Nu shoppen we dijen, destijds werden er heuse spoken aan foto's toegevoegd." /> Nu shoppen we dijen, destijds werden er heuse spoken aan foto's toegevoegd." />
nieuwsbrief
Asset 14

Photoshop in de 19e eeuw

Het schijnt dat sommige landen overwegen om bij modefoto’s ongeveer dezelfde waarschuwingslabels te plaatsen als op sigarettenpakjes. Onder de foto van een hologig model komt dan te staan: ‘This image has been digitally modified. Please don’t try this at home.’, of zo stel ik me dat voor.

Mail

Electra

Carmen Electra gefotoshopt in de Spaanse Maxim.

Er is veel kritiek op de mode en –entertainmentindustrie, die de beïnvloedbare jeugd bombardeert met billboards en commercials waarin digitale supermensen figureren van wie niet alleen wat eventuele pukkeltjes zijn weggeshopt, maar doorgaans ook de laatste lichaamsrondingen die ze nog bezaten. Men is zeer verontwaardigd over de ‘schadelijkheid’ van bewerkte foto’s zoals bovenstaande van Carmen Electra, die bij jonge meisjes tot onzekerheid en eetstoornissen zouden leiden. Wat naar mijn mening ook doorklinkt in deze verontwaardiging is een onuitroeibare mythe die al bijna net zolang bestaat als de fotografie zelf, en waar al net zo lang misbruik van wordt gemaakt: dat een foto een document is dat de werkelijkheid vastlegt.

Een voorbeeld van het heilige geloof in deze mythe is de fotoserie die op grote schaal werd verspreid na het bloedige neerslaan van de Parijse opstand in 1871. Deze foto’s toonden de wandaden van de communards, maar waren na de opstand geënsceneerd: alleen gezichten waren afkomstig uit echte foto’s, de rest was erbij geknipt, geplakt en zelfs getekend.

Een tweede voorbeeld, waar het Metropolitan Museum of Art in 2005 een expositie aan wijdde, is de geestenfoto. Immens populair in het laatste kwart van de negentiende eeuw waren de portretfoto’s, cartes-de-visite, die men voor een relatief laag bedrag kon laten maken bij een fotograaf die tevens medium was. De sitter liet zich vastleggen in een fotostudio, en ontving daarna een afdruk waar niet alleen hijzelf op te zien was maar ook een wazige figuur die naast of achter hem stond. Talloos zijn de verklaringen van mensen die in deze extra figuur een overleden familielid of geliefde herkenden; het beroemdste voorbeeld is Mary Lincoln, die zich rond 1870 liet fotograferen met de geest van haar vermoorde echtgenoot: president Abraham Lincoln. (De foto’s werden geproduceerd met een grote variatie aan vervalsingstechnieken, er werden bijvoorbeeld voorbehandelde glasnegatieven gebruikt.)

gewaden

'Geesten' op de gevoelige plaat vastgelegd.

Maar occulte – of geestenfotografie beperkte zich niet alleen tot portretfoto’s. Het spiritisme had zich in de Verenigde Staten en Europa sterk ontwikkeld, en spiritistische mediums genoten veel aanzien. Niet toevallig waren dit vaak aantrekkelijke jonge vrouwen met een zeker dramatisch talent, die drukbezochte séances hielden waarbij geesten werden opgeroepen maar bijvoorbeeld ook aan levitatie werd gedaan. Fotografie werd gebruikt als promotiemiddel; de mediums verspreidden bijvoorbeeld foto’s van zichzelf waarop ze waren afgebeeld met een geest die ze hadden ‘gematerialiseerd’. Ze lieten zich vastleggen in geëxalteerde poses, geflankeerd door een decoratieve gestalte in wapperend gewaad. De foto’s hebben vaak iets romantisch en verontrustends tegelijk, wat ze zeer boeiend maakt. Het zijn voor mij ook beelden van jonge vrouwen die in de repressieve negentiende-eeuwse maatschappij hun lot in eigen hand hadden genomen. Daarbij maakten ze natuurlijk schaamteloos gebruik van manipulatie, bedrog en de goedgelovigheid van mensen die op zoek waren naar zingeving, en was fotografie een dankbaar hulpmiddel. Zelfs wetenschappers hielden zich in deze periode serieus bezig met spiritisme, en gebruikten fotografie vaak als onderzoeksmethode.

Hoewel spiritisme nu als een bijna vergeten, enigszins bizarre episode uit de westerse geloofsgeschiedenis wordt gezien, begint men wel de waarde in te zien van deze fotografische documenten. De Metropolitan-expositie “Photography and the Occult” in 2005 toonde 120 foto’s uit een pas aangekochte collectie, en resulteerde in een prachtig vormgegeven catalogus.

hudson[1]

Man wordt omringd door zijn overleden geliefden.

Bestaat er een analogie tussen de romantische negentiende-eeuwse geestenfoto’s en de digitaal nóg dunner gemaakte fotomodellen in tijdschriften, die ons dagelijks willen overhalen tot het aanschaffen van haute-couture, parfum, of een Tommy Hilfiger-spijkerbroek? In de beginjaren van de fotografie werd ook al op grote schaal aan foto’s gesleuteld, met als doel een mooier beeld geven van de werkelijkheid, of het door middel van manipulatie aantonen van een ‘andere werkelijkheid’. Maxim en andere magazines houden met hun eenentwintigste-eeuwse ‘andere werkelijkheid’ van perfecte lichamen slechts de goede oude mythe in stand: dat een foto de waarheid toont. En dat die perfectie binnen handbereik is, wanneer je maar naar de winkel gaat voor… et cetera.

Of het nu gaat om zogenaamde geesten of de perfecte vrouw met ‘size zero’: het is belangrijk om altijd te beseffen dat het niet kan. Maar het kan wel prachtige beelden opleveren, zoals de bijzondere collectie van het Metropolitan Museum. Zouden er over honderdtwintig jaar tentoonstellingen zijn van Vogue-covers, waar iedereen dan bevreemd naar staat te kijken: geloofden ze dat?

De New York Times noemde de foto’s van geesten: ‘spooky, beautiful, disturbing and hilarious.’ En wat wellicht een betere samenvatting is van hetgeen dat in de kern van de fotografie besloten ligt, ook in het kader van de huidige Photoshop-beelden: ‘by and large, the visual records of decades of fraud, cons, flimflam and gullibillity.’

steven

Sanne Rispens

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Tip: Leer elkaars taal van de liefde

Leer elkaars taal van de liefde

Kiki Bolwijn heeft een bijzondere manier van communiceren met haar vader: zonder veel woorden te wisselen begrijpen ze elkaar heel goed. Een tip om elkaars taal van de liefde te leren spreken, ook als dat soms niet de jouwe is. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Red zaterdag onze democratie 1

Red zaterdag onze democratie

Als terrorisme en doodsbedreigingen niet meer worden geschuwd om een racistische traditie in stand te houden, is jezelf uitspreken niet meer genoeg, ziet Naomí Combrink. De vrijheid van vergadering en de democratie staan op het spel. Lees meer

Alles vijf sterren: 15

Persoonlijke revoluties en opdringerige aansporingen

Deze week worden we blij van een eeuwenoude schoolkrant, een handig polsbandje en een kostuumdrama zoals we dat niet gewend zijn. Lees meer

Tip: Ga saneren

Ga saneren

De nachtmerrie van elke boekenliefhebber: Esmé van den Boom moet voor haar werk in de bibliotheek boeken wegdoen. Of word je hier juist ook wel zen van? Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Alles vijf sterren: Over straat in een andere wereld

Over straat in een andere wereld

Deze week worden we blij van een ontroerende, grappige bewerking van Oorlog en Vrede, een hilarische podcast over porno, en een app die hardlopen combineert met zombies. Lees meer

Column: Een brief op de schoorsteenmantel

Een brief op de schoorsteenmantel

In de jaren '70 hadden veel dertigers iets uit te vechten met hun moeder. Zo ook Trudy, die de hare speciaal daarvoor uitnodigde voor een weekend op het strand. Lees meer

Waterlanders

Waterlanders

Annelies van Wijk beschrijft een tragische familiegeschiedenis in de vorm van een kort verhaal. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

Tip: Neem geen kat 1

Neem geen kat

Eva van den Boogaard heeft een kat. Een hele mooie, die het goed doet op Instagram. Maar toch had ze hem liever niet gehad. Een tip om niet onwillekeurig te gaan houden van een dier. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Alles vijf sterren 2

Zo komen we de herfst wel door

Deze week worden we blij van een ouderwetse spelletjesavond (bij jou thuis), het elegie van Kate Tempest en een fotoarchief. Lees meer

Column: Joh wat origineel

Joh wat origineel

Iduna Paalman had een zinnelijke droom over iemand die niet haar vriend is. Wat moet ze daarvan maken? Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Tip: Maak zinloze lijstjes

Maak zinloze lijstjes

Het schrijven gaat Jozien Wijkhuis niet altijd even makkelijk af, terwijl ze eigenlijk niets liever doet. Een podcast van Tim Clare bood soelaas. Een tip om het schrijven te demystificeren. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5