Kunstwetenschappers zijn geobsedeerd door 'gevonden' symboliek." /> Kunstwetenschappers zijn geobsedeerd door 'gevonden' symboliek." />
Asset 14

Wetenschap als complottheorie

Na het zien van Roman Polanski’s The Ghost Writer sta ik op straat. In Brooklyn regent het net zo hard als in het Londen van die film. Ik wil het einde niet verklappen, maar Ewan McGregor, die de ghostwriter speelt van de voormalig premier van Engeland (Pierce Brosnan), gaat dus dood: geschept door een zwarte auto, net als hij erachter komt dat de vrouw van de voormalige premier van Engeland een CIA-agente is. Die voormalig premier is dan trouwens ook al dood, maar dat doet er niet toe. Wat er wel toe doet is dit: de film heeft een ghostwriter in de hoofdrol en een complottheorie als script.

Eenmaal thuis herlees ik Philip Roth’s The Ghostwriter. Die roman uit 1979 heeft hoegenaamd niets met Polanski’s film te maken. Behalve dan dit: de titels zijn hetzelfde op een spatie na, en de hoofdpersoon loopt óók rond met een complottheorie. (In het kort: Anne Frank is niet dood, Anne Frank woont in Amerika.)

Toeval? Voor iemand die een groot deel van haar werkende – en een groot deel van haar sociale – leven doorbrengt in het gezelschap van kunstwetenschappers, is dat knap lastig te geloven. Professoren, promovendi en studenten kunstgeschiedenis, literatuur worden getraind in het ‘interpreteren’ van boeken en foto’s en schilderijen en films. Wij krijgen diploma’s voor het ontdekken van symbolen waarvan schilders zelf niet wisten dat ze ze geschilderd hadden, en referenties naar Homerische verzen of naar Alice in Wonderland, waarvan auteurs geen flauw idee hadden dat ze die opschreven.

Willen Polanski en Roth me soms iets duidelijk maken? Zijn de ghostwriters in hun complotverhalen misschien bedoeld als aanwijzingen, als hints? In The Ghost Writer ontdekt Ewan McGregor uiteindelijk de waarheid door steeds het eerste woord van elk hoofdstuk van de voormalig premier z’n biografie te nemen, en die achter elkaar te plakken. Heb ik wel goed opgelet? Willen Polanski en Roth me misschien zeggen dat zij niet de werkelijke schrijvers en makers zijn van hun eigen werk?

Zou ik naar een symposium voor filmstudies of een comparative literature conferentie gaan en bovenstaande theorie presenteren, dan werd ik ongetwijfeld weggehoond door mijn collega’s academici nog vóór ik was uitgepraat. Aan de andere kant: een ‘lezing’ van The Ghostwriter en The Ghost Writer als impliciet commentaar op, ik noem maar wat, de mythe van de schrijver als geïsoleerd genie, of als erkenning van de collaboratieve aard van Literatuur, zou het in elk geval tot aan de vraag- en antwoordsessie redden. En wat, op de keper beschouwd, is nu werkelijk het verschil tussen complottheorie één en complottheorie twee?

Wanneer je er even over na denkt kun je niet veel anders dan concluderen dat de mindset van de kunstwetenschapper akelig veel overeenkomsten vertoont met die van de complottheorist: een grote fantasie, een detectiveachtig plezier in het ontrafelen van mysteries, en, als het even meezit, het vermogen zijn of haar theorieën redelijk overtuigend aan de man te brengen.

Die foto van Lewis Hine uit het begin van de twintigste eeuw, van een mijnwerker met een grote moersleutel in zijn handen? Dat is een directe verwijzing naar de heroïsche vaasschilderingen van de oude Grieken. Kijk maar naar hoe bol zijn rug staat, hoe gespierd zijn arm is! (Die moer is uiteraard een fallussymbool, dat ziet iedereen.) De reden voor dat camerastandpunt in Sherman’s March, de documentaire uit 1986? De filmmaker is een blanke westerse man, en de onbewuste minachting voor vrouwen die dan automatisch in het pakket zit heeft zich vertaald naar een interviewscène waarbij de geïnterviewde vrouw van bovenaf wordt gefilmd – we kijken letterlijk op haar neer!

Patronen zoeken, orde scheppen, verklaringen vinden: dat is wat kunstwetenschappers doen. De ware, werkelijke, diepe betekenis achterhalen van al wat mysterieus, spontaan, onverklaarbaar, en weerbarstig lijkt. We lullen recht wat krom is, vullen de gaten in onze theorieën op met letterbrij, poetsen gekke vlekjes weg, en aan het eind hebben we een mooi, af, en kloppend verhaal. "We tell ourselves stories in order to live," schreef Joan Didion ooit, en zo is het maar net. We ontrafelen de intrige, we vertellen anderen over het complot – en, door erover te vertellen, creëren we het complot.

Rationeel en hoogopgeleid en verstandig als we zijn, doen we waanideeën over Jaap de Hoop Scheffer, Afghanistan, en de Navo, of over 11 September en de Amerikaanse overheid, lacherig van de hand; ironisch genoeg worden we intussen opgeleid om precies zulke theorieën te formuleren.

Als ik niet beter wist zou ik zeggen dat het allemaal verdacht veel weg heeft van een samenzwering.

Mail

Lynn

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait 5

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan