Asset 14

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Naomí Combrink verkent aan de hand van de voorstelling Amadeus het gevoel van verongelijktheid. Waarom is het belangrijk deze emotie te begrijpen, welk gevaar ligt er op de loer en hoe kunnen we de online subcultuur van incels in het licht van verongelijktheid zien?

Laatst zei iemand tegen me dat verongelijktheid op het toneel nooit interessant is. Het was een opmerking die tussen de biertjes door en als bijzin van een andere discussie werd gemaakt. Toch klonk deze, normaal tot vergetelheid gedoemde, opmerking hard door mijn hoofd nadat ik Amadeus door Het Nationale Theater had gezien. Want als je één theatrale incarnatie van verongelijktheid zou moeten noemen, dan is dat wel Antonio Salieri, de hoofdpersoon van Peter Shaffers stuk. En als er één toneelstuk bovenstaande stelling als onwaar kan bewijzen dan is het deze wel.

Het 40 jaar oude toneelstuk gaat over de succesvolle en machtige componist Antonio Salieri en zijn concurrent Wolfgang Amadeus Mozart. Salieri dacht als kind een pact met God te sluiten: hij zou zijn leven zo deugdzaam mogelijk wijden aan het componeren van muziek om God te bezingen en in ruil zou Hij hem een groots, gevierd en onsterfelijk componist maken. Tot dusver lijkt het plan te werken: Salieri is de belangrijkste en machtigste componist in Wenen. Maar wanneer hij de muziek van nieuwkomer Mozart hoort, herkent hij voor het eerst zijn eigen middelmatigheid en beseft hij dat God de werkelijke inspiratie voor Mozart heeft bewaard. Hij lijkt echter de enige te zijn die de uitzonderlijkheid van Mozarts muziek herkent. Salieri kan het niet verkroppen dat God de (in dit stuk) vulgaire en geenszins deugdzame Mozart heeft gekozen als vehikel voor deze Goddelijke muziek en wordt door jaloezie en afgunst bezeten. Uiteindelijk bindt hij de strijd aan met God door Mozart's leven en carrière zo veel mogelijk te saboteren. Salieri’s gevoelens tegenover God kunnen moeilijk anders dan als verongelijkt worden omschreven. Maar wat betekent dat eigenlijk precies?

Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet.

Recept voor verongelijktheid
Verongelijktheid is een gevoel dat ontstaat wanneer je vindt dat iets je ten onrechte niet is toegekomen. Een verontwaardiging of woede die zich richt op iets of iemand die jou heeft overgeslagen. Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet. (Hoewel dit ook gewoon letterlijk betekent dát je recht hebt op iets, wordt entitled vaak gebruikt als beschrijving voor het gevoel of voor gedrag waarbij er iets wordt verwacht of geëist). Zonder entitlement zal je je niet verongelijkt voelen wanneer iets je niet toekomt. Salieri vindt dat hem prachtige ingevingen zijn verschuldigd omdat hij gelooft dat God die uitdeelt en hij zijn leven in dienst van God heeft gesteld. Hij vindt dat hij aanspraak op de mooiste inspiratie maakt. Maar op basis van wat? Want God heeft natuurlijk nooit echt kunnen instemmen met deze afspraak. Salieri is als een minnaar die allerlei plannen opzij zet om zijn geliefde te kunnen zien zonder dit te overleggen, en vervolgens woedend wordt wanneer diegene niet hetzelfde doet maar zijn/haar/hun eigen plannen voortzet. Verongelijktheid is niet voorbehouden aan uitvergrote figuren als Salieri, maar is in allerlei dagelijkse situaties terug te vinden. Dat maakt het onderzoeken van deze emotie, op het toneel of daarbuiten, natuurlijk interessant.

Incels
Begrippen als entitlement en verongelijktheid zijn in dagelijks gebruik in grote mate pejoratief: hoewel ze letterlijke betekenissen hebben (respectievelijk: het gevoel of het feit dat iets je zou moeten toekomen en het gevoel dat je ongelijk behandeld bent), gebruiken we ze doorgaans vooral als we het hebben over mensen die zich volgens ons aanstellen. Als iemand zich volgens ons met recht druk maakt wanneer diegene ongelijk wordt behandeld, zullen we hun gedrag of gevoel bijvoorbeeld niet snel als verongelijkt beschrijven.

Theoretisch zou je een onderscheid kunnen maken tussen rechten waar je terecht aanspraak op kan maken, en rechten waarvan het onterecht is dat je er aanspraak op wil maken. Maar wie bepaalt dat precies? Dat is natuurlijk altijd moeilijk. Toch is het in bepaalde situaties best duidelijk dat iemand vindt dat die meer recht heeft op bepaalde privileges dan redelijk te noemen is.

De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates.

Laat ik één instantie noemen waarover velen het eens zullen zijn dat het om een onterecht gevoel van entitlement en verongelijktheid gaat: incels. De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates. Het gevoel dat de meest geradicaliseerde leden uit deze groepering karakteriseert is het idee dat ze recht hebben op een vrouwenlichaam om seks mee te hebben en dat ze dat ten onrechte wordt ontzegt.

Mannen groeien op met het verhaal dat als ze zich degelijk gedragen (maar eigenlijk ook als ze dat niet doen), dat er dan een meisje als prijs staat te wachten. Mensen groeien op met eindeloze verhalen over romantische liefde, seks en partnerschap. Het is niet gek dat je dan leeft met de verwachting dat dat ook jou zal toekomen, en dat je je naar voelt als dit niet gebeurt. Het wordt echter problematisch op het moment dat je het gevoel van jouw recht op deze ervaring belangrijker voor je is dan de rechten van anderen; dat je niet lijkt te begrijpen dat de meisjes-prijzen ook mensen zijn en hun autonomie en grenzen niet respecteert; dat je entitlement zo sterk is dat het ten koste van andere mensen gaat.

Salieri is waarschijnlijk geen incel, al is het maar omdat hij getrouwd is en zijn vrouw legaal mag verkrachten (in de 18e eeuw was er nog een goed werkend systeem van vrouwenlichaamdistributie op zijn plek). Toch heeft Salieri dingen gemeen met incels. Beiden verlangen ze iets dat ze niet krijgen, maar waarvan ze wél vinden dat ze recht op hebben. En beiden keren ze zich met haat tegen degenen die in de weg staan van het bevredigen van dit verlangen.

Gevaarlijke emotie
Verongelijktheid heeft een doelwit nodig, maar de woede keert zich nooit tegen de verhalenmachine die het gevoel van verongelijktheid heeft veroorzaakt. Incels zouden boos moeten zijn op de mythe dat vrouwen hen seks verschuldigd zijn, en Salieri zou zijn pijlen wellicht kunnen richten op het idee dat er een God bestaat. Dat zou de verongelijktheid meteen ontmantelen, omdat die emotie moeilijk samengaat met de acceptatie van het idee dat de wereld nou eenmaal oneerlijk is. Het gevoel zelf impliceert een schuldige die jou oneerlijk heeft behandeld. En dat is wat het uiteindelijk een gevaarlijke emotie maakt. Maar ook een bij uitstek interessante emotie om op het toneel te zien. Want wat is Amadeus zonder een verongelijkte Salieri? Een Salieri die zinnen tegen God zegt als:

“Him you have chosen to be your sole conduct! And my only reward is to be the sole man alive in this time who shall clearly recognize your Incarnation! (...) So be it! From this time we are enemies, You and I! I’ll not accept it from You - Do you hear?”

Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig.

Verongelijktheid laat zien hoe gevaarlijk het is om eindeloos het verhaal te vertellen dat meisjes prijzen zijn die op je wachten aan het eind van een verhaal. Dat God deugdzaamheid beloont. Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig. Op het toneel, in de vorm van Salieri, is dat heerlijk. Zijn ruzie met God is van een onweerstaanbare schoonheid, omdat het zo bevredigend is om te zien hoe iemand de strijd met de oneerlijkheid van het leven personifieert. Maar hoewel Salieri’s verongelijktheid bevredigend theater biedt, wordt het tegelijkertijd ook blootgelegd als onconstructieve en gevaarlijke emotie. Want in het echt is verongelijktheid natuurlijk een stuk minder amusant, en ronduit tragisch in gevallen zoals de moorden en terroristische aanslagen die het gevolg waren van de verongelijktheid van verschillende geradicaliseerde incels. Des te belangrijker is het om de emotie goed te onderzoeken en begrijpen. Laten we daarom vooral méér verongelijktheid op de planken zetten.

Amadeus wordt momenteel gespeeld door Het Nationale Theater en is t/m 14 juli te zien in het DeLaMar theater in Amsterdam. In het najaar tourt de voorstelling door het hele land.

Beeld: Joris van Bennekom



Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Telt iets als informatie als het voor de meeste mensen onleesbaar is? Alma Apt las de dichtbundel ‘Garments against Women’ van Anne Boyer. In die bundel legt zij een relatie tussen naaien en boekhouding: goede informatie hoeft net als een naaipatroon niet altijd transparant te zijn. Lees meer

Hard//talk: THIS IS MY PARK

THIS IS MY PARK

Kun je als vrouw wel stellen dat een park voor jou is? Marthe van Bronkhorst ziet in de billboards van Beyoncé meer verkooptruc dan feminisme. En stelt: het feminisme is er nog lang niet. Lees meer

Filmtrialoog: I am Greta

I am Greta

Documentairemaker Nathan Grossman portretteert Greta Thunberg tijdens haar missie om de ernst van klimaatverandering te laten doordringen bij politieke leiders. Lees meer

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Vrouwen in films reageren soms onverschrokken of ronduit agressief op het seksisme dan hun ten deel valt. Dat is spannend en zelfs bewonderenswaardig, al blijft geweld in het echte leven ongewenst. Toch kunnen we van deze films iets leren, aldus Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee. Lees meer

Nieuws in beeld: Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Illustrator Rueben Millenaar is blij dat de avondklok vanavond ingaat, al zou hij wel graag zien dat we meer aandacht hebben voor de mensen die onder de maatregel lijden. Lees meer

Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers