tickets
Asset 14

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Naomí Combrink verkent aan de hand van de voorstelling Amadeus het gevoel van verongelijktheid. Waarom is het belangrijk deze emotie te begrijpen, welk gevaar ligt er op de loer en hoe kunnen we de online subcultuur van incels in het licht van verongelijktheid zien?

Laatst zei iemand tegen me dat verongelijktheid op het toneel nooit interessant is. Het was een opmerking die tussen de biertjes door en als bijzin van een andere discussie werd gemaakt. Toch klonk deze, normaal tot vergetelheid gedoemde, opmerking hard door mijn hoofd nadat ik Amadeus door Het Nationale Theater had gezien. Want als je één theatrale incarnatie van verongelijktheid zou moeten noemen, dan is dat wel Antonio Salieri, de hoofdpersoon van Peter Shaffers stuk. En als er één toneelstuk bovenstaande stelling als onwaar kan bewijzen dan is het deze wel.

Het 40 jaar oude toneelstuk gaat over de succesvolle en machtige componist Antonio Salieri en zijn concurrent Wolfgang Amadeus Mozart. Salieri dacht als kind een pact met God te sluiten: hij zou zijn leven zo deugdzaam mogelijk wijden aan het componeren van muziek om God te bezingen en in ruil zou Hij hem een groots, gevierd en onsterfelijk componist maken. Tot dusver lijkt het plan te werken: Salieri is de belangrijkste en machtigste componist in Wenen. Maar wanneer hij de muziek van nieuwkomer Mozart hoort, herkent hij voor het eerst zijn eigen middelmatigheid en beseft hij dat God de werkelijke inspiratie voor Mozart heeft bewaard. Hij lijkt echter de enige te zijn die de uitzonderlijkheid van Mozarts muziek herkent. Salieri kan het niet verkroppen dat God de (in dit stuk) vulgaire en geenszins deugdzame Mozart heeft gekozen als vehikel voor deze Goddelijke muziek en wordt door jaloezie en afgunst bezeten. Uiteindelijk bindt hij de strijd aan met God door Mozart's leven en carrière zo veel mogelijk te saboteren. Salieri’s gevoelens tegenover God kunnen moeilijk anders dan als verongelijkt worden omschreven. Maar wat betekent dat eigenlijk precies?

Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet.

Recept voor verongelijktheid
Verongelijktheid is een gevoel dat ontstaat wanneer je vindt dat iets je ten onrechte niet is toegekomen. Een verontwaardiging of woede die zich richt op iets of iemand die jou heeft overgeslagen. Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet. (Hoewel dit ook gewoon letterlijk betekent dát je recht hebt op iets, wordt entitled vaak gebruikt als beschrijving voor het gevoel of voor gedrag waarbij er iets wordt verwacht of geëist). Zonder entitlement zal je je niet verongelijkt voelen wanneer iets je niet toekomt. Salieri vindt dat hem prachtige ingevingen zijn verschuldigd omdat hij gelooft dat God die uitdeelt en hij zijn leven in dienst van God heeft gesteld. Hij vindt dat hij aanspraak op de mooiste inspiratie maakt. Maar op basis van wat? Want God heeft natuurlijk nooit echt kunnen instemmen met deze afspraak. Salieri is als een minnaar die allerlei plannen opzij zet om zijn geliefde te kunnen zien zonder dit te overleggen, en vervolgens woedend wordt wanneer diegene niet hetzelfde doet maar zijn/haar/hun eigen plannen voortzet. Verongelijktheid is niet voorbehouden aan uitvergrote figuren als Salieri, maar is in allerlei dagelijkse situaties terug te vinden. Dat maakt het onderzoeken van deze emotie, op het toneel of daarbuiten, natuurlijk interessant.

Incels
Begrippen als entitlement en verongelijktheid zijn in dagelijks gebruik in grote mate pejoratief: hoewel ze letterlijke betekenissen hebben (respectievelijk: het gevoel of het feit dat iets je zou moeten toekomen en het gevoel dat je ongelijk behandeld bent), gebruiken we ze doorgaans vooral als we het hebben over mensen die zich volgens ons aanstellen. Als iemand zich volgens ons met recht druk maakt wanneer diegene ongelijk wordt behandeld, zullen we hun gedrag of gevoel bijvoorbeeld niet snel als verongelijkt beschrijven.

Theoretisch zou je een onderscheid kunnen maken tussen rechten waar je terecht aanspraak op kan maken, en rechten waarvan het onterecht is dat je er aanspraak op wil maken. Maar wie bepaalt dat precies? Dat is natuurlijk altijd moeilijk. Toch is het in bepaalde situaties best duidelijk dat iemand vindt dat die meer recht heeft op bepaalde privileges dan redelijk te noemen is.

De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates.

Laat ik één instantie noemen waarover velen het eens zullen zijn dat het om een onterecht gevoel van entitlement en verongelijktheid gaat: incels. De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates. Het gevoel dat de meest geradicaliseerde leden uit deze groepering karakteriseert is het idee dat ze recht hebben op een vrouwenlichaam om seks mee te hebben en dat ze dat ten onrechte wordt ontzegt.

Mannen groeien op met het verhaal dat als ze zich degelijk gedragen (maar eigenlijk ook als ze dat niet doen), dat er dan een meisje als prijs staat te wachten. Mensen groeien op met eindeloze verhalen over romantische liefde, seks en partnerschap. Het is niet gek dat je dan leeft met de verwachting dat dat ook jou zal toekomen, en dat je je naar voelt als dit niet gebeurt. Het wordt echter problematisch op het moment dat je het gevoel van jouw recht op deze ervaring belangrijker voor je is dan de rechten van anderen; dat je niet lijkt te begrijpen dat de meisjes-prijzen ook mensen zijn en hun autonomie en grenzen niet respecteert; dat je entitlement zo sterk is dat het ten koste van andere mensen gaat.

Salieri is waarschijnlijk geen incel, al is het maar omdat hij getrouwd is en zijn vrouw legaal mag verkrachten (in de 18e eeuw was er nog een goed werkend systeem van vrouwenlichaamdistributie op zijn plek). Toch heeft Salieri dingen gemeen met incels. Beiden verlangen ze iets dat ze niet krijgen, maar waarvan ze wél vinden dat ze recht op hebben. En beiden keren ze zich met haat tegen degenen die in de weg staan van het bevredigen van dit verlangen.

Gevaarlijke emotie
Verongelijktheid heeft een doelwit nodig, maar de woede keert zich nooit tegen de verhalenmachine die het gevoel van verongelijktheid heeft veroorzaakt. Incels zouden boos moeten zijn op de mythe dat vrouwen hen seks verschuldigd zijn, en Salieri zou zijn pijlen wellicht kunnen richten op het idee dat er een God bestaat. Dat zou de verongelijktheid meteen ontmantelen, omdat die emotie moeilijk samengaat met de acceptatie van het idee dat de wereld nou eenmaal oneerlijk is. Het gevoel zelf impliceert een schuldige die jou oneerlijk heeft behandeld. En dat is wat het uiteindelijk een gevaarlijke emotie maakt. Maar ook een bij uitstek interessante emotie om op het toneel te zien. Want wat is Amadeus zonder een verongelijkte Salieri? Een Salieri die zinnen tegen God zegt als:

“Him you have chosen to be your sole conduct! And my only reward is to be the sole man alive in this time who shall clearly recognize your Incarnation! (...) So be it! From this time we are enemies, You and I! I’ll not accept it from You - Do you hear?”

Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig.

Verongelijktheid laat zien hoe gevaarlijk het is om eindeloos het verhaal te vertellen dat meisjes prijzen zijn die op je wachten aan het eind van een verhaal. Dat God deugdzaamheid beloont. Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig. Op het toneel, in de vorm van Salieri, is dat heerlijk. Zijn ruzie met God is van een onweerstaanbare schoonheid, omdat het zo bevredigend is om te zien hoe iemand de strijd met de oneerlijkheid van het leven personifieert. Maar hoewel Salieri’s verongelijktheid bevredigend theater biedt, wordt het tegelijkertijd ook blootgelegd als onconstructieve en gevaarlijke emotie. Want in het echt is verongelijktheid natuurlijk een stuk minder amusant, en ronduit tragisch in gevallen zoals de moorden en terroristische aanslagen die het gevolg waren van de verongelijktheid van verschillende geradicaliseerde incels. Des te belangrijker is het om de emotie goed te onderzoeken en begrijpen. Laten we daarom vooral méér verongelijktheid op de planken zetten.

Amadeus wordt momenteel gespeeld door Het Nationale Theater en is t/m 14 juli te zien in het DeLaMar theater in Amsterdam. In het najaar tourt de voorstelling door het hele land.

Beeld: Joris van Bennekom



Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Lees verder Lees verder

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

 Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Vandaag is in het stadhuis van Rotterdam een condoleanceregister geopend voor Jules Deelder. Rob Worst bracht hem nog eenmaal in beeld zoals hij was: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur. Lees meer

Hard//talk: Het woordenboek is de barricade van deze tijd

Het woordenboek is de barricade van deze tijd

De redactie van de Van Dale riep ‘boomer’ uit als Woord van het Jaar 2019. Voor Marte Hoogenboom het zoveelste bewijs dat de progressieve strijd in de eerste plaats een taalstrijd is. Lees meer

 Rusland de komende jaren bankzitter

Rusland de komende jaren bankzitter

Sporters uit Rusland die kunnen aantonen dat zij dopingvrij zijn en geen dopingcontrole gemist hebben, mogen bij de komende grote sporttoernooien wel meedoen, maar niet onder de Russische vlag. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

 Zedenpolitie onder vuur

Zedenpolitie onder vuur

Toen de politie vier zedenverdachten voor een reconstructie meenam naar de plaats delict, probeerden die de agenten te overmeesteren. Bij de schermutseling die volgde kwamen alle verdachten om het leven. Het nieuws in beeld door Rueben Millenaar. Lees meer

Filmtrialoog: The Third Wife

The Third Wife

Redacteuren Oscar Spaans, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in de bioscoop hoe in het Vietnam van eind 19e eeuw, de 14-jarige May de derde vrouw wordt van Hung, een steenrijke en veel oudere grootgrondbezitter. Lees meer

Lieve Mark 2

Lieve Mark

Jan Hamstra sneed zijn kijk op Zwarte Piet in hout voor zijn beeldkritiek 'Lieve Mark'. Hij neemt ons in sneltreinvaart mee door de geschiedenis van raciale karikaturen, en drukt premier Mark Rutte op het hart dat hij zich meer in die geschiedenis zou moeten verdiepen. Lees meer

Hard//talk: Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Een label geeft een naam aan een ervaring, maar kan nooit een verklaring zijn voor waarom iemand, op dat specifieke moment in haar leven, die specifieke klachten heeft. Lees meer

Paw Patrol krijgt concurrentie

Paw Patrol krijgt concurrentie

De Australische hond Bear werd als puppy achtergelaten. Hij werd zelf gered, en sindsdien staat zijn leven in het teken van het redden van andere dieren. Het nieuws in beeld door Aida de Jong. Lees meer

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Gijsbert Pols herleest Wolkers' meesterwerk Turks fruit, en moet constateren dat de roman niets waarmaakt van de bevrijding die hem wordt toegedicht. Een bewerkt hoofdstuk uit Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan