Illustratie: Gemma Pauwels

Het hoe en waarom van getintel, olifantenvoeten en de IJsman. En natuurlijk prins Friso." />

Illustratie: Gemma Pauwels

Het hoe en waarom van getintel, olifantenvoeten en de IJsman. En natuurlijk prins Friso." />
Asset 14

Winterledematen

Brankele kreeg tijdens een romantisch moment verschrikkelijke wintertenen en bekoelde daarmee direct de ontluikende liefde. Waarom liet haar lichaam haar zo in de steek? Hoe kan het dat je - al is het dan klappertandend - om kunt gaan met de kou, maar je lijf vervolgens in paniek raakt door de warmte? En hoe kan kou in geval van nood (zeg, een lawine) je hersenen beschermen?

Vierde klas. Besneeuwd schoolplein. Ik was verliefd dus kleedde me mooi aan. Van die iets te goedkope zwarte kunstsuède laarzen die net wat te krap om je voeten zitten. Na het onvermijdelijke sneeuwbalgevecht, waarin ik elke aanval vakkundig ontweken had – waarschijnlijk door stiekem achter een muurtje te zitten of iets te lang naar de wc te gaan – ging ik met hem mee naar huis. Om de verkleumde voetjes wat bewegingsruimte te geven deed ik de laarzen uit. Maar wat er uit had moeten zien als klein en schattig, zo vertederend dat je ze zou willen warmwrijven, veranderde binnen enkele minuten in iets monsterlijks: mijn voeten zwollen op tot olifantenklompen die niet zouden misstaan in het toentertijd uitgezonden televisieprogramma Big Diet. Ik kon niet anders dan swaggerloos rondwaggelen met benen die op pijnlijk tintelende luchtkussens leken te staan. En toen ik weg moest kreeg ik m’n uit hun voegen gebarsten voeten natuurlijk ook niet meer in die laarzen. Het was al met al een gênante vertoning van mijn lichaam, die de liefde bekoelde. Waarom gebeurde dat? Hoe kan het dat je lichaam om kan gaan met kou, en vervolgens in paniek raakt door de warmte?

De thermostaat van je lichaam

Het menselijk lichaam heeft een interne kerntemperatuur van tussen de 35.5 en 37 graden Celsius nodig om goed te kunnen functioneren. Om deze temperatuur constant te houden worden er continu maatregelen getroffen. Bij een buitentemperatuur van 28 à 30°C (de ‘thermoneutrale zone’) komt er door onze normale stofwisseling genoeg hitte vrij om de kerntemperatuur op peil te houden. Als het warmer is wordt je kerntemperatuur te hoog en zal je lichaam warmte moeten verliezen aan de omgeving. En als het kouder is, wat bij ons helaas vaker voorkomt, zal er juist extra warmte geproduceerd moeten worden. Vanwege deze lichaamseigen ‘thermoregulatie’ kan een naakt mensenlichaam omgaan met temperaturen tussen de 10 en 55°C.

De thermostaat van ons lichaam bevindt zich in de hypothalamus, een regelcentrum in de hersens dat het autonome zenuwstelsel verbindt met het endocriene stelsel - het zet zenuwprikkels uit het lichaam om in hormonen die allerlei processen bijsturen, van hartslag en bloeddruk tot honger en seksuele opwinding. Eigenlijk is de hypothalamus ieders ultieme regelneef, de eindbaas die het interne milieu constant probeert te houden en ons aanzet tot de voor evolutie benodigde uitspattingen.

Zo ook bij de interne temperatuurregeling. Thermoreceptoren in je huid en ruggenmerg sturen informatie naar de hypothalamus. Deze evalueert of er warmte gegenereerd of afgestaan moet worden, en geeft het lichaam vervolgens de nodige opdrachten. De kerntemperatuur kan op twee manieren verhoogd worden: door het warmteverlies te verminderen en door de warmteproductie op te voeren. Het eerste is simpel: je wordt aangezet tot het dragen van thermo-ondergoed en ligt het liefst in foetushouding naast de kachel. Je zweetproductie wordt stilgelegd en de bloedvaten in je perifere lichaamsdelen vernauwen zich: warmteverlies verloopt namelijk het makkelijkst via de huid.

De tweede techniek om de temperatuur in je lijf te verhogen is door meer warmte op te wekken. Er komt altijd warmte vrij bij normaal bewegen, maar in geval van nood beginnen spiergroepen rond je vitale organen met korte bewegingen samen te trekken, waardoor je gaat bibberen en klappertanden. Dit verhoogt de warmteproductie zo’n vijf tot zes keer. Baby’s en heel jonge kinderen kunnen niet bibberen en hebben een relatief groot huidoppervlakte, waardoor ze veel sneller afkoelen. Vandaar dat je ze enigszins overmatig moet aankleden.

Brain freeze

Al deze acties zijn nodig om je lichaam te voorzien in z’n default temperatuurwens, maar ook daar kan weer aan gesleuteld worden. Als de thermostaat hoger gezet wordt, zoals bij koorts het geval is, gaat je lichaam meer warmte aanmaken omdat het de huidige staat opeens als ‘koud’ interpreteert. Andersom kan het juist voor opvliegers zorgen, als je lichaam in de veronderstelling is ineens veel warmte kwijt te moeten raken. Wanneer het buiten kouder is dan die beheersbare 10 tot 55 graden, wordt het lastiger de lichaamstemperatuur optimaal te houden. Bij extreme kou kan hypothermie optreden, onderkoeling, waarbij de lichaamstemperatuur zo laag wordt (minder dan 35°C) dat enzymen hun werk niet meer kunnen doen. De normale stofwisseling van je lichaam vertraagt dan, je kunt niet meer bibberen en je verliest al snel het bewustzijn.

Het enige positieve hieraan is dat, wanneer alle processen in het lichaam langzamer gaan, er ook minder zuurstof nodig is. Op deze manier kunnen de hersenen langer goed gehouden worden. Zo is het mogelijk dat drenkelingen of lawineslachtoffers ondanks langdurige kou en zuurstofgebrek toch geen of nauwelijks hersenbeschadiging oplopen. Hun hersens stonden letterlijk even in een ‘freeze’. De medici hoopten, naar we inmiddels weten tevergeefs, dat dit ook het geval was bij Prins Friso, en de schade daardoor beperkt zou zijn. (De laagste lichaamstemperatuur die iemand ooit heeft overleefd, is overigens 13°C.)

Wintervoeten

Zo extreem koud zal mijn lichaam die dag in de vierde klas niet zijn geweest. De ontploffing van mijn voeten was eerder het gevolg van een roekeloze milieuverandering. Buiten in de sneeuw waren de bloedvaten in mijn voeten heel erg samengeknepen om zo min mogelijk warmte te verliezen. Eenmaal binnen in het ouderlijk huis van mijn vlam liep de temperatuur hoog op. De hypothalamus kreeg door dat het ‘aangenaam vertoeven’ was en zette de sluizen abrupt weer open. Mijn bloedvaten verwijdden zich en – net als bij een tuinslang die je hebt afgekneld door erop te staan en waar je dan ineens je voet vanaf haalt – het bloed gutste weer door mijn lichaamsuiteinden. Deze grote toename van bloedtoevoer zorgde voor een rode warme huid en een abrupt temperatuurverschil.

Het is dit verschil dat de pijn veroorzaakt. Er zitten specifieke thermoreceptoren in je huid die gevoelig zijn voor verschillende temperaturen. Koudereceptoren (die ook geactiveerd worden door menthol trouwens, vandaar dat je van kauwgom echt een frissere mond krijgt) zijn actief bij temperaturen tussen de 5 en 20°C. Als het nog kouder wordt nemen de pijnreceptoren het over en voelen we geen koude meer, maar pijn. Hetzelfde geldt voor extreme warmte (boven de 45°C). Overigens zit er ergens een omslagpunt, waar je lijf extreme kou als extreme hitte ervaart; je kunt namelijk brandwonden oplopen van de kou.

Illustratie: Gemma Pauwels

In het geval van het puberdrama was de absolute temperatuur van mijn voeten weliswaar niet schadelijk hoog, maar de relatieve toename ervan wel. Daarnaast gaan koudereceptoren kapot bij hoge temperaturen, waardoor deze ook pijnsignalen afgeven. De snelle overgang van omgevingen zorgde dus voor een intern knetterfeest in mijn voeten, waardoor er zoveel bloed naartoe stroomde en warmte vrijkwam dat ze enkele schoenmaten groeiden.

The Iceman

Er zijn mensen die hun temperatuurregeling zelf kunnen sturen. Wim 'The Iceman' Hof is zo'n fysiologisch wonder. Hij is in staat zijn lichaam middels ademhalingstechnieken in te stellen op de kou. Volgens hem is zijn cardiovasculaire systeem zo goed getraind dat zijn vaten onmiddellijk sluiten wanneer hij het ijs betreedt en zijn kerntemperatuur zo behouden blijft terwijl hij rustig van wak tot wak zwemt, of in Lapland een halve marathon op blote voeten loopt bij -26°C.

Voor gewone stervelingen die op zoek zijn naar hun innerlijke vuur kan het helpen om elke dag koud af te douchen. Dan train je de spieren waarmee je bloedvaten samentrekken, zodat ze sneller en beter vernauwen. En als je toch besluit te gaan wakduiken of als je off piste wilt gaan skiën met de kans bedolven te worden onder anarchistisch natuurgeweld: drink geen alcohol. Dat zorgt er namelijk voor dat je perifere bloedvaten wijder worden, waardoor je huid weliswaar warmer aanvoelt, maar je eigenlijk juist warmte afstaat aan de lucht en binnenin sneller afkoelt. Iets te chill, dus.

Mail

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

Tip van Else Boer Wees een meeloper

Wees een meeloper

Soms is een meeloper zijn gewoon een heel goed plan. Schrijver Else Boer legt uit waarom aan de hand van haar nieuwste niet-originele hobby: schaken. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Joost Oomen wil de maan bezielen 3

Joost Oomen wil de maan bezielen

Onlangs verscheen Het Perenlied, de eerste roman van Joost Oomen. Roos Wolthers ging met hem in gesprek over vrolijkheid en twinkelende schuimspanen. Lees meer

Tijdens de avondklok

Tijdens de avondklok

Deze week geven onze redacteurs een inkijkje in wat zij doen als je na 21.00 uur niet meer op straat mag komen. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Telt iets als informatie als het voor de meeste mensen onleesbaar is? Alma Apt las de dichtbundel ‘Garments against Women’ van Anne Boyer. In die bundel legt zij een relatie tussen naaien en boekhouding: goede informatie hoeft net als een naaipatroon niet altijd transparant te zijn. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers