Asset 14

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Naomí Combrink verkent aan de hand van de voorstelling Amadeus het gevoel van verongelijktheid. Waarom is het belangrijk deze emotie te begrijpen, welk gevaar ligt er op de loer en hoe kunnen we de online subcultuur van incels in het licht van verongelijktheid zien?

Laatst zei iemand tegen me dat verongelijktheid op het toneel nooit interessant is. Het was een opmerking die tussen de biertjes door en als bijzin van een andere discussie werd gemaakt. Toch klonk deze, normaal tot vergetelheid gedoemde, opmerking hard door mijn hoofd nadat ik Amadeus door Het Nationale Theater had gezien. Want als je één theatrale incarnatie van verongelijktheid zou moeten noemen, dan is dat wel Antonio Salieri, de hoofdpersoon van Peter Shaffers stuk. En als er één toneelstuk bovenstaande stelling als onwaar kan bewijzen dan is het deze wel.

Het 40 jaar oude toneelstuk gaat over de succesvolle en machtige componist Antonio Salieri en zijn concurrent Wolfgang Amadeus Mozart. Salieri dacht als kind een pact met God te sluiten: hij zou zijn leven zo deugdzaam mogelijk wijden aan het componeren van muziek om God te bezingen en in ruil zou Hij hem een groots, gevierd en onsterfelijk componist maken. Tot dusver lijkt het plan te werken: Salieri is de belangrijkste en machtigste componist in Wenen. Maar wanneer hij de muziek van nieuwkomer Mozart hoort, herkent hij voor het eerst zijn eigen middelmatigheid en beseft hij dat God de werkelijke inspiratie voor Mozart heeft bewaard. Hij lijkt echter de enige te zijn die de uitzonderlijkheid van Mozarts muziek herkent. Salieri kan het niet verkroppen dat God de (in dit stuk) vulgaire en geenszins deugdzame Mozart heeft gekozen als vehikel voor deze Goddelijke muziek en wordt door jaloezie en afgunst bezeten. Uiteindelijk bindt hij de strijd aan met God door Mozart's leven en carrière zo veel mogelijk te saboteren. Salieri’s gevoelens tegenover God kunnen moeilijk anders dan als verongelijkt worden omschreven. Maar wat betekent dat eigenlijk precies?

Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet.

Recept voor verongelijktheid
Verongelijktheid is een gevoel dat ontstaat wanneer je vindt dat iets je ten onrechte niet is toegekomen. Een verontwaardiging of woede die zich richt op iets of iemand die jou heeft overgeslagen. Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet. (Hoewel dit ook gewoon letterlijk betekent dát je recht hebt op iets, wordt entitled vaak gebruikt als beschrijving voor het gevoel of voor gedrag waarbij er iets wordt verwacht of geëist). Zonder entitlement zal je je niet verongelijkt voelen wanneer iets je niet toekomt. Salieri vindt dat hem prachtige ingevingen zijn verschuldigd omdat hij gelooft dat God die uitdeelt en hij zijn leven in dienst van God heeft gesteld. Hij vindt dat hij aanspraak op de mooiste inspiratie maakt. Maar op basis van wat? Want God heeft natuurlijk nooit echt kunnen instemmen met deze afspraak. Salieri is als een minnaar die allerlei plannen opzij zet om zijn geliefde te kunnen zien zonder dit te overleggen, en vervolgens woedend wordt wanneer diegene niet hetzelfde doet maar zijn/haar/hun eigen plannen voortzet. Verongelijktheid is niet voorbehouden aan uitvergrote figuren als Salieri, maar is in allerlei dagelijkse situaties terug te vinden. Dat maakt het onderzoeken van deze emotie, op het toneel of daarbuiten, natuurlijk interessant.

Incels
Begrippen als entitlement en verongelijktheid zijn in dagelijks gebruik in grote mate pejoratief: hoewel ze letterlijke betekenissen hebben (respectievelijk: het gevoel of het feit dat iets je zou moeten toekomen en het gevoel dat je ongelijk behandeld bent), gebruiken we ze doorgaans vooral als we het hebben over mensen die zich volgens ons aanstellen. Als iemand zich volgens ons met recht druk maakt wanneer diegene ongelijk wordt behandeld, zullen we hun gedrag of gevoel bijvoorbeeld niet snel als verongelijkt beschrijven.

