Asset 14

Onze schaamteloze canon

Onze schaamteloze canon

Toen Naomí Combrink het podium beklom tijdens onze Schaamtevolle Avond in BAUT, hebben we het geweten. Haar donderpreek over onze weinig representatieve culturele canon, die al eeuwenlang door witte mannen wordt gedomineerd, toverde het schaamrood op onze wangen. Het is helaas nog altijd een boodschap die gedeeld moet worden. Speciaal voor wie er niet bij durfde te zijn, delen we haar betoog hier nogmaals.

Hoeveel vrouwelijke componisten kennen jullie? Hoeveel schilders van kleur? Hoeveel schrijfsters en filosofes van voor 1900? Wat deden vrouwen eigenlijk voordat ze stemrecht kregen, behalve kinderen baren en huishoudens runnen? Niet veel significants, als we onze canon moeten geloven. Ons kunst-, literatuur- en geschiedenisonderwijs mag ons dan een paar uitzonderingen voorschotelen, het overgrote deel van het materiaal dat er wordt behandeld gaat over witte mannen.

Hoewel we dit op een dagelijkse basis voor vanzelfsprekend aannemen, gaat het hier eigenlijk om de wortels van een heel groot probleem. Het is niet alleen dat vrouwen en mensen van kleur een inherent deel van de geschiedenis vormen dat we nog steeds grootschalig over het hoofd zien, het is ook dat de kwaliteitscriteria waarop we onze canon gebaseerd hebben de idealen van witte mannen betreffen. Witte mannen wier morele karakters niet zelden dubieus te noemen zijn.

Op een dagelijkse basis vieren we de nalatenschap van racisten en seksisten. Ons hele onderwijs is erop gebouwd. Op filosofen als Kant en kunstenaars als Renoir, die ervan overtuigd waren dat vrouwen minderwaardige denkers waren ondanks de heldinnen die het tegendeel bewezen. Op de revolutionairen van de 18de en 19de eeuw, die ondanks hun democratische ideeën vrouwen het stemrecht en koloniën hun onafhankelijkheid ontzegden. Op onze grootste schrijvers, Mulisch en Reve, die respectievelijk vonden dat vrouwen niks leerzaams te vertellen hebben en dat Apartheid noodzakelijk was voor de democratie.

We blijven ons hardnekkig aan deze canon vastklampen. Misschien wordt er af en toe in een vlaag van groeiend bewustzijn wat moeite gedaan en worden er een paar vrouwen of mensen van kleur aan een syllabus toegevoegd, maar onze idealen en ideeën over wat er geleerd moet worden blijven grotendeels hetzelfde. (Dat dit in het Nederlands literatuuronderwijs hoogst problematisch is betoogde de uitzonderlijke Lezeres des Vaderlands al overtuigend in de Groene).

Af en toe met een scheve lach noemen dat Kant een racist was is écht niet genoeg.

Net als bij discussies over vrouwenquota in het huidige bedrijfsleven, wordt er gevreesd voor de kwaliteit. Er wordt gevreesd dat de kwaliteit achteruitgaat op het moment dat je de canon rigoureus aan zou pakken. Wat dan vaak over het hoofd wordt gezien is dat dat nu juist het hele punt is. De kwaliteiten van een corpus – binnen een opleiding geschiedenis, literatuur of andere geesteswetenschap – zullen niet hetzelfde zijn als je dat corpus baseert op veel diversere bijdragen. Als je gaat zoeken naar wat de vrouwen schreven en maakten, waar ze voor streden, dan zal je onvermijdelijk andere ideeën, structuren, vormen en disciplines in je corpus moeten opnemen. En als je de geschiedenis van kolonialisme serieus neemt dan zal je onvermijdelijk moeten tornen aan bijvoorbeeld de structuur van onze filosofische canon. En daar gaat het nu juist om. De kwaliteit verandert omdat ‘kwaliteit’ geen genderneutraal, kleurloos of objectief idee is.

We moeten onze huidige filosofische, historische en esthetische standaarden gaan zien voor wat ze zijn: een systeem gebouwd door mensenrechtenschenders. Een systeem dat we niet dagelijks moeten blijven vieren, maar dat op de schop moet. Af en toe met een scheve lach noemen dat Kant een racist was of Mulisch een nare man is écht niet genoeg.

Natuurlijk vrezen we voor de verliezen die we zullen lijden. We willen de schoonheid van Wagners muziek, Renoirs schilderijen en Mulisch’ proza niet missen, of in het verlengde daarvan, de films van Woody Allen en Polanski. Maar we staan er weinig bij stil hoeveel we kunnen terugkrijgen. Veel mensen die ik ken lezen, zonder daar bewust voor te kiezen, zelden iets wat niet door een witte man is geschreven. Terwijl de wereld zoveel te bieden heeft. Het openbreken van onze wittemannencanon zal ons rijker en wijzer maken dan ooit tevoren.

Bovendien is het gewoon broodnodig. Zolang we de idealen, kwaliteiten en denkwijzen van deze witte mannen blijven volgen komen we nooit van de subtiele doch altijd aanwezige, structurele wit-mannelijke overheersing af. We hebben het over Verlichting en we vieren de ideeën van rijke witte mannen die bleven stellen dat vrouwen het zwakke geslacht waren, die eigendom van hun mannen en vaders moesten blijven. We hebben het over de Gouden Eeuw en we vieren de rijkdommen en architectuur die we vergaard hebben met de schaamteloze uitbuiting en verhandeling van hele volksstammen.

Zolang we geen moeite doen onze canon op de schop te zetten, staan we aan de verkeerde kant van de geschiedenis.

Ik denk aan alle slachtoffers wier ideeën het daglicht nooit hebben kunnen zien, of wier ideeën we kennen onder de naam van een witte man die ze stal, en ik schaam me dat ik zo lang heb geloofd in onze canon, en de structuur van onze geschiedschrijving voor zinnig heb aangenomen.

Het is eigenlijk schandalig dat we worden opgevoed met de stille veronderstelling dat het ontbreken van vrouwen en mensen van kleur uit onze canon vooral te maken heeft met een gebrek aan productie, inspiratie of kunde en niet alles met de diefstal, uitbuiting en dus de zogenaamde kwaliteitseisen van de onderdrukkers en overwinnaars van de geschiedenis.

Dit alles begon me vorig jaar te dagen na het lezen van The Trouble with Women: een stripbundel waarin de manier waarop vrouwen door de eeuwen heen door wetenschappers en filosofen zijn beschreven op sardonische wijze worden weergegeven.

Maar het werd me onlangs duidelijker dan ooit toen ik door een uur in een boek van mijn nichtjes te lezen meer leerde over vrouwen in de geschiedenis, dan ik door twintig jaar officieel Nederlands onderwijs had gedaan.

Bedtijdverhalen voor rebelse meisjes, zoals het boek heet, biedt een canon van honderd vrouwen uit alle hoeken van de wereldgeschiedenis. Het boek brak alle crowdfundingrecords want de wereld zat duidelijk te wachten op echt gebeurde verhalen over vrouwelijke staatshoofden, wetenschappers, piraten, musici en sporters uit de hele wereld. Het is een prachtig boek, mijn nieuwe bijbel, maar een schrale troost voor een onderwijsloopbaan doorspekt van uitwissing, ontkenning en nonchalance met betrekking tot de rol van alle niet-witte-mannen in onze geschiedenis.

Zolang we geen moeite doen onze canon op de schop te zetten, (kritisch onder de loep is echt niet meer genoeg) staan we aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Zolang we blijven spreken over de Gouden Eeuw en de Verlichting, over algemeen kiesrecht, blijven we medeplichtig aan een systeem dat heeft gebloeid en dat nog steeds doet, door de uitwissing, uitbuiting, mis- en verhandeling van iedereen die ongelukkig genoeg was niet als rijke witte man geboren te zijn. Kanttekeningen plaatsen en af en toe een historische vrouw in het zonnetje zetten is niet genoeg en is dat ook nooit geweest. De canon moet op de schop en uit de aarde zullen de meest prachtige vruchten voortkomen.

Emancipatie moet niet alleen vooruit, maar ook op volle kracht naar achteren.

Het is tijd om uit te graven welke verhalen uitgegumd of nooit opgeschreven zijn. En als die, zoals in veel gevallen waarschijnlijk, voor altijd verloren zijn, moeten we er de conceptuele ruimte voor maken om dat te erkennen: we moeten ruimte in onze geschiedschrijving en canon maken voor alle ideeën en daden die nooit geweest zijn door de bloederige, verkrachterige, mensonterende onderdrukking door de rijke witte man.

Emancipatie zal nooit voltooid zijn zolang we vasthouden aan onze huidige noties van kwaliteit en historische relevantie. Zonder het te merken gaan we allemaal door het leven, jij en ik ook, met de aanname dat vrouwen tot voor kort geen belangrijke rol in de wereld hebben gespeeld, en dat we gewoon vanaf nu emanciperen en vooruit zullen gaan. Maar niets is minder waar.

Vrouwen zijn er altijd geweest, mensen van kleur zijn er altijd geweest, en het idee dat ze niet belangrijk waren ligt enkel en alleen aan onze opvatting van wat belangrijk is. De prestaties van vrouwen en mensen van kleur kunnen nooit adequaat worden gemeten met de criteria van de witte mannen die honderden jaren na hun ‘verlichting’ nog niet overtuigd waren van de gelijkwaardigheid van hun medemensen. Emancipatie moet niet alleen vooruit, maar ook op volle kracht naar achteren. Pas als we daar als maatschappij vol overtuiging aan beginnen kunnen we onszelf weer in de spiegel aankijken.

Naomí Combrink, 16 mei 2018

Dank aan de activisten en intellectuelen van kleur zonder wier werk ik dit nooit had kunnen denken of schrijven. De University of Colour, Quinsy Gario, Arzu Aslan, en nog veel meer mensen. Ik hoop dat er een dag komt waarop jullie de grootschalige erkenning krijgen die jullie verdienen.

Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Mieke Stuiver

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer