Asset 14

Onze schaamteloze canon

Onze schaamteloze canon

Toen Naomí Combrink het podium beklom tijdens onze Schaamtevolle Avond in BAUT, hebben we het geweten. Haar donderpreek over onze weinig representatieve culturele canon, die al eeuwenlang door witte mannen wordt gedomineerd, toverde het schaamrood op onze wangen. Het is helaas nog altijd een boodschap die gedeeld moet worden. Speciaal voor wie er niet bij durfde te zijn, delen we haar betoog hier nogmaals.

Hoeveel vrouwelijke componisten kennen jullie? Hoeveel schilders van kleur? Hoeveel schrijfsters en filosofes van voor 1900? Wat deden vrouwen eigenlijk voordat ze stemrecht kregen, behalve kinderen baren en huishoudens runnen? Niet veel significants, als we onze canon moeten geloven. Ons kunst-, literatuur- en geschiedenisonderwijs mag ons dan een paar uitzonderingen voorschotelen, het overgrote deel van het materiaal dat er wordt behandeld gaat over witte mannen.

Hoewel we dit op een dagelijkse basis voor vanzelfsprekend aannemen, gaat het hier eigenlijk om de wortels van een heel groot probleem. Het is niet alleen dat vrouwen en mensen van kleur een inherent deel van de geschiedenis vormen dat we nog steeds grootschalig over het hoofd zien, het is ook dat de kwaliteitscriteria waarop we onze canon gebaseerd hebben de idealen van witte mannen betreffen. Witte mannen wier morele karakters niet zelden dubieus te noemen zijn.

Op een dagelijkse basis vieren we de nalatenschap van racisten en seksisten. Ons hele onderwijs is erop gebouwd. Op filosofen als Kant en kunstenaars als Renoir, die ervan overtuigd waren dat vrouwen minderwaardige denkers waren ondanks de heldinnen die het tegendeel bewezen. Op de revolutionairen van de 18de en 19de eeuw, die ondanks hun democratische ideeën vrouwen het stemrecht en koloniën hun onafhankelijkheid ontzegden. Op onze grootste schrijvers, Mulisch en Reve, die respectievelijk vonden dat vrouwen niks leerzaams te vertellen hebben en dat Apartheid noodzakelijk was voor de democratie.

We blijven ons hardnekkig aan deze canon vastklampen. Misschien wordt er af en toe in een vlaag van groeiend bewustzijn wat moeite gedaan en worden er een paar vrouwen of mensen van kleur aan een syllabus toegevoegd, maar onze idealen en ideeën over wat er geleerd moet worden blijven grotendeels hetzelfde. (Dat dit in het Nederlands literatuuronderwijs hoogst problematisch is betoogde de uitzonderlijke Lezeres des Vaderlands al overtuigend in de Groene).

Af en toe met een scheve lach noemen dat Kant een racist was is écht niet genoeg.

Net als bij discussies over vrouwenquota in het huidige bedrijfsleven, wordt er gevreesd voor de kwaliteit. Er wordt gevreesd dat de kwaliteit achteruitgaat op het moment dat je de canon rigoureus aan zou pakken. Wat dan vaak over het hoofd wordt gezien is dat dat nu juist het hele punt is. De kwaliteiten van een corpus – binnen een opleiding geschiedenis, literatuur of andere geesteswetenschap – zullen niet hetzelfde zijn als je dat corpus baseert op veel diversere bijdragen. Als je gaat zoeken naar wat de vrouwen schreven en maakten, waar ze voor streden, dan zal je onvermijdelijk andere ideeën, structuren, vormen en disciplines in je corpus moeten opnemen. En als je de geschiedenis van kolonialisme serieus neemt dan zal je onvermijdelijk moeten tornen aan bijvoorbeeld de structuur van onze filosofische canon. En daar gaat het nu juist om. De kwaliteit verandert omdat ‘kwaliteit’ geen genderneutraal, kleurloos of objectief idee is.

We moeten onze huidige filosofische, historische en esthetische standaarden gaan zien voor wat ze zijn: een systeem gebouwd door mensenrechtenschenders. Een systeem dat we niet dagelijks moeten blijven vieren, maar dat op de schop moet. Af en toe met een scheve lach noemen dat Kant een racist was of Mulisch een nare man is écht niet genoeg.

Natuurlijk vrezen we voor de verliezen die we zullen lijden. We willen de schoonheid van Wagners muziek, Renoirs schilderijen en Mulisch’ proza niet missen, of in het verlengde daarvan, de films van Woody Allen en Polanski. Maar we staan er weinig bij stil hoeveel we kunnen terugkrijgen. Veel mensen die ik ken lezen, zonder daar bewust voor te kiezen, zelden iets wat niet door een witte man is geschreven. Terwijl de wereld zoveel te bieden heeft. Het openbreken van onze wittemannencanon zal ons rijker en wijzer maken dan ooit tevoren.

Bovendien is het gewoon broodnodig. Zolang we de idealen, kwaliteiten en denkwijzen van deze witte mannen blijven volgen komen we nooit van de subtiele doch altijd aanwezige, structurele wit-mannelijke overheersing af. We hebben het over Verlichting en we vieren de ideeën van rijke witte mannen die bleven stellen dat vrouwen het zwakke geslacht waren, die eigendom van hun mannen en vaders moesten blijven. We hebben het over de Gouden Eeuw en we vieren de rijkdommen en architectuur die we vergaard hebben met de schaamteloze uitbuiting en verhandeling van hele volksstammen.

Zolang we geen moeite doen onze canon op de schop te zetten, staan we aan de verkeerde kant van de geschiedenis.

Ik denk aan alle slachtoffers wier ideeën het daglicht nooit hebben kunnen zien, of wier ideeën we kennen onder de naam van een witte man die ze stal, en ik schaam me dat ik zo lang heb geloofd in onze canon, en de structuur van onze geschiedschrijving voor zinnig heb aangenomen.

Het is eigenlijk schandalig dat we worden opgevoed met de stille veronderstelling dat het ontbreken van vrouwen en mensen van kleur uit onze canon vooral te maken heeft met een gebrek aan productie, inspiratie of kunde en niet alles met de diefstal, uitbuiting en dus de zogenaamde kwaliteitseisen van de onderdrukkers en overwinnaars van de geschiedenis.

Dit alles begon me vorig jaar te dagen na het lezen van The Trouble with Women: een stripbundel waarin de manier waarop vrouwen door de eeuwen heen door wetenschappers en filosofen zijn beschreven op sardonische wijze worden weergegeven.

Maar het werd me onlangs duidelijker dan ooit toen ik door een uur in een boek van mijn nichtjes te lezen meer leerde over vrouwen in de geschiedenis, dan ik door twintig jaar officieel Nederlands onderwijs had gedaan.

Bedtijdverhalen voor rebelse meisjes, zoals het boek heet, biedt een canon van honderd vrouwen uit alle hoeken van de wereldgeschiedenis. Het boek brak alle crowdfundingrecords want de wereld zat duidelijk te wachten op echt gebeurde verhalen over vrouwelijke staatshoofden, wetenschappers, piraten, musici en sporters uit de hele wereld. Het is een prachtig boek, mijn nieuwe bijbel, maar een schrale troost voor een onderwijsloopbaan doorspekt van uitwissing, ontkenning en nonchalance met betrekking tot de rol van alle niet-witte-mannen in onze geschiedenis.

Zolang we geen moeite doen onze canon op de schop te zetten, (kritisch onder de loep is echt niet meer genoeg) staan we aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Zolang we blijven spreken over de Gouden Eeuw en de Verlichting, over algemeen kiesrecht, blijven we medeplichtig aan een systeem dat heeft gebloeid en dat nog steeds doet, door de uitwissing, uitbuiting, mis- en verhandeling van iedereen die ongelukkig genoeg was niet als rijke witte man geboren te zijn. Kanttekeningen plaatsen en af en toe een historische vrouw in het zonnetje zetten is niet genoeg en is dat ook nooit geweest. De canon moet op de schop en uit de aarde zullen de meest prachtige vruchten voortkomen.

Emancipatie moet niet alleen vooruit, maar ook op volle kracht naar achteren.

Het is tijd om uit te graven welke verhalen uitgegumd of nooit opgeschreven zijn. En als die, zoals in veel gevallen waarschijnlijk, voor altijd verloren zijn, moeten we er de conceptuele ruimte voor maken om dat te erkennen: we moeten ruimte in onze geschiedschrijving en canon maken voor alle ideeën en daden die nooit geweest zijn door de bloederige, verkrachterige, mensonterende onderdrukking door de rijke witte man.

Emancipatie zal nooit voltooid zijn zolang we vasthouden aan onze huidige noties van kwaliteit en historische relevantie. Zonder het te merken gaan we allemaal door het leven, jij en ik ook, met de aanname dat vrouwen tot voor kort geen belangrijke rol in de wereld hebben gespeeld, en dat we gewoon vanaf nu emanciperen en vooruit zullen gaan. Maar niets is minder waar.

Vrouwen zijn er altijd geweest, mensen van kleur zijn er altijd geweest, en het idee dat ze niet belangrijk waren ligt enkel en alleen aan onze opvatting van wat belangrijk is. De prestaties van vrouwen en mensen van kleur kunnen nooit adequaat worden gemeten met de criteria van de witte mannen die honderden jaren na hun ‘verlichting’ nog niet overtuigd waren van de gelijkwaardigheid van hun medemensen. Emancipatie moet niet alleen vooruit, maar ook op volle kracht naar achteren. Pas als we daar als maatschappij vol overtuiging aan beginnen kunnen we onszelf weer in de spiegel aankijken.

Naomí Combrink, 16 mei 2018

Dank aan de activisten en intellectuelen van kleur zonder wier werk ik dit nooit had kunnen denken of schrijven. De University of Colour, Quinsy Gario, Arzu Aslan, en nog veel meer mensen. Ik hoop dat er een dag komt waarop jullie de grootschalige erkenning krijgen die jullie verdienen.

Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Mieke Stuiver

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

 The Notorious RBG is niet meer

The Notorious RBG is niet meer

Illustrator Pirmin Rengers maakte dit prachtige portret ter ere van Ruth Bader Ginsburg, de Amerikaanse opperrechter die afgelopen vrijdag overleed. Lees meer

 'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

Maar liefst 14.000 asielaanvragen zouden nog voor het eind van 2020 behandeld moeten zijn, zo is de doelstelling van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Lees meer

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Onze maatschappij kent momenteel veel nostalgische oplevingen. Kunstenaar Sandra Mackus betrapt zichzelf erop dat ze in haar werk ook met het verlangen naar vroeger speelt. Hoe blijft ze authentiek en oprecht? Haar recept is verbluffend simpel. Lees meer

Heimwee in het Heilig Land - een triptiek 1

Heimwee in het Heilig Land

Lies Defever passeerde de muur tussen Israël en Palestina, en ontmoette twee volken met heimwee naar de toekomst. Lees meer

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Wat hebben nostalgie en camp met elkaar van doen? Rijk Kistemaker kwam erachter dat deze twee fenomenen nauwer verbonden zijn dan we in eerste instantie misschien denken. Een essay over de troost van het abjecte en de overdaad, van schorseneren en Meryl Streep, van de glitters en parels in een gezamenlijke queercultuur. Lees meer

Automatische concepten 44

Op weg naar andere relatie- en woonvormen

Een romantische relatie die niet wordt getypeerd door exclusiviteit of samenwonen, wordt opeens een vrije ruimte om op onderzoek te gaan en zelf te creëren, aldus Babet te Winkel. Lees meer

Filmtrialoog: De Beentjes van Sint Hildegaard

De Beentjes van Sint Hildegard

Onze redacteurs zagen het speelfilmdebuut van Herman Finkers als acteur en scenarist, een sympathiek liefdesverhaal dat desalniettemin de nodige pijn niet schuwt. Lees meer

 Eet je bord leeg!

Eet je bord leeg!

De Chinese president Xi Jinping heeft de aanval geopend op voedselverspilling in zijn land. Lees meer

 Geef mij mijn (waan)zin

Geef mij mijn (waan)zin

Illustrator Rueben Millenaar ziet het kookpunt van de onvrede om de coronamaatregelen steeds dichterbij komen. Lees meer

Tempo Doeloe -

Tempo Doeloe - Verbonden met een omstreden verleden

De jaarlijkse herdenking van de capitulatie van Japan in 1945 roept bij Vivian Mac Gillavry gemengde gevoelens op. Als tweede generatie oorlogsslachtoffer groeide ze op met nostalgische verhalen over Tempo Doeloe, maar vindt ze de steeds luider klinkende kritiek op het koloniale verleden terecht. Een essay over het omgaan met een koloniaal verleden in je familie, verbintenis voelen en je eigen gedachten daarover vormen. Lees meer

 Eén televisiedoorbraak, alstublieft

Eén televisiedoorbraak, alstublieft

Realityknaller Big Brother komt terug, en er is beslist geen tekort aan aanmeldingen. Lees meer

Filmtrialoog: Der Fall Collini

Der Fall Collini

Redacteurs Ruby Sanders, Rosanna Baas en Oscar Spaans togen naar de bioscoop om Der Fall Collini te zien, een rechtbankthriller met een verrassende inkijk op een onderbelicht stukje naoorlogse geschiedenis. Lees meer

Op de corona-top waande Rutte zich in zijn eigen sprookje

Op de corona-top geloofde alleen Rutte zijn eigen sprookje

Onder het mom van solidariteit probeerde onze premier destructief neoliberalisme te exporteren. Daarmee schiet hij Nederland alleen maar in de voet. Lees meer

 Flierefluiters op tournee

Flierefluiters op tournee

Waarschijnlijk pikten de vogeltjes het lied op tijdens het overwinteren in nabijheid van hun soortgenoten uit het westen. Maar waarom nou juist déze hit het goed doet? Dat blijft voorlopig waarschijnlijk een raadsel. Lees meer

Ecce homo. Een warme Zomergasten met Nazmiye Oral

Ecce homo. Een warme Zomergasten met Nazmiye Oral

Als we gisteravond íets van Nazmiye Oral leerden, dan is het wel hoe belangrijk het is om de ruimte die we hebben gewonnen aan anderen door te geven. Lees meer

 Een kosmische estafette

Een kosmische estafette

Maar liefst vier verschillende robots zullen de buisjes als een estafette op tientallen miljoenen kilometers van de aarde aan elkaar doorgeven. Lees meer

Micha's Muur

Micha's Muur

Gijs van Maanen bezocht Micha Wertheims voorstelling 'Voor alle duidelijkheid' en constateerde dat die stond als een huis. Maar juist een scheurtje in een van de muren had de verbeelding van het publiek kunnen prikkelen, betoogt hij. Lees meer

Strafpleiter Inez Weski gaat vrijuit in Zomergasten

Strafpleiter Inez Weski gaat vrijuit in Zomergasten

Inez Weski bleek een intelligente, doordachte gast die uitspraken doet over de condition humaine, maar ook wantrouwig is tegenover de mensheid. Lees meer

Bij Typhoon was geen vleugje ironie te bekennen

Bij Typhoon was geen vleugje ironie te bekennen

Typhoon bleek een meer dan vriendelijke eerste Zomergast; vrolijk en inspirerend genoeg om Janine Abbring een lesje ‘wokeness voor beginners’ te geven. Maar vliegt de tijd voorbij terwijl je kijkt? Dat niet. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan