Asset 14

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Naomí Combrink verkent aan de hand van de voorstelling Amadeus het gevoel van verongelijktheid. Waarom is het belangrijk deze emotie te begrijpen, welk gevaar ligt er op de loer en hoe kunnen we de online subcultuur van incels in het licht van verongelijktheid zien?

Laatst zei iemand tegen me dat verongelijktheid op het toneel nooit interessant is. Het was een opmerking die tussen de biertjes door en als bijzin van een andere discussie werd gemaakt. Toch klonk deze, normaal tot vergetelheid gedoemde, opmerking hard door mijn hoofd nadat ik Amadeus door Het Nationale Theater had gezien. Want als je één theatrale incarnatie van verongelijktheid zou moeten noemen, dan is dat wel Antonio Salieri, de hoofdpersoon van Peter Shaffers stuk. En als er één toneelstuk bovenstaande stelling als onwaar kan bewijzen dan is het deze wel.

Het 40 jaar oude toneelstuk gaat over de succesvolle en machtige componist Antonio Salieri en zijn concurrent Wolfgang Amadeus Mozart. Salieri dacht als kind een pact met God te sluiten: hij zou zijn leven zo deugdzaam mogelijk wijden aan het componeren van muziek om God te bezingen en in ruil zou Hij hem een groots, gevierd en onsterfelijk componist maken. Tot dusver lijkt het plan te werken: Salieri is de belangrijkste en machtigste componist in Wenen. Maar wanneer hij de muziek van nieuwkomer Mozart hoort, herkent hij voor het eerst zijn eigen middelmatigheid en beseft hij dat God de werkelijke inspiratie voor Mozart heeft bewaard. Hij lijkt echter de enige te zijn die de uitzonderlijkheid van Mozarts muziek herkent. Salieri kan het niet verkroppen dat God de (in dit stuk) vulgaire en geenszins deugdzame Mozart heeft gekozen als vehikel voor deze Goddelijke muziek en wordt door jaloezie en afgunst bezeten. Uiteindelijk bindt hij de strijd aan met God door Mozart's leven en carrière zo veel mogelijk te saboteren. Salieri’s gevoelens tegenover God kunnen moeilijk anders dan als verongelijkt worden omschreven. Maar wat betekent dat eigenlijk precies?

Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet.

Recept voor verongelijktheid
Verongelijktheid is een gevoel dat ontstaat wanneer je vindt dat iets je ten onrechte niet is toegekomen. Een verontwaardiging of woede die zich richt op iets of iemand die jou heeft overgeslagen. Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet. (Hoewel dit ook gewoon letterlijk betekent dát je recht hebt op iets, wordt entitled vaak gebruikt als beschrijving voor het gevoel of voor gedrag waarbij er iets wordt verwacht of geëist). Zonder entitlement zal je je niet verongelijkt voelen wanneer iets je niet toekomt. Salieri vindt dat hem prachtige ingevingen zijn verschuldigd omdat hij gelooft dat God die uitdeelt en hij zijn leven in dienst van God heeft gesteld. Hij vindt dat hij aanspraak op de mooiste inspiratie maakt. Maar op basis van wat? Want God heeft natuurlijk nooit echt kunnen instemmen met deze afspraak. Salieri is als een minnaar die allerlei plannen opzij zet om zijn geliefde te kunnen zien zonder dit te overleggen, en vervolgens woedend wordt wanneer diegene niet hetzelfde doet maar zijn/haar/hun eigen plannen voortzet. Verongelijktheid is niet voorbehouden aan uitvergrote figuren als Salieri, maar is in allerlei dagelijkse situaties terug te vinden. Dat maakt het onderzoeken van deze emotie, op het toneel of daarbuiten, natuurlijk interessant.

Incels
Begrippen als entitlement en verongelijktheid zijn in dagelijks gebruik in grote mate pejoratief: hoewel ze letterlijke betekenissen hebben (respectievelijk: het gevoel of het feit dat iets je zou moeten toekomen en het gevoel dat je ongelijk behandeld bent), gebruiken we ze doorgaans vooral als we het hebben over mensen die zich volgens ons aanstellen. Als iemand zich volgens ons met recht druk maakt wanneer diegene ongelijk wordt behandeld, zullen we hun gedrag of gevoel bijvoorbeeld niet snel als verongelijkt beschrijven.

Theoretisch zou je een onderscheid kunnen maken tussen rechten waar je terecht aanspraak op kan maken, en rechten waarvan het onterecht is dat je er aanspraak op wil maken. Maar wie bepaalt dat precies? Dat is natuurlijk altijd moeilijk. Toch is het in bepaalde situaties best duidelijk dat iemand vindt dat die meer recht heeft op bepaalde privileges dan redelijk te noemen is.

De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates.

Laat ik één instantie noemen waarover velen het eens zullen zijn dat het om een onterecht gevoel van entitlement en verongelijktheid gaat: incels. De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates. Het gevoel dat de meest geradicaliseerde leden uit deze groepering karakteriseert is het idee dat ze recht hebben op een vrouwenlichaam om seks mee te hebben en dat ze dat ten onrechte wordt ontzegt.

Mannen groeien op met het verhaal dat als ze zich degelijk gedragen (maar eigenlijk ook als ze dat niet doen), dat er dan een meisje als prijs staat te wachten. Mensen groeien op met eindeloze verhalen over romantische liefde, seks en partnerschap. Het is niet gek dat je dan leeft met de verwachting dat dat ook jou zal toekomen, en dat je je naar voelt als dit niet gebeurt. Het wordt echter problematisch op het moment dat je het gevoel van jouw recht op deze ervaring belangrijker voor je is dan de rechten van anderen; dat je niet lijkt te begrijpen dat de meisjes-prijzen ook mensen zijn en hun autonomie en grenzen niet respecteert; dat je entitlement zo sterk is dat het ten koste van andere mensen gaat.

Salieri is waarschijnlijk geen incel, al is het maar omdat hij getrouwd is en zijn vrouw legaal mag verkrachten (in de 18e eeuw was er nog een goed werkend systeem van vrouwenlichaamdistributie op zijn plek). Toch heeft Salieri dingen gemeen met incels. Beiden verlangen ze iets dat ze niet krijgen, maar waarvan ze wél vinden dat ze recht op hebben. En beiden keren ze zich met haat tegen degenen die in de weg staan van het bevredigen van dit verlangen.

Gevaarlijke emotie
Verongelijktheid heeft een doelwit nodig, maar de woede keert zich nooit tegen de verhalenmachine die het gevoel van verongelijktheid heeft veroorzaakt. Incels zouden boos moeten zijn op de mythe dat vrouwen hen seks verschuldigd zijn, en Salieri zou zijn pijlen wellicht kunnen richten op het idee dat er een God bestaat. Dat zou de verongelijktheid meteen ontmantelen, omdat die emotie moeilijk samengaat met de acceptatie van het idee dat de wereld nou eenmaal oneerlijk is. Het gevoel zelf impliceert een schuldige die jou oneerlijk heeft behandeld. En dat is wat het uiteindelijk een gevaarlijke emotie maakt. Maar ook een bij uitstek interessante emotie om op het toneel te zien. Want wat is Amadeus zonder een verongelijkte Salieri? Een Salieri die zinnen tegen God zegt als:

“Him you have chosen to be your sole conduct! And my only reward is to be the sole man alive in this time who shall clearly recognize your Incarnation! (...) So be it! From this time we are enemies, You and I! I’ll not accept it from You - Do you hear?”

Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig.

Verongelijktheid laat zien hoe gevaarlijk het is om eindeloos het verhaal te vertellen dat meisjes prijzen zijn die op je wachten aan het eind van een verhaal. Dat God deugdzaamheid beloont. Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig. Op het toneel, in de vorm van Salieri, is dat heerlijk. Zijn ruzie met God is van een onweerstaanbare schoonheid, omdat het zo bevredigend is om te zien hoe iemand de strijd met de oneerlijkheid van het leven personifieert. Maar hoewel Salieri’s verongelijktheid bevredigend theater biedt, wordt het tegelijkertijd ook blootgelegd als onconstructieve en gevaarlijke emotie. Want in het echt is verongelijktheid natuurlijk een stuk minder amusant, en ronduit tragisch in gevallen zoals de moorden en terroristische aanslagen die het gevolg waren van de verongelijktheid van verschillende geradicaliseerde incels. Des te belangrijker is het om de emotie goed te onderzoeken en begrijpen. Laten we daarom vooral méér verongelijktheid op de planken zetten.

Amadeus wordt momenteel gespeeld door Het Nationale Theater en is t/m 14 juli te zien in het DeLaMar theater in Amsterdam. In het najaar tourt de voorstelling door het hele land.

Beeld: Joris van Bennekom



Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Filmtrialoog

Kajillionaire

Redacteurs Jozien Wijkhuis, Loren Snel en Oscar Spaans togen naar de bioscoop voor Kajillionaire van Miranda July, en zagen een absurdistisch verhaal over een paar ouders dat hun dochter als verdienmodel ziet. Lees meer

Racisme, weet je nog?

Racisme, weet je nog?

We zijn een halfjaar verder en het gesprek over racisme is weer terug bij af. Waar wachten we op? De volgende catastrofe? Lees meer

 1

Antropoloog op de barricades
(David Graeber, 1961 - 2020)

Jonathan Luger eert de helaas te vroeg overleden antropoloog-activist David Graeber, door onder andere terug te blikken op Graebers inspirerende optreden bij de Maagdenhuisbezetting. Lees meer

 Nee, jijbakt er niets van!

Nee, jijbakt er niets van!

De in Los Angeles geboren illustrator Sebastian Eisenberg woont sinds kort in België. Hij ervaart hoe het is om de Amerikaanse verkiezingen vanuit Europa te volgen. Lees meer

Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

 The Notorious RBG is niet meer

The Notorious RBG is niet meer

Illustrator Pirmin Rengers maakte dit prachtige portret ter ere van Ruth Bader Ginsburg, de Amerikaanse opperrechter die afgelopen vrijdag overleed. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan