Illustratie: Gemma Pauwels

Het hoe en waarom van getintel, olifantenvoeten en de IJsman. En natuurlijk prins Friso." />

Illustratie: Gemma Pauwels

Het hoe en waarom van getintel, olifantenvoeten en de IJsman. En natuurlijk prins Friso." />
Asset 14

Winterledematen

Brankele kreeg tijdens een romantisch moment verschrikkelijke wintertenen en bekoelde daarmee direct de ontluikende liefde. Waarom liet haar lichaam haar zo in de steek? Hoe kan het dat je - al is het dan klappertandend - om kunt gaan met de kou, maar je lijf vervolgens in paniek raakt door de warmte? En hoe kan kou in geval van nood (zeg, een lawine) je hersenen beschermen?

Vierde klas. Besneeuwd schoolplein. Ik was verliefd dus kleedde me mooi aan. Van die iets te goedkope zwarte kunstsuède laarzen die net wat te krap om je voeten zitten. Na het onvermijdelijke sneeuwbalgevecht, waarin ik elke aanval vakkundig ontweken had – waarschijnlijk door stiekem achter een muurtje te zitten of iets te lang naar de wc te gaan – ging ik met hem mee naar huis. Om de verkleumde voetjes wat bewegingsruimte te geven deed ik de laarzen uit. Maar wat er uit had moeten zien als klein en schattig, zo vertederend dat je ze zou willen warmwrijven, veranderde binnen enkele minuten in iets monsterlijks: mijn voeten zwollen op tot olifantenklompen die niet zouden misstaan in het toentertijd uitgezonden televisieprogramma Big Diet. Ik kon niet anders dan swaggerloos rondwaggelen met benen die op pijnlijk tintelende luchtkussens leken te staan. En toen ik weg moest kreeg ik m’n uit hun voegen gebarsten voeten natuurlijk ook niet meer in die laarzen. Het was al met al een gênante vertoning van mijn lichaam, die de liefde bekoelde. Waarom gebeurde dat? Hoe kan het dat je lichaam om kan gaan met kou, en vervolgens in paniek raakt door de warmte?

De thermostaat van je lichaam

Het menselijk lichaam heeft een interne kerntemperatuur van tussen de 35.5 en 37 graden Celsius nodig om goed te kunnen functioneren. Om deze temperatuur constant te houden worden er continu maatregelen getroffen. Bij een buitentemperatuur van 28 à 30°C (de ‘thermoneutrale zone’) komt er door onze normale stofwisseling genoeg hitte vrij om de kerntemperatuur op peil te houden. Als het warmer is wordt je kerntemperatuur te hoog en zal je lichaam warmte moeten verliezen aan de omgeving. En als het kouder is, wat bij ons helaas vaker voorkomt, zal er juist extra warmte geproduceerd moeten worden. Vanwege deze lichaamseigen ‘thermoregulatie’ kan een naakt mensenlichaam omgaan met temperaturen tussen de 10 en 55°C.

De thermostaat van ons lichaam bevindt zich in de hypothalamus, een regelcentrum in de hersens dat het autonome zenuwstelsel verbindt met het endocriene stelsel - het zet zenuwprikkels uit het lichaam om in hormonen die allerlei processen bijsturen, van hartslag en bloeddruk tot honger en seksuele opwinding. Eigenlijk is de hypothalamus ieders ultieme regelneef, de eindbaas die het interne milieu constant probeert te houden en ons aanzet tot de voor evolutie benodigde uitspattingen.

Zo ook bij de interne temperatuurregeling. Thermoreceptoren in je huid en ruggenmerg sturen informatie naar de hypothalamus. Deze evalueert of er warmte gegenereerd of afgestaan moet worden, en geeft het lichaam vervolgens de nodige opdrachten. De kerntemperatuur kan op twee manieren verhoogd worden: door het warmteverlies te verminderen en door de warmteproductie op te voeren. Het eerste is simpel: je wordt aangezet tot het dragen van thermo-ondergoed en ligt het liefst in foetushouding naast de kachel. Je zweetproductie wordt stilgelegd en de bloedvaten in je perifere lichaamsdelen vernauwen zich: warmteverlies verloopt namelijk het makkelijkst via de huid.

De tweede techniek om de temperatuur in je lijf te verhogen is door meer warmte op te wekken. Er komt altijd warmte vrij bij normaal bewegen, maar in geval van nood beginnen spiergroepen rond je vitale organen met korte bewegingen samen te trekken, waardoor je gaat bibberen en klappertanden. Dit verhoogt de warmteproductie zo’n vijf tot zes keer. Baby’s en heel jonge kinderen kunnen niet bibberen en hebben een relatief groot huidoppervlakte, waardoor ze veel sneller afkoelen. Vandaar dat je ze enigszins overmatig moet aankleden.

Brain freeze

Al deze acties zijn nodig om je lichaam te voorzien in z’n default temperatuurwens, maar ook daar kan weer aan gesleuteld worden. Als de thermostaat hoger gezet wordt, zoals bij koorts het geval is, gaat je lichaam meer warmte aanmaken omdat het de huidige staat opeens als ‘koud’ interpreteert. Andersom kan het juist voor opvliegers zorgen, als je lichaam in de veronderstelling is ineens veel warmte kwijt te moeten raken. Wanneer het buiten kouder is dan die beheersbare 10 tot 55 graden, wordt het lastiger de lichaamstemperatuur optimaal te houden. Bij extreme kou kan hypothermie optreden, onderkoeling, waarbij de lichaamstemperatuur zo laag wordt (minder dan 35°C) dat enzymen hun werk niet meer kunnen doen. De normale stofwisseling van je lichaam vertraagt dan, je kunt niet meer bibberen en je verliest al snel het bewustzijn.

Het enige positieve hieraan is dat, wanneer alle processen in het lichaam langzamer gaan, er ook minder zuurstof nodig is. Op deze manier kunnen de hersenen langer goed gehouden worden. Zo is het mogelijk dat drenkelingen of lawineslachtoffers ondanks langdurige kou en zuurstofgebrek toch geen of nauwelijks hersenbeschadiging oplopen. Hun hersens stonden letterlijk even in een ‘freeze’. De medici hoopten, naar we inmiddels weten tevergeefs, dat dit ook het geval was bij Prins Friso, en de schade daardoor beperkt zou zijn. (De laagste lichaamstemperatuur die iemand ooit heeft overleefd, is overigens 13°C.)

Wintervoeten

Zo extreem koud zal mijn lichaam die dag in de vierde klas niet zijn geweest. De ontploffing van mijn voeten was eerder het gevolg van een roekeloze milieuverandering. Buiten in de sneeuw waren de bloedvaten in mijn voeten heel erg samengeknepen om zo min mogelijk warmte te verliezen. Eenmaal binnen in het ouderlijk huis van mijn vlam liep de temperatuur hoog op. De hypothalamus kreeg door dat het ‘aangenaam vertoeven’ was en zette de sluizen abrupt weer open. Mijn bloedvaten verwijdden zich en – net als bij een tuinslang die je hebt afgekneld door erop te staan en waar je dan ineens je voet vanaf haalt – het bloed gutste weer door mijn lichaamsuiteinden. Deze grote toename van bloedtoevoer zorgde voor een rode warme huid en een abrupt temperatuurverschil.

Het is dit verschil dat de pijn veroorzaakt. Er zitten specifieke thermoreceptoren in je huid die gevoelig zijn voor verschillende temperaturen. Koudereceptoren (die ook geactiveerd worden door menthol trouwens, vandaar dat je van kauwgom echt een frissere mond krijgt) zijn actief bij temperaturen tussen de 5 en 20°C. Als het nog kouder wordt nemen de pijnreceptoren het over en voelen we geen koude meer, maar pijn. Hetzelfde geldt voor extreme warmte (boven de 45°C). Overigens zit er ergens een omslagpunt, waar je lijf extreme kou als extreme hitte ervaart; je kunt namelijk brandwonden oplopen van de kou.

Illustratie: Gemma Pauwels

In het geval van het puberdrama was de absolute temperatuur van mijn voeten weliswaar niet schadelijk hoog, maar de relatieve toename ervan wel. Daarnaast gaan koudereceptoren kapot bij hoge temperaturen, waardoor deze ook pijnsignalen afgeven. De snelle overgang van omgevingen zorgde dus voor een intern knetterfeest in mijn voeten, waardoor er zoveel bloed naartoe stroomde en warmte vrijkwam dat ze enkele schoenmaten groeiden.

The Iceman

Er zijn mensen die hun temperatuurregeling zelf kunnen sturen. Wim 'The Iceman' Hof is zo'n fysiologisch wonder. Hij is in staat zijn lichaam middels ademhalingstechnieken in te stellen op de kou. Volgens hem is zijn cardiovasculaire systeem zo goed getraind dat zijn vaten onmiddellijk sluiten wanneer hij het ijs betreedt en zijn kerntemperatuur zo behouden blijft terwijl hij rustig van wak tot wak zwemt, of in Lapland een halve marathon op blote voeten loopt bij -26°C.

Voor gewone stervelingen die op zoek zijn naar hun innerlijke vuur kan het helpen om elke dag koud af te douchen. Dan train je de spieren waarmee je bloedvaten samentrekken, zodat ze sneller en beter vernauwen. En als je toch besluit te gaan wakduiken of als je off piste wilt gaan skiën met de kans bedolven te worden onder anarchistisch natuurgeweld: drink geen alcohol. Dat zorgt er namelijk voor dat je perifere bloedvaten wijder worden, waardoor je huid weliswaar warmer aanvoelt, maar je eigenlijk juist warmte afstaat aan de lucht en binnenin sneller afkoelt. Iets te chill, dus.

Mail

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziRedacteur
het laatste
 Mag ik dan niks meer zeggen?

Mag ik dan niks meer zeggen?

'De vrije uitwisseling van informatie en ideeën, de levenslijn van een liberale samenleving, wordt met de dag verder ingeperkt', vonden zo'n 150 prominenten in een publieke aanklacht tegen de 'cancel culture'. Kritiek op de brief liet niet lang op zich wachten. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Beter laat dan nooit

Beter laat dan nooit

Deze week worden we blij van bijdehante teksten en goede interviews, en stil van een website over Srebrenica. Lees meer

Wat heeft een mens aan een miljard?

Wat heeft een mens aan een miljard?

Wie de vermogensongelijkheid in Nederland aan de kaak stelt, hoort regelmatig: ‘Gelukkig zijn we geen Amerika. Daar is de rijkdom pas oneerlijk verdeeld!’ Dat klopt. Maar we staan wel op de tweede plek. Zo egalitair is ons land niet. Lees meer

Aantekeningen uit Aalten

Aantekeningen uit Aalten

Willemijn Kranendonk reflecteert in deze gedichtenreeks over koolmeesjes en eenzaamheid op haar verhuizing naar de Achterhoek. Lees meer

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

In de interviewserie ‘Tijdsvensters’ laten De Bedachtzamen steeds een creatieve denker reflecteren op het begrip ‘tijd’. Op Hard//hoofd reageren collega’s in stijl. Vandaag: filosoof Aldo Kempen reageert op de reflecties van filosoof Miriam Rasch. Lees meer

Tip: Blijf even kijken

Welkom in mijn raamkozijn

Terwijl de anderhalvemetersamenleving op gang komt, kruipt Iris Blaak nog even achter haar spreekwoordelijke geraniums. Ze ontdekt: het lijntje tussen voyeurisme en nieuwsgierige interesse is flinterdun. Een tip om in het voorbijgaan niet te snel weg te kijken. Lees meer

Alles vijf sterren: 29

Verhalen voor aan de keukentafel

Deze week worden we blij van een documentaire over een Braziliaanse fotograaf, een bundel met spookverhalen en een heuse keukentafelpodcastquiz. Lees meer

 Corona-afval brengt meerkoet in de nesten

Corona-afval brengt meerkoet in de nesten

Meerkoeten blijken hun nesten maar wat graag te bouwen met ons corona-afval. Dat heeft voor-, maar vooral veel nadelen. Lees meer

Pleinvrees

Pleinvrees

Ezra Hakze onderzoekt in deze actuele gedichtenreeks verschillende ervaringen die te maken hebben met thuis zijn. Lees meer

Rueben Millenaar

“Excuses voor de slavernij? Moet ik me schuldig voelen?”

Overheidsexcuses zijn hét moment voor Nederland om het koloniale verleden eens recht in het gezicht aan te kijken, schrijft Lennart Bolwijn. Lees meer

 1

'Ik gebruik de toekomst, het verleden en het tijdloze'

In de interviewserie ‘Tijdsvensters’ laten De Bedachtzamen steeds een creatieve denker reflecteren op het begrip ‘tijd’. Op Hard//hoofd reageren collega’s in stijl. Vandaag: illustrator Mans Weghorst reageert op de reflectie van animator Michael Dudok de Wit. Lees meer

TIP: Verander je perspectief

Verander je perspectief

De geschiedenis maar ook het heden lijken vaak een ver-van-ons-bed-show. Else Boer onderzoekt hoe je belangrijke gebeurtenissen pijnlijk dicht naar je toe haalt. Een tip om op zoek te gaan naar verhalen die je wereld- en zelfbeeld doen kantelen. Lees meer

 Vijftig jaar parade op de barricade

Vijftig jaar parade op de barricade

Vandaag precies vijftig jaar geleden liepen duizenden Amerikanen mee in de eerste Gay Pride Parade. Lees meer

 1

Met een liefdevolle blik

Deze week worden we blij van een documentaire over een Japanse oudtante, een datingshow op Netflix en een podcast over misdaad en alcohol. Lees meer

Vrije val

Vrije val

Een bekend gevoel voor velen: vastzitten op een feestje waar je niet wilt zijn. De vrouw in dit verhaal zoekt naar manieren om zichzelf en haar gebroken hart staande te houden in het nachtelijk gewoel. Lees meer

Hoe de zwarte dichteres May Ayim een slavenfort veroverde

Hoe de zwarte dichteres May Ayim een slavenfort veroverde

Een promenade die oorspronkelijk naar de oprichter van het fort was vernoemd, kreeg niet lang geleden een nieuwe naam. Lees meer

De videokunst van Maaike Fransen als droomwereld (deel 3)

De videokunst van Maaike Fransen als droomwereld (deel 3)

De tent die in 'A Show Off' hoog richting de hemel reikt, wankelt door overmoed. Als een stomme film waarbij de pianist in de zaal letterlijk de toon zette bij het filmbeeld, zo vallen beeld en geluid hier ook samen. Lees meer

Juist nu kan het straatbeeld anders 3

Juist nu kan het straatbeeld anders

In veertig tramhaltes verspreid over Den Haag is in plaats van reclame een kunstproject te zien van collectief Topp & Dubio. Lees meer

Homo? Ik zeg liever dat ik op jongens val

Homo? Ik zeg liever dat ik op jongens val

Als iedereen zo graag met ‘homo’ wil schelden, laten we het dan ook als scheldwoord behandelen. Laten we voetbalwedstrijden stilleggen bij homofobe uitlatingen. Laten we druk uitoefenen op kranten die homofobe artikelen publiceren, schrijft Sebastiaan van der Lubbe. Lees meer

Wen niet aan het leven in de quarantaineshuttle

Wen niet aan het leven in de quarantaineshuttle

Alex Philippa moet niks hebben van zij die het quarantaine-leven willen optimaliseren. Zelfisolatie is niet optimaal, maar onnatuurlijk en eenzaam. Lees Alex' tip over zelfbehoud in lockdown. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan