Monsters!

Ook ‘kleinere’ kunst heeft z’n weg gevonden naar Barcelona. Zo versiert een reeks tekeningen gemaakt door gedetineerden van het beruchte gevangenkamp Guantánamo Bay een witte muur. Deze tekeningen waren onderdeel van de expo Ode aan de zee (2017) in New York. Aangezien de tentoonstelling in een kleine ruimte op de zesde verdieping van het John Jay College of Criminal Justice plaatsvond, trok de kunst uit Guantánamo slechts een honderdtal bezoekers.

Barcelona’s verboden kunstkabinet 2
Always Franco, Eugenio Merino, 2012

Nadat het Amerikaanse ministerie van Defensie, onder leiding van Donald Trump, hoogte kreeg van de tentoonstelling, werd er direct actie ondernomen. Er werd beslist dat het eigendomsrecht van kunst uit Guantánamo Bay voortaan bij de Amerikaanse overheid ligt, dat deze kunstwerken de gevangenis niet meer mogen verlaten en zelfs verbrand zullen worden bij de vrijlating van een gedetineerde. Jarenlang werden de Guantánamo-gevangenen afgeschilderd als monsters. Het tentoonstellen van hun kunst is juist een manier om te laten zien dat zij in plaats daarvan creatieve mensen met gevoelens zijn. Deze poging tot het veranderen van dit stereotiepe beeld probeerde de Amerikaanse overheid met alle macht te voorkomen.

Hij leeft!

Het laatste kunstwerk dat ik te zien krijg in het Museum voor Verboden Kunst is Always Franco (2012): een hyperrealistisch beeld van de Spaanse dictator Francisco Franco in een coca-colakoelkast. Kunstenaar Eugenio Merino wil met dit werk laten zien hoe het beeld van Franco als het ware ‘bevroren’ op het netvlies van de Spanjaarden staat. Ook al zijn er bijna vijftig jaren verstreken sinds zijn overlijden, Franco heeft nog steeds een grote invloed op de Spaanse samenleving.

De beursdirecteur probeerde het Streisand-effect te voorkomen

En gelijk kreeg Eugenio Merino. Always Franco werd voor het eerst gepresenteerd op de internationale kunstbeurs ARCO in Madrid. De beursdirecteur probeerde het Streisand-effect – onbedoeld de aandacht vestigen op iets wat juist verborgen had moeten blijven – te voorkomen. Hij lichtte Franco’s enige dochter van tevoren in en liet het kunstwerk niet verwijderen. Maar de Stichting Francisco Franco sleepte de kunstenaar toch voor de rechter en eiste maar liefst 18.000 euro schadevergoeding wegens het schaden van Franco’s ‘goede naam’. Uiteindelijk ‘won’ Merino de spraakmakende rechtszaak, maar hij werd gedurende jaren een persona non grata op ARCO.

Schandalig?

Via de giftshop, waar onder andere een kartonnen bouwplaat van Always Franco verkrijgbaar is, loop ik weer naar buiten. Er staat een rij kunstliefhebbers voor de ingang. Verboden dingen lijken nu eenmaal aantrekkelijker dan legitieme. Wat mij opviel tijdens mijn rondleiding is dat er van de veertigtal tentoongestelde werken eigenlijk maar heel weinig zijn die als ‘écht schandalig’ kunnen worden bestempeld. Museumoprichter Taxto Benet heeft hier de volgende verklaring voor: ‘Als je de werken allemaal bij elkaar ziet, daalt hun schokeffect, omdat ongemerkt je tolerantieniveau juist omhoog gaat. Als je naar een bepaald kunstwerk uit de collectie kijkt, kun je niet begrijpen waarom het ooit gecensureerd is. Tegelijkertijd snap je wel waarom iemand zich erdoor gekwetst zou voelen. Maar je vraagt je ook af of al die heisa nou nodig was.’

Benet wenst dat zijn museum een vrijplaats is voor kunst waar andere culturele instellingen liever niet hun vingers aan branden. De kunstwerken krijgen hier zogezegd een tweede kans. Maar eerlijk gezegd zie ik, om een voorbeeld te geven, My dearest cat Pinkeltje (2004) – de handtas die de Nederlandse kunstenaar Tinkebell van haar kat maakte na eigenhandige wurging – hier nog niet zo snel staan. Het moet natuurlijk wel leuk blijven. De verhalen achter de tentoongestelde schandaalkunst zijn boeiend, maar mijn fatsoen verlaat het Museum voor Verboden Kunst ongeschonden. Al moet ik wel zeggen dat in vergelijking tot de meeste privécollecties die alleen maar rond een bepaald onderwerp of thema zijn verzameld, dit toch andere koek is. Wereldschokkend of niet: bijzonder is het wel.

Beeld: Museu de l’Art Prohibit

Mail

Ferenz Jacobs streek na zijn studie antropologie in Leiden, met een specialisatie in visuele cultuur en Latijns-Amerika, neer in Barcelona. Hier ging hij aan de slag als freelance redacteur, begon een queer fanzine met de naam Rico en organiseerde de tijdelijke tentoonstellingen van Barcelona’s hennepmuseum. Voor een kijkje achter de schermen van de kunstwereld is hij altijd te vinden.

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Bouchra Aouriaghel schrijft over opgroeien en leren dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet. Als een kameleon verplaatst ze zich tussen twee werelden, eentje waarin ze Nederlands spreekt, en verbaasd wordt aangekeken als de juiste klanken in de juiste volgorde haar mond verlaten, en eentje waarin ze Marrokaans spreekt, goed genoeg om met haar ouders te kunnen communiceren, maar als ze de diepte in wil, komt het er ineens stotterend uit. En wat als de wereld je vraagt om te kiezen? Lees meer

Mosterdsoep

Onvermijdelijk

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Noura Harrath wordt een kind geboren dat daar misschien helemaal niet wilde zijn, of misschien nóg niet. 'Er waren weinig zachte plekken die voelden als een eeuwige omhelzing.' Lees meer

Mosterdsoep 4

Bijsluiter

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Fleur Hagi staan we op het punt een hele belangrijke beslissing te nemen. Lees meer

Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer