Illustratie: Gemma Pauwels

Het hoe en waarom van getintel, olifantenvoeten en de IJsman. En natuurlijk prins Friso." />

Illustratie: Gemma Pauwels

Het hoe en waarom van getintel, olifantenvoeten en de IJsman. En natuurlijk prins Friso." />
Asset 14

Winterledematen

Brankele kreeg tijdens een romantisch moment verschrikkelijke wintertenen en bekoelde daarmee direct de ontluikende liefde. Waarom liet haar lichaam haar zo in de steek? Hoe kan het dat je - al is het dan klappertandend - om kunt gaan met de kou, maar je lijf vervolgens in paniek raakt door de warmte? En hoe kan kou in geval van nood (zeg, een lawine) je hersenen beschermen?

Vierde klas. Besneeuwd schoolplein. Ik was verliefd dus kleedde me mooi aan. Van die iets te goedkope zwarte kunstsuède laarzen die net wat te krap om je voeten zitten. Na het onvermijdelijke sneeuwbalgevecht, waarin ik elke aanval vakkundig ontweken had – waarschijnlijk door stiekem achter een muurtje te zitten of iets te lang naar de wc te gaan – ging ik met hem mee naar huis. Om de verkleumde voetjes wat bewegingsruimte te geven deed ik de laarzen uit. Maar wat er uit had moeten zien als klein en schattig, zo vertederend dat je ze zou willen warmwrijven, veranderde binnen enkele minuten in iets monsterlijks: mijn voeten zwollen op tot olifantenklompen die niet zouden misstaan in het toentertijd uitgezonden televisieprogramma Big Diet. Ik kon niet anders dan swaggerloos rondwaggelen met benen die op pijnlijk tintelende luchtkussens leken te staan. En toen ik weg moest kreeg ik m’n uit hun voegen gebarsten voeten natuurlijk ook niet meer in die laarzen. Het was al met al een gênante vertoning van mijn lichaam, die de liefde bekoelde. Waarom gebeurde dat? Hoe kan het dat je lichaam om kan gaan met kou, en vervolgens in paniek raakt door de warmte?

De thermostaat van je lichaam

Het menselijk lichaam heeft een interne kerntemperatuur van tussen de 35.5 en 37 graden Celsius nodig om goed te kunnen functioneren. Om deze temperatuur constant te houden worden er continu maatregelen getroffen. Bij een buitentemperatuur van 28 à 30°C (de ‘thermoneutrale zone’) komt er door onze normale stofwisseling genoeg hitte vrij om de kerntemperatuur op peil te houden. Als het warmer is wordt je kerntemperatuur te hoog en zal je lichaam warmte moeten verliezen aan de omgeving. En als het kouder is, wat bij ons helaas vaker voorkomt, zal er juist extra warmte geproduceerd moeten worden. Vanwege deze lichaamseigen ‘thermoregulatie’ kan een naakt mensenlichaam omgaan met temperaturen tussen de 10 en 55°C.

De thermostaat van ons lichaam bevindt zich in de hypothalamus, een regelcentrum in de hersens dat het autonome zenuwstelsel verbindt met het endocriene stelsel - het zet zenuwprikkels uit het lichaam om in hormonen die allerlei processen bijsturen, van hartslag en bloeddruk tot honger en seksuele opwinding. Eigenlijk is de hypothalamus ieders ultieme regelneef, de eindbaas die het interne milieu constant probeert te houden en ons aanzet tot de voor evolutie benodigde uitspattingen.

Zo ook bij de interne temperatuurregeling. Thermoreceptoren in je huid en ruggenmerg sturen informatie naar de hypothalamus. Deze evalueert of er warmte gegenereerd of afgestaan moet worden, en geeft het lichaam vervolgens de nodige opdrachten. De kerntemperatuur kan op twee manieren verhoogd worden: door het warmteverlies te verminderen en door de warmteproductie op te voeren. Het eerste is simpel: je wordt aangezet tot het dragen van thermo-ondergoed en ligt het liefst in foetushouding naast de kachel. Je zweetproductie wordt stilgelegd en de bloedvaten in je perifere lichaamsdelen vernauwen zich: warmteverlies verloopt namelijk het makkelijkst via de huid.

De tweede techniek om de temperatuur in je lijf te verhogen is door meer warmte op te wekken. Er komt altijd warmte vrij bij normaal bewegen, maar in geval van nood beginnen spiergroepen rond je vitale organen met korte bewegingen samen te trekken, waardoor je gaat bibberen en klappertanden. Dit verhoogt de warmteproductie zo’n vijf tot zes keer. Baby’s en heel jonge kinderen kunnen niet bibberen en hebben een relatief groot huidoppervlakte, waardoor ze veel sneller afkoelen. Vandaar dat je ze enigszins overmatig moet aankleden.

Brain freeze

Al deze acties zijn nodig om je lichaam te voorzien in z’n default temperatuurwens, maar ook daar kan weer aan gesleuteld worden. Als de thermostaat hoger gezet wordt, zoals bij koorts het geval is, gaat je lichaam meer warmte aanmaken omdat het de huidige staat opeens als ‘koud’ interpreteert. Andersom kan het juist voor opvliegers zorgen, als je lichaam in de veronderstelling is ineens veel warmte kwijt te moeten raken. Wanneer het buiten kouder is dan die beheersbare 10 tot 55 graden, wordt het lastiger de lichaamstemperatuur optimaal te houden. Bij extreme kou kan hypothermie optreden, onderkoeling, waarbij de lichaamstemperatuur zo laag wordt (minder dan 35°C) dat enzymen hun werk niet meer kunnen doen. De normale stofwisseling van je lichaam vertraagt dan, je kunt niet meer bibberen en je verliest al snel het bewustzijn.

