Er was weer eens ophef in South Park. In de 200ste aflevering van de notoir schunnige animatieserie zou de profeet Mohammed worden beledigd. Het kwam ze op verkapte bedreigingen door de groep Revolution Muslim te staan, en vervolgens op censuur door zender Comedy Central. Intussen lijkt niemand geïnteresseerd in de werkelijke boodschap van de makers.
In de ruim veertien seizoenen dat de animatieserie South Park nu bestaat, stonden makers Trey Stone en Matt Parker regelmatig in de publieke schijnwerpers omdat weer eens iemand aanstoot aan hun cartoon had genomen. Waar de serie rond de jongetjes Stan, Kyle, Cartman en Kenny uit het dorpje South Park ooit begon als verzameling poep- en piesgrappen, groeide het in de loop der jaren uit tot ongekend scherpe maatschappelijke satire – met poep- en piesgrappen. Tom Cruise en Britney Spears, roodharigen en zwarten, Christenen en Joden: iedereen kon van de makers een veeg uit de pan verwachten, onder het motto “Als we er één pakken, pakken we ze allemaal.”
Dat motto werd het expliciete uitgangspunt van de 200ste aflevering van de serie, die op 14 april jl. in Amerika werd uitgezonden. Opzet van de titelloze aflevering (uitgezonden in twee delen) was, zoals Stone het in een interview met BoingBoing tijdens het maken van de aflevering verwoorde: “We're trying to take all these controversial moments and put them all into one... thing.” Een compendium van beledigingen, zo u wilt. Een samenballing van veertien jaar vrije en grofgebekte meningsuiting. “It is kind of a headfucker to get it all in there. It's a lot,” aldus Stone.
En inderdaad, de plot van de dubbelaflevering grenst aan het onnavolgbare, met hernemingen van een berg eerdere plotlijnen en running gags: het raadsel rond Cartman's vader, de herhaaldelijke dood van Kenny, mecha-Streisand, en Cartman's afkeer van roodharige mensen. Die zelfreferentialiteit wordt aan het begin van de aflevering overigens direct benadrukt: Kyle noemt Cartman een “fat-ass”, Cartman riposteert door Kyle weg te zetten als “sneaky Jew”, waarop Kyle over de afwezige vader van Cartman begint. Met de voor de serie typerende metahumor roept Stan ze tot de orde: “You guys, stop! All you're doing is rehashing a bunch of old stuff!”
Ik zal hier geen poging doen het verdere verloop na te vertellen, maar beperk me tot de voor de controverse relevante feiten: een groep beroemdheden klaagt South Park aan, en eist dat de dorpelingen de profeet Mohammed laten verschijnen, zodat ze de “goo” die hem onvatbaar voor belediging en kritiek maakt, kunnen aftappen. Via Jezus en zijn Super Best Friends weten de South Parkers Mohammed zo ver te krijgen dat hij naar hun dorp komt.
Ziedaar: instant controverse. Die kreeg vorm in een reeks versimpelingen van de werkelijkheid. De eerste versimpeling werd gedaan door de in New York gevestigde groep Revolution Muslim
Versimpeling twee was voor rekening van Comedy Central, de zender die de serie in Amerika uitzendt. Zij besloten om het tweede deel van de aflevering te censureren. Parker en Stone plaatsten dit statement op hun eigen website: “After we delivered the show, and prior to broadcast, Comedy Central placed numerous additional audio bleeps throughout the episode. We do not have network approval to stream our original version of the show.” In de aflevering zoals hij uiteindelijk is uitgezonden, wordt het woord Mohammed consequent weggebliept. Ook zijn drie speeches aan het eind (van Stan, Jezus en de Kerstman), die volgens het statement van Parker en Stone gaan over “intimidation and fear”, volledig onhoorbaar. Vervolgens werd ook de aflevering 'Super Best Friends' uit het vijfde seizoen, waarin Mohammed kort te zien is, van de site gehaald. De dubbelaflevering 'Cartoon Wars', een reactie op de Deense cartooncontroverse uit 2006 waarin een beeld van Mohammed door de zender werd verwijderd, is nog wel te zien.
Versimpeling drie kwam van de Amerikaanse media en de wereldwijde fangemeenschap van de serie. Als één man schaarden de opiniemakers van Fox News, CNN en de Daily Show zich achter de makers van South Park en hun vrijheid van meningsuiting – kom daar maar eens om als je de katholieke kerk beledigd. En de fans geven op diverse fora af op de 'jihadisten' die mensen bedreigen om niets, en op de 'suits' van de zender die hun serie hebben verknipt.
Alleen lazen ze daarbij over het woordje 'additional' in de boodschap van Parker en Stone heen: niet het netwerk zette de eerste censuurstap, maar de makers zelf. Niet als zelfbescherming, maar als integraal onderdeel van de aflevering. Niet voor niets blijkt binnen drie minuten in die tweede aflevering dat het helemaal Mohammed niet was in dat berenpak, maar de Kerstman. Stan: “If we were gonna have someone in a bear costume, why would we actually have it be M******d, you f**king idiots!” De aflevering gaat namelijk helemaal niet over het beledigen van Mohammed, en ook niet (alleen) over hoe extremistische Moslims reageren op het beledigen van Mohammed, maar vooral over hoe wij weer reageren op die reacties.
Waar we het woord censuur vooral associëren met door de staat opgelegde restricties, bestaat die vorm feitelijk alleen nog in totalitaire regimes. In onze vrije samenleving is de censuur echter niet uitgebannen; hij is geïnternaliseerd en geïnstitutionaliseerd tot zelfcensuur; in kijkwijzers, door het wegbliepen van scheldwoorden, het verdrukken naar de niche van pornografische beelden. Precies het afzetten tegen die neiging levert politici als Wilders zoveel winst: “Zeggen waar het op staat” betekent zoveel als “Zeggen wat iedereen denkt maar niet durft te zeggen.” En wie de dingen die gezegd worden niet denkt, kan dat vervolgens nooit hard maken.
De makers van South Park tonen dat je hetzelfde punt kunt maken door niets te zeggen – of eigenlijk: door wat je zegt zeer opzichtig weg te bliepen. De drie speeches waar de aflevering mee eindigt, zijn volgens mij niet eens daadwerkelijk geschreven, zo overduidelijk is het wat er achter de pieptoon gezegd wordt en zo opzichtig wordt de censuur ervan ingeleid. Alleen blijkt deze subtiliteit minder goed te behappen door sensatiebeluste pers en schietgrage fans.
-Joost Broeren (1982) is volleerd Mediawetenschapper, was mede-oprichter van het studentenjournal BLIK