Theoretisch zou je een onderscheid kunnen maken tussen rechten waar je terecht aanspraak op kan maken, en rechten waarvan het onterecht is dat je er aanspraak op wil maken. Maar wie bepaalt dat precies? Dat is natuurlijk altijd moeilijk. Toch is het in bepaalde situaties best duidelijk dat iemand vindt dat die meer recht heeft op bepaalde privileges dan redelijk te noemen is.

De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates.

Laat ik één instantie noemen waarover velen het eens zullen zijn dat het om een onterecht gevoel van entitlement en verongelijktheid gaat: incels. De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates. Het gevoel dat de meest geradicaliseerde leden uit deze groepering karakteriseert is het idee dat ze recht hebben op een vrouwenlichaam om seks mee te hebben en dat ze dat ten onrechte wordt ontzegt.

Mannen groeien op met het verhaal dat als ze zich degelijk gedragen (maar eigenlijk ook als ze dat niet doen), dat er dan een meisje als prijs staat te wachten. Mensen groeien op met eindeloze verhalen over romantische liefde, seks en partnerschap. Het is niet gek dat je dan leeft met de verwachting dat dat ook jou zal toekomen, en dat je je naar voelt als dit niet gebeurt. Het wordt echter problematisch op het moment dat je het gevoel van jouw recht op deze ervaring belangrijker voor je is dan de rechten van anderen; dat je niet lijkt te begrijpen dat de meisjes-prijzen ook mensen zijn en hun autonomie en grenzen niet respecteert; dat je entitlement zo sterk is dat het ten koste van andere mensen gaat.

Salieri is waarschijnlijk geen incel, al is het maar omdat hij getrouwd is en zijn vrouw legaal mag verkrachten (in de 18e eeuw was er nog een goed werkend systeem van vrouwenlichaamdistributie op zijn plek). Toch heeft Salieri dingen gemeen met incels. Beiden verlangen ze iets dat ze niet krijgen, maar waarvan ze wél vinden dat ze recht op hebben. En beiden keren ze zich met haat tegen degenen die in de weg staan van het bevredigen van dit verlangen.

Gevaarlijke emotie
Verongelijktheid heeft een doelwit nodig, maar de woede keert zich nooit tegen de verhalenmachine die het gevoel van verongelijktheid heeft veroorzaakt. Incels zouden boos moeten zijn op de mythe dat vrouwen hen seks verschuldigd zijn, en Salieri zou zijn pijlen wellicht kunnen richten op het idee dat er een God bestaat. Dat zou de verongelijktheid meteen ontmantelen, omdat die emotie moeilijk samengaat met de acceptatie van het idee dat de wereld nou eenmaal oneerlijk is. Het gevoel zelf impliceert een schuldige die jou oneerlijk heeft behandeld. En dat is wat het uiteindelijk een gevaarlijke emotie maakt. Maar ook een bij uitstek interessante emotie om op het toneel te zien. Want wat is Amadeus zonder een verongelijkte Salieri? Een Salieri die zinnen tegen God zegt als:

“Him you have chosen to be your sole conduct! And my only reward is to be the sole man alive in this time who shall clearly recognize your Incarnation! (...) So be it! From this time we are enemies, You and I! I’ll not accept it from You - Do you hear?”

Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig.

Verongelijktheid laat zien hoe gevaarlijk het is om eindeloos het verhaal te vertellen dat meisjes prijzen zijn die op je wachten aan het eind van een verhaal. Dat God deugdzaamheid beloont. Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig. Op het toneel, in de vorm van Salieri, is dat heerlijk. Zijn ruzie met God is van een onweerstaanbare schoonheid, omdat het zo bevredigend is om te zien hoe iemand de strijd met de oneerlijkheid van het leven personifieert. Maar hoewel Salieri’s verongelijktheid bevredigend theater biedt, wordt het tegelijkertijd ook blootgelegd als onconstructieve en gevaarlijke emotie. Want in het echt is verongelijktheid natuurlijk een stuk minder amusant, en ronduit tragisch in gevallen zoals de moorden en terroristische aanslagen die het gevolg waren van de verongelijktheid van verschillende geradicaliseerde incels. Des te belangrijker is het om de emotie goed te onderzoeken en begrijpen. Laten we daarom vooral méér verongelijktheid op de planken zetten.