Het enige positieve hieraan is dat, wanneer alle processen in het lichaam langzamer gaan, er ook minder zuurstof nodig is. Op deze manier kunnen de hersenen langer goed gehouden worden. Zo is het mogelijk dat drenkelingen of lawineslachtoffers ondanks langdurige kou en zuurstofgebrek toch geen of nauwelijks hersenbeschadiging oplopen. Hun hersens stonden letterlijk even in een ‘freeze’. De medici hoopten, naar we inmiddels weten tevergeefs, dat dit ook het geval was bij Prins Friso, en de schade daardoor beperkt zou zijn. (De laagste lichaamstemperatuur die iemand ooit heeft overleefd, is overigens 13°C.)

Wintervoeten

Zo extreem koud zal mijn lichaam die dag in de vierde klas niet zijn geweest. De ontploffing van mijn voeten was eerder het gevolg van een roekeloze milieuverandering. Buiten in de sneeuw waren de bloedvaten in mijn voeten heel erg samengeknepen om zo min mogelijk warmte te verliezen. Eenmaal binnen in het ouderlijk huis van mijn vlam liep de temperatuur hoog op. De hypothalamus kreeg door dat het ‘aangenaam vertoeven’ was en zette de sluizen abrupt weer open. Mijn bloedvaten verwijdden zich en – net als bij een tuinslang die je hebt afgekneld door erop te staan en waar je dan ineens je voet vanaf haalt – het bloed gutste weer door mijn lichaamsuiteinden. Deze grote toename van bloedtoevoer zorgde voor een rode warme huid en een abrupt temperatuurverschil.

Het is dit verschil dat de pijn veroorzaakt. Er zitten specifieke thermoreceptoren in je huid die gevoelig zijn voor verschillende temperaturen. Koudereceptoren (die ook geactiveerd worden door menthol trouwens, vandaar dat je van kauwgom echt een frissere mond krijgt) zijn actief bij temperaturen tussen de 5 en 20°C. Als het nog kouder wordt nemen de pijnreceptoren het over en voelen we geen koude meer, maar pijn. Hetzelfde geldt voor extreme warmte (boven de 45°C). Overigens zit er ergens een omslagpunt, waar je lijf extreme kou als extreme hitte ervaart; je kunt namelijk brandwonden oplopen van de kou.

Illustratie: Gemma Pauwels

In het geval van het puberdrama was de absolute temperatuur van mijn voeten weliswaar niet schadelijk hoog, maar de relatieve toename ervan wel. Daarnaast gaan koudereceptoren kapot bij hoge temperaturen, waardoor deze ook pijnsignalen afgeven. De snelle overgang van omgevingen zorgde dus voor een intern knetterfeest in mijn voeten, waardoor er zoveel bloed naartoe stroomde en warmte vrijkwam dat ze enkele schoenmaten groeiden.

The Iceman

Er zijn mensen die hun temperatuurregeling zelf kunnen sturen. Wim 'The Iceman' Hof is zo'n fysiologisch wonder. Hij is in staat zijn lichaam middels ademhalingstechnieken in te stellen op de kou. Volgens hem is zijn cardiovasculaire systeem zo goed getraind dat zijn vaten onmiddellijk sluiten wanneer hij het ijs betreedt en zijn kerntemperatuur zo behouden blijft terwijl hij rustig van wak tot wak zwemt, of in Lapland een halve marathon op blote voeten loopt bij -26°C.

Voor gewone stervelingen die op zoek zijn naar hun innerlijke vuur kan het helpen om elke dag koud af te douchen. Dan train je de spieren waarmee je bloedvaten samentrekken, zodat ze sneller en beter vernauwen. En als je toch besluit te gaan wakduiken of als je off piste wilt gaan skiën met de kans bedolven te worden onder anarchistisch natuurgeweld: drink geen alcohol. Dat zorgt er namelijk voor dat je perifere bloedvaten wijder worden, waardoor je huid weliswaar warmer aanvoelt, maar je eigenlijk juist warmte afstaat aan de lucht en binnenin sneller afkoelt. Iets te chill, dus.

Mail

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Vriendschapsparadox

Vriendschapsparadox

Tijdens een etentje met vrienden wordt Eva van den Boogaard geconfronteerd met de relativiteit van vriendschappen. Lees meer

 1

Antropoloog op de barricades
(David Graeber, 1961 - 2020)

Jonathan Luger eert de helaas te vroeg overleden antropoloog-activist David Graeber, door onder andere terug te blikken op Graebers inspirerende optreden bij de Maagdenhuisbezetting. Lees meer

Volg de voetnoot

Volg de voetnoot

Laat je ogen vaker afdwalen. Je raadt namelijk nooit welke parels van details er in de voetnoten verborgen liggen. Een tip van Wolter de Boer, die in de marge van zijn ‘imposter syndrome’ een vruchtbare lust voor details ontdekte. Lees meer

 Nee, jijbakt er niets van!

Nee, jijbakt er niets van!

De in Los Angeles geboren illustrator Sebastian Eisenberg woont sinds kort in België. Hij ervaart hoe het is om de Amerikaanse verkiezingen vanuit Europa te volgen. Lees meer

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Outsider art is in zwang bij musea die pleiten voor diversiteit. Amber Bloos vraagt zich af of de term nu echt bijdraagt aan de erkenning van de kunstwerken van gemarginaliseerde mensen. Lees meer

Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait 5

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan