In het Hoofd//stuk doen schrijvers een poging om de weg naar het verhaal vast te leggen. Welke tips hadden zij willen krijgen toen ze begonnen? Waar begin je, hoe begin je? Welk advies zullen ze nooit en dan ook nooit meer opvolgen? Wat is hun advies? Lees het in het Hoofd//stuk. Annelies van Wijk trapt af met de vraag hoe je (g)een alwetende verteller wordt.
Lieve lezer,
Het was nooit een droom om te schrijven. Toen ik vijftien was besloot ik dat ik danser wilde worden. Zo hoefde ik nooit meer iets onder woorden te brengen, dacht ik. Dat leek me prettig in een levensfase waarin de woorden die ik geleerd had niet toereikend waren voor wat er in me omging. Helaas had ik buiten mijn danslessen om niet zoveel talent. Ik stond tijdens een auditie aan de balletbarre met mijn maillot verkeerd om, niet wetende wat een grand battement was. Aan het eind van de auditie wilde ik een grote sprong maken om de jury alsnog te overtuigen dat ze nummer 254 aan moesten nemen. Die sprong eindigde met mijn gezicht op de grond en mijn bril doormidden.
Ik denk dat dat pubermeisje mij niet zou geloven als ik haar zou vertellen hoe de dagen er twaalf jaar later uit zouden zien. Dat ze naar de toneelschool zou gaan en erachter zou komen dat ze eigenlijk veel geslotener en afstandelijker was dan ze zich voorhield. Dat ze zou ontdekken dat woorden niet de vijand waren, maar juist iets konden openbreken. Dat haar dagen zich vooral met die woorden zouden vullen, met de zoektocht naar hoe je iets zou kunnen openen. Dat ze mensen daarover les probeert te geven.
Wat dacht jij dat er van het leven terecht zou komen toen je vijftien was? Hoe zou je vijftienjarige ik reageren op hoe het nu is?
Ik ben nog op zoek naar wat schrijven voor mij is of betekent. Soms vraag ik me af of ik dat nu al kan weten of dat het altijd aan verandering onderhevig is. Vaak is het de drang om ergens achter te komen, iets vast te kunnen houden, niet te laten vervliegen. Aan het begin van een tekst weet ik niet waar ik uit zal komen, wat het voor mij zal veranderen. Misschien is schrijven wel een handeling waarmee ik hoop dat er iets verandert. Dat mijn eigen kijk op iets anders wordt en door het delen van die zoektocht er iets met de kijkrichting van mijn lezer gebeurt. Schrijven helpt me om te graven in dingen die ik nog niet kan bevatten en binnen dat graafproces naar eerlijkheid te zoeken. Maar heel vaak is schrijven ook gewoon een manier om überhaupt de moed te hebben om iets aan te gaan of aan te kijken. Gewoon maar te proberen en te beginnen, tussen de veiligheid die woorden op papier me zijn gaan geven.
Er bestaat geen Google Maps voor schrijfprocessen.
Soms bekennen cursisten dat ze zo graag alles van tevoren willen uitdenken en weten, omdat echte schrijvers dat zouden doen. Een rits memo’s op de muur. Een schrijfproces dat zich chronologisch voltrekt. Ze willen dat ik hen leer hoe ze een alwetende verteller achter een bureau worden die altijd weet wat hij/zij/hen moet doen, wat er in een tekst moet gebeuren. Het liefst worden ze de eenzame schrijver achter een bureau met een sigaret, glas wijn en een heldere sterrennacht. Ik beken dan dat ik niet weet of er schrijvers zijn die altijd weten wat ze moeten doen en hun verhalen van tevoren al kunnen uitstippelen. Schrijven is voor mij het onbekende inlopen met een backpack van woorden en technieken die mensen me eens toestopten. En het onbekende inlopen staat garant voor heel veel momenten van niet weten. Er bestaat geen Google Maps voor schrijfprocessen. En gelukkig maar, want hoe eigen voelt hetgeen dat je schrijft als je wandelt over gebaande paden? Is dat het verhaal dat jij te vertellen hebt, je personages willen vertellen? Of is er meer?
NB: dit betekent niet dat ik zeg dat een eindtekst ‘uniek’ moet zijn (uniek zijn is namelijk een mythe). Maar een eigen, uniek schrijfproces dat niemand anders had kunnen bewandelen op het moment dat jij het bewandelde is wel iets waar ik achter sta.
Soms lach ik om mezelf als ik lesgeef. Dan voel ik dat ik iets uitleg en denk: Annelies, alsof jij dit kan. Alsof ik nooit verlang naar een mechanische stem die zegt: ‘Hier rechtsaf.’
Soms lach ik om mezelf als ik lesgeef. Dan voel ik dat ik iets uitleg en denk: Annelies, alsof jij dit kan. Alsof ik nooit verlang naar een mechanische stem die zegt: ‘Hier rechtsaf.’ Lesgeven gaat daarom denk ik over meewandelen in de processen van studenten of cursisten. Samen kijken wat er op een kruising nodig is of hoe we omgaan met een oneindige weg rechtdoor. En ze noemen mij dan de docent, omdat mijn backpack (wat schrijven betreft) vaak iets voller is.
Als ik naar mijn eigen schrijven kijk zie ik dat ik op dit moment twee dingen te leren heb: tijd nemen en blijven. Ik creëerde een tijd lang de werkomstandigheden waarin ik hier en daar een paar uurtjes schreef aan een tekst. Ik stopte op het moment dat ik het niet meer wist. Niet weten voelt ongemakkelijk. Dus ging ik maar instagrammen. Mailtjes beantwoorden. Dingen doen die ook héél belangrijk waren.
Maar weglopen als het ongemakkelijk wordt werkt niet (het schrijfproces is soms net het leven). Net als in relaties die je met mensen opbouwt brengt het stilstaan en doorstaan van ongemakkelijke momenten je vaak juist dichter bij wat je wilt vertellen. Het toelaten van ongemak en niet weten brengt je naar een nieuwe laag, onder de oppervlakte van de woorden en zinnen die je al kent. Een oud-docent van me had daar een prachtig woord voor: ongemakstolerantie.
Ik probeer ongemak te tolereren door er tijd voor te nemen, het niet weg te wensen en te blijven, tot het punt dat ik me telkens opnieuw herinner dat ongemak een teken van groei is. Mijn personages groeien, de kwetsbaarheid groeit, ik groei. En dat ongemakkelijk groeiproces (en daarmee het schrijven) doe ik in eerste instantie voor mezelf, omdat ik daarmee niet hoef te twijfelen aan de waarde van wat er op papier staat. Maar hoe heerlijk is het als er een paar lezers zijn, zoals jij, die zien hoe een tekst geworteld is geraakt en langzaam in bloei is gaan staan.
Liefs
Annelies
P.S.
Boeken over schrijven die stukgelezen in mijn backpack zitten
- Bird by Bird van Anne Lamott
- Het naakte schrijven van Nirav Christophe
- Three Steps on the Ladder of Writing van Hélène Cixous
Zit jij vol goedbedoeld advies en wil je ook een Hoofd//stuk schrijven?
Mail dan jouw tekst naar kiki@hardhoofd.com!