Amadeus wordt momenteel gespeeld door Het Nationale Theater en is t/m 14 juli te zien in het DeLaMar theater in Amsterdam. In het najaar tourt de voorstelling door het hele land.

Beeld: Joris van Bennekom



Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
Lees meer
het laatste
Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Racisme is een diep verweven onderdeel van het narratief van Nederland, waar we nog dagelijks de gevolgen van kunnen zien en voelen. Het is niet genoeg om je stil en afzijdig te houden van onrecht: verandering vereist actie. Lees meer

Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

 Damien Hirst is verknipt

Damien Hirst is verknipt

Ruim 30.000 dollar betaalde het New Yorkse kunstcollectief MSCHF voor een werk van Damien Hirst: een zeefdruk met 88 gekleurde stippen in elf rijen van acht. Geen weggegooid geld, als je het werk vervolgens in stukjes doorverkoopt. Lees meer

Reflecties van een proefkonijn

Reflecties van een proefkonijn (deel 3)

'Er is veel dat de wetenschap tot nu toe voor mekaar heeft weten te boksen, maar nog geen remedie tegen sociaal ongemak. Hoeft ook niet. Gaat vanzelf weer over.' Lees meer

Filmtrialoog: Solaris

Solaris

'Solaris' uit 1972 blijkt de perfecte film om in thuisquarantaine te bekijken. Lees meer

Hard//talk: Uit de coronacrisis een nieuwe economie in

Vanuit de coronacrisis naar een nieuwe economie

Als we nu echt rechtvaardig en solidair te werk willen gaan, moeten we de behoeftes van zwaar getroffen groepen zoals daklozen en vluchtelingen centraal stellen. Lees meer

Beste Susan

Beste Susan

Susan Sontag uitte zich nooit publiekelijk over haar lesbische geaardheid. Is dat wel eerlijk, vraagt Fien Veldman zich af. Ben je de maatschappij iets verplicht? Is er opheldering nodig als je seksuele identiteit niet uit je uiterlijk op te maken valt? En hoe zou je je dan moeten presenteren?  Lees meer

 Schrödingers Dictator

Schrödingers Dictator

Kim Jong-Uns onzichtbaarheid is voer voor speculaties: hij zou zijn overleden tijdens een operatie, zoek zijn of gewond geraakt bij een raketlancering. Dood of levend, zolang Kim zich niet in het openbaar heeft vertoond, is het enige logische antwoord: hij is het allebei. Pirmin Rengers illustreerde de dictator in superpositie. Lees meer

 De anderhalvemetersamenleving botst

De anderhalvemetersamenleving botst

In Apeldoorn proberen dertig kermisexploitanten de 'Kermis nieuw stijl' uit. Gaat prima. Lees meer

Dagboek van een proefkonijn

Dagboek van een proefkonijn (deel 2)

Hoelang houden mensen het vol in een kliniek en bloeit er weleens liefde op tussen proefpersonen? Oscar Spaans deed eind vorig jaar mee aan medicijnonderzoek en verwerkte zijn notities tot een driedelige serie. Lees meer

 Groetjes uit mijn woonkamer

Groetjes uit mijn woonkamer

Jente Hoogeveen was er snel uit: als zij niet naar de tropen kan, haalt ze de tropen net zo makkelijk haar woonkamer. Lees meer

Het begin van een rouwwoordenboek

Het begin van een rouwwoordenboek

Na de dood van haar moeder besefte Babet te Winkel dat ze haar gevoelens niet met bestaande woorden kon omschrijven. Dus sloeg ze zelf aan het schrijven van een nieuw 'rouwwoordenboek'. Lees meer

Overwegingen van een proefkonijn (deel 1)

Overwegingen van een proefkonijn (deel 1)

Wie zijn de mensen die zich als proefpersoon aanmelden en wat drijft hen? Oscar Spaans deed eind vorig jaar mee aan medicijnonderzoek en verwerkte zijn notities tot een driedelige serie. Lees meer

Sluit jezelf op in je huis, niet in je hoofd

Sluit jezelf op in je huis, niet in je hoofd

Heeft de huidige coronapandemie zin? Of hoeven we die vraag überhaupt niet te stellen? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan