Nu shoppen we dijen, destijds werden er heuse spoken aan foto's toegevoegd." /> Nu shoppen we dijen, destijds werden er heuse spoken aan foto's toegevoegd." />
Asset 14

Photoshop in de 19e eeuw

Het schijnt dat sommige landen overwegen om bij modefoto’s ongeveer dezelfde waarschuwingslabels te plaatsen als op sigarettenpakjes. Onder de foto van een hologig model komt dan te staan: ‘This image has been digitally modified. Please don’t try this at home.’, of zo stel ik me dat voor.

Electra

Carmen Electra gefotoshopt in de Spaanse Maxim.

Er is veel kritiek op de mode en –entertainmentindustrie, die de beïnvloedbare jeugd bombardeert met billboards en commercials waarin digitale supermensen figureren van wie niet alleen wat eventuele pukkeltjes zijn weggeshopt, maar doorgaans ook de laatste lichaamsrondingen die ze nog bezaten. Men is zeer verontwaardigd over de ‘schadelijkheid’ van bewerkte foto’s zoals bovenstaande van Carmen Electra, die bij jonge meisjes tot onzekerheid en eetstoornissen zouden leiden. Wat naar mijn mening ook doorklinkt in deze verontwaardiging is een onuitroeibare mythe die al bijna net zolang bestaat als de fotografie zelf, en waar al net zo lang misbruik van wordt gemaakt: dat een foto een document is dat de werkelijkheid vastlegt.

Een voorbeeld van het heilige geloof in deze mythe is de fotoserie die op grote schaal werd verspreid na het bloedige neerslaan van de Parijse opstand in 1871. Deze foto’s toonden de wandaden van de communards, maar waren na de opstand geënsceneerd: alleen gezichten waren afkomstig uit echte foto’s, de rest was erbij geknipt, geplakt en zelfs getekend.

Een tweede voorbeeld, waar het Metropolitan Museum of Art in 2005 een expositie aan wijdde, is de geestenfoto. Immens populair in het laatste kwart van de negentiende eeuw waren de portretfoto’s, cartes-de-visite, die men voor een relatief laag bedrag kon laten maken bij een fotograaf die tevens medium was. De sitter liet zich vastleggen in een fotostudio, en ontving daarna een afdruk waar niet alleen hijzelf op te zien was maar ook een wazige figuur die naast of achter hem stond. Talloos zijn de verklaringen van mensen die in deze extra figuur een overleden familielid of geliefde herkenden; het beroemdste voorbeeld is Mary Lincoln, die zich rond 1870 liet fotograferen met de geest van haar vermoorde echtgenoot: president Abraham Lincoln. (De foto’s werden geproduceerd met een grote variatie aan vervalsingstechnieken, er werden bijvoorbeeld voorbehandelde glasnegatieven gebruikt.)

gewaden

'Geesten' op de gevoelige plaat vastgelegd.

Maar occulte – of geestenfotografie beperkte zich niet alleen tot portretfoto’s. Het spiritisme had zich in de Verenigde Staten en Europa sterk ontwikkeld, en spiritistische mediums genoten veel aanzien. Niet toevallig waren dit vaak aantrekkelijke jonge vrouwen met een zeker dramatisch talent, die drukbezochte séances hielden waarbij geesten werden opgeroepen maar bijvoorbeeld ook aan levitatie werd gedaan. Fotografie werd gebruikt als promotiemiddel; de mediums verspreidden bijvoorbeeld foto’s van zichzelf waarop ze waren afgebeeld met een geest die ze hadden ‘gematerialiseerd’. Ze lieten zich vastleggen in geëxalteerde poses, geflankeerd door een decoratieve gestalte in wapperend gewaad. De foto’s hebben vaak iets romantisch en verontrustends tegelijk, wat ze zeer boeiend maakt. Het zijn voor mij ook beelden van jonge vrouwen die in de repressieve negentiende-eeuwse maatschappij hun lot in eigen hand hadden genomen. Daarbij maakten ze natuurlijk schaamteloos gebruik van manipulatie, bedrog en de goedgelovigheid van mensen die op zoek waren naar zingeving, en was fotografie een dankbaar hulpmiddel. Zelfs wetenschappers hielden zich in deze periode serieus bezig met spiritisme, en gebruikten fotografie vaak als onderzoeksmethode.

Hoewel spiritisme nu als een bijna vergeten, enigszins bizarre episode uit de westerse geloofsgeschiedenis wordt gezien, begint men wel de waarde in te zien van deze fotografische documenten. De Metropolitan-expositie “Photography and the Occult” in 2005 toonde 120 foto’s uit een pas aangekochte collectie, en resulteerde in een prachtig vormgegeven catalogus.

hudson[1]

Man wordt omringd door zijn overleden geliefden.

Bestaat er een analogie tussen de romantische negentiende-eeuwse geestenfoto’s en de digitaal nóg dunner gemaakte fotomodellen in tijdschriften, die ons dagelijks willen overhalen tot het aanschaffen van haute-couture, parfum, of een Tommy Hilfiger-spijkerbroek? In de beginjaren van de fotografie werd ook al op grote schaal aan foto’s gesleuteld, met als doel een mooier beeld geven van de werkelijkheid, of het door middel van manipulatie aantonen van een ‘andere werkelijkheid’. Maxim en andere magazines houden met hun eenentwintigste-eeuwse ‘andere werkelijkheid’ van perfecte lichamen slechts de goede oude mythe in stand: dat een foto de waarheid toont. En dat die perfectie binnen handbereik is, wanneer je maar naar de winkel gaat voor… et cetera.

Of het nu gaat om zogenaamde geesten of de perfecte vrouw met ‘size zero’: het is belangrijk om altijd te beseffen dat het niet kan. Maar het kan wel prachtige beelden opleveren, zoals de bijzondere collectie van het Metropolitan Museum. Zouden er over honderdtwintig jaar tentoonstellingen zijn van Vogue-covers, waar iedereen dan bevreemd naar staat te kijken: geloofden ze dat?

De New York Times noemde de foto’s van geesten: ‘spooky, beautiful, disturbing and hilarious.’ En wat wellicht een betere samenvatting is van hetgeen dat in de kern van de fotografie besloten ligt, ook in het kader van de huidige Photoshop-beelden: ‘by and large, the visual records of decades of fraud, cons, flimflam and gullibillity.’

steven

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
AVS:

Knuffels, superhelden en opgroeien

Deze week worden onze redacteurs blij van teddyberen, een maatschappelijke relevante superheldenserie en satire in zwart-wit. Lees meer

Interview: Suzanne Wallinga van Amsterdam Art

Verzamelen voor alle leeftijden tijdens het Amsterdam Art Weekend

Interim-directeur van Amsterdam Art Suzanne Wallinga vertelt hoe zij het verzamelen van kunst toegankelijk wil maken voor iedereen. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan