Massamoord in een esthetisch spektakel." /> Massamoord in een esthetisch spektakel." />
Asset 14

Waltz with Bashir

 waltz_with_bashir1

WALTZ WITH BASHIR (Israël, Ari Folman: 2008) is de meest spectaculaire en tegelijkertijd meest gruwelijke animatiefilm die ik in tijden heb gezien. Een film die rechtstreeks door je oogvlies je hersenen binnendringt en daar in één van je kwabben lange tijd blijft rondhangen. Deze film wil iets van zijn publiek, maar wat precies? Is het een geschiedenisles, een politieke film? Is het ‘Anti war’, een bemiddelaar? Documentaire of fictie? Is het vooral een visueel spektakel met een vette soundtrack? Of is het een bord spaghetti, dat je met geduld uit elkaar moet trekken en vakkundig met één hand om je vork moet draaien, zonder de tomatensaus op je shirt te kliederen?

Stap 1: het uit elkaar trekken. In een notendop vertelt deze Israëlische animatiefilm het verhaal van de Israëlische soldaat Ari Folman (inderdaad, de film is autobiografisch) die tijdens de invasie van Israël in Libanon in 1982 toeziet hoe twee Palestijnse vluchtelingenkampen door de christelijke Falangisten worden uitgemoord en zich hier later niets meer van kan herinneren. De traumatische oorlogsbeleving van de filmregisseur staat centraal. Folman heeft deze oorlogservaringen totaal verdrongen en probeert zijn geheugen te reconstrueren via interviews met medeveteranen, waardoor de film trekken heeft van een documentaire. Kortom, deze film gaat over Joden, die zagen hoe Christenen Palestijnen afslachtten en hier een trauma aan over hielden. Wat leren we hiervan? Oorlog, zoals iedere oorlog, is nutteloos. Deze subtekst is heel degelijk, bijna banaal of prozaïsch.

Deze lezing doet de film geen recht aan, want WALTZ WITH BASHIR is anders dan de meeste oorlogsfilms. Het kent geen glamour en overwinning, zoals in de gemiddelde Amerikaanse oorlogfilm en het is niet anti- of pro-Israël. Ethische categorieën als goed en kwaad ontbreken. Sterker nog, in plaats van ethische vraagstukken aan te snijden, kiest de regisseur een esthetische strategie, die daar als leer van het schone zoveel minder geschikt voor lijkt. Animatie lijkt hier namelijk ingezet als stijlmiddel. De visuele stijl van de film is absoluut fantastisch, zelfs bijna poëtisch, geschapen om er een esthetisch genot aan te beleven. Is ze in werkelijkheid geschapen met deze verwachting? Nee. De stijl en thematiek van WALTZ FOR BASHIR vallen samen in een voor het werk noodzakelijke vorm. Hoe werkt dat precies?

Animatie geeft complete artistieke vrijheid, omdat je niet beperkt wordt door een budget. Alles wat je je verbeeld, kan gerepresenteerd worden, bijvoorbeeld een reusachtige blote vrouw als bootje op zee. Vind die maar eens. De regisseur wilde niet alleen een film maken over oorlog, maar vooral over de complexiteit van het menselijke geheugen en traumaverwerking. Animatie maakt het mogelijk om in het hoofd en in het verleden van de getraumatiseerde hoofdfiguur, in dit geval de regisseur zelf, te kruipen. In de film zijn niet alleen de herinneringen van Folman, maar ook de herinneringen van zijn medeveteranen vertekend tot surrealistische associaties. In de film bieden deze surrealistische droomsequenties weerstand aan het verhaal. Ze representeren een proces van dissociatie met het verleden; de merkwaardige paradox van een traumatische ervaring, die zowel herinnerd als vergeten wordt.

Het gaat nog verder (dit is het vakkundige vork-gedeelte). Door deze film te maken suggereert Folman dat animatie het enige bruikbare werktuig is om onrepresenteerbare historische gebeurtenissen te representeren. Hij gaat ethische dilemma’s omtrent massavernietiging te lijf vanuit de esthetiek, die daar, zoals gezegd, zoveel minder geschikt voor lijkt. Bij een trauma van deze omvang falen ethische categorieën als goed en kwaad. Helemaal in een situatie waarin iedereen op een bepaalde manier medeplichtig is. Een tegenstelling als goed/kwaad wordt in een dergelijke oorlogssituatie zelfs betekenisloos. Om de toeschouwer in staat te stellen deze gruwelijkheden bewust te ervaren, om ons te laten voelen, om steen weer tot steen te maken, bestaat datgene wat wij kunst noemen.

WALTZ WITH BASHIR staat wat dat betreft in de traditie van de Russisch Formalisten. Nu niet denken: gatver nee, want het is heel interessant. De methode die Folman hanteert doet namelijk denken aan het procédé dat uit het Russisch Formalisme stamt: ‘ostranenie’ (afgeleid van het Russische woord strannie, dat vreemd betekend). Vorm is voor formalisten niets meer of minder dan de concrete vorm, die tot een proces van artistieke waarneming voert. De kunst heeft tot doel de mens een ervaring van het object te geven. We voelen bijvoorbeeld niet meer zoveel bij het begrip oorlog of massavernietiging. In de woorden van de Formalisten: zonder opvallende vorm ‘vervluchtigt het leven en verdwijnt het in het niets’. De begrippen zijn te normaal en de beelden op het journaal, van moeders zonder kinderen en kinderen zonder beentjes en moeders, hebben we te vaak gezien.

Het komt dus harder aan als we zien hoe moeders en kinderen vet spectaculair worden afgeslacht, namelijk prachtig getekend en onder begeleiding van een toffe soundtrack. Massamoord in een vorm waar we esthetisch genot aan beleven. Dat voelt pervers. Deze tegenstrijdigheid werkt vervreemdend en daardoor indringend. Het verdwijnt niet in het niets. Hoewel ik vind dat de animatievorm het realisme niet aantast, kiest de regisseur er toch voor om op het einde over te schakelen naar echt materiaal, real footage. Dit om persé te vermijden dat het publiek de zaal zou verlaten, denkend: wow, dit was een vette animatiefilm, gruwelijk! In de woorden van Folman: ‘Ik wil dat iedereen weet, dat achter deze prachtige tekeningen, de te gekke muziek, echte mensen schuilen. Ze zijn vermoord. Er waren kinderen bij. Er waren vrouwen. Vijfduizend mensen.’ Draai dat maar eens om je vork zonder te spetteren.

Mail

Annabel

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Racisme is een diep verweven onderdeel van het narratief van Nederland, waar we nog dagelijks de gevolgen van kunnen zien en voelen. Het is niet genoeg om je stil en afzijdig te houden van onrecht: verandering vereist actie. Lees meer

Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

Automatische concepten 39

Vraag geen cadeaus (en krijg iets beters)

Jarig zijn én wereldproblematiek willen aanpakken, Jozien Wijkhuis leed eronder. Haar tip aan de (virtuele) verjaardagsbezoeker: geef cadeaus die geen geld kosten, of stort een bedrag dat de jarige zelf cadeau kan doen aan een medemens in nood. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan