Beeld: Merel Kamp

Met een sceptische houding zorg je voor nuance, maar je loopt ook het risico overal afzijdig van te blijven. Is scepsis eigenlijk wel zo goed?" />

Beeld: Merel Kamp

Met een sceptische houding zorg je voor nuance, maar je loopt ook het risico overal afzijdig van te blijven. Is scepsis eigenlijk wel zo goed?" />
Asset 14

Scepsis is laf

Het is goed om sceptisch te zijn. We zijn of worden allemaal opgeleid tot kritische vragenstellers die zich niet met een kluitje het riet in laten sturen. De wereld moet bevraagd worden, onze zekerheden gewantrouwd. Merel onderzoekt of deze houding, waardevol als ze lijkt, wel houdbaar is; worden we door altijd maar sceptisch te zijn niet allemaal angsthazen?

Een sceptische houding wordt over het algemeen gezien als waardevol. In mijn opvoeding, zowel van huis uit als later op het categoriale gymnasium waar ik een opleiding heb mogen genieten en tot een bepaalde hoogte ook in de academische omgeving waarin ik me nu bevind, is scepticisme een deugd. Een intellectuele verworvenheid, iets wat je verplicht bent aan je ‘stand’. Een gebrek aan scepticisme wordt al snel ervaren als een blijk van naïviteit. En naïviteit, hoewel bij uitzondering vermakelijk, behoort tot de zeven buiten-Bijbelse hoofdzonden. "Wie na zijn achttiende jaar naïef is", zei een collega van me eens, "is gewoon dom." Wij knikten instemmend, glimlachten en vervolgden onze lunch. Een gemakkelijke ezelsbrug om te onthouden wanneer we ons precies naïviteit kunnen veroorloven is de sterke overeenkomst van het woord ‘naïviteit’ met het woord ‘nativiteit’: bij de geboorte dus en enkele jaren daarna.

Scepsis zorgt voor veiligheid

Maar we hadden het over scepticisme met aan haar linkerzijde naïviteit en aan haar rechterzijde dogmatisme: een vast overtuigd zijn van bepaalde opvattingen, een onwrikbaar geloof in hun waarheid, die te vuur en te zwaard wordt verdedigd. Verbeten vasthouden aan bepaalde opvattingen is uiteraard niet iets wat alleen dogmatici en fundamentalisten met verve doen. Als kwetsbare, denkende en voelende wezens in een even kwetsbare en onzekere wereld koesteren we maar al te graag enige zekerheid. Want waar zekerheid is, is geen twijfel en waar geen twijfel is, is geen angst. Het paradoxale is echter dat ook zekerheden ons kwetsbaar maken, zij het op een andere manier: onze zekerheden kunnen ondergraven worden, onze waarheden weerlegd. Daar staan we dan, als uitgeklede soldaten op het slagveld. Niet langer beschermd en gekoesterd, weduwen en weduwnaren van onze waarheden.

Beeld: Merel Kamp

Het doel van het scepticisme, zoals ooit door Sextus Empiricus (160–210 A.D.) geformuleerd, is dan ook ‘ataraxia’, wat je kunt vertalen met 'onverstoorbaarheid’. Onverstoorbaarheid behoeft weinig uitleg: het is een uitweg uit de onrust van het zoeken naar de waarheid, van het wegen van argumenten en het verliezen van dierbare overtuigingen. Het is weinig verbazend dat het scepticisme populair was in roerige, onzekere tijden. De sceptici pleitten voor het uitstellen van ons oordeel, iets wat in hun ogen niet al te veel moeite zou moeten kosten, gezien de uiteindelijke gelijkwaardigheid van alle argumenten voor of tegen. Het uitstel van ons oordeel wordt verwoord als een stilstand van de rede. In deze stilstand vinden we als bij toeval de onverstoorbaarheid.

Maar je blijft wel afzijdig

Als hedendaagse deugd is een sceptische houding eerder bedoeld als waakzaamheid tegen te vroege instemming en te late bedenkingen en in die zin is ze een nobel streven, maar daarom niet minder verraderlijk. Het toevallige neveneffect - de onverstoorbaarheid - is iets wat vaak door ons hedendaagse sceptici vergeten wordt. Niet te snel oordelen is politiek correct (en niet zonder reden), maar het kan op verschillende manieren fout gaan: onze motieven kunnen verkeerd zijn en we kunnen zonder het te beogen terechtkomen in een klassieke onverstoorbaarheid. Oftewel: we kunnen ons oordeel uitstellen omdat we bang zijn te oordelen - bang zijn het bij het verkeerde eind te hebben of bang zijn voor de reactie van anderen op onze standpunten, en we kunnen onbedoeld in ons uitstellen blijven hangen en in een soort onverstoorde, zelfgenoegzame afzijdigheid belanden. Een gebrek aan betrokkenheid maakt het gemakkelijk om dingen langs ons heen te laten gaan en af te zien van inmenging. Het leven voltrekt zich buiten ons om, zo voelt het. Alles wordt bejegend met dezelfde koele blik en de buitenwereld kleurt een monotoon grijs.

Enthousiasme en bevlogenheid leven bij de gratie van een zeker gebrek aan kritisch scepticisme, een gebrek aan de afstandelijkheid die een sceptische houding van ons vraagt. Scepticisme ontaardt als het niet vergezeld gaat van scepticisme ten aanzien van de sceptische houding zelf. Dan worden we dodelijk saaie advocaten van allerlei duivels, maar zijn we bij geen van hen in dienst. We worden onverankerde, onverstoorbare, laffe ledigheid, die zich voordoet als intellectuele oplettendheid. Wanneer we alleen nog maar vlijmscherpe vragen stellen om zelf geen vragen te hoeven beantwoorden - een psychologische truc - dan is de sceptische houding simpelweg een dekmantel voor lafheid en angst. En dat zijn toch geen deugden. Is de meest geoefende en geroutineerde scepticus niet stomweg een angsthaas? Hierop mag de scepticus antwoorden.

Mail

Merel Kamp

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer