Asset 14

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Salieri en de relevantie van verongelijktheid

Naomí Combrink verkent aan de hand van de voorstelling Amadeus het gevoel van verongelijktheid. Waarom is het belangrijk deze emotie te begrijpen, welk gevaar ligt er op de loer en hoe kunnen we de online subcultuur van incels in het licht van verongelijktheid zien?

Laatst zei iemand tegen me dat verongelijktheid op het toneel nooit interessant is. Het was een opmerking die tussen de biertjes door en als bijzin van een andere discussie werd gemaakt. Toch klonk deze, normaal tot vergetelheid gedoemde, opmerking hard door mijn hoofd nadat ik Amadeus door Het Nationale Theater had gezien. Want als je één theatrale incarnatie van verongelijktheid zou moeten noemen, dan is dat wel Antonio Salieri, de hoofdpersoon van Peter Shaffers stuk. En als er één toneelstuk bovenstaande stelling als onwaar kan bewijzen dan is het deze wel.

Het 40 jaar oude toneelstuk gaat over de succesvolle en machtige componist Antonio Salieri en zijn concurrent Wolfgang Amadeus Mozart. Salieri dacht als kind een pact met God te sluiten: hij zou zijn leven zo deugdzaam mogelijk wijden aan het componeren van muziek om God te bezingen en in ruil zou Hij hem een groots, gevierd en onsterfelijk componist maken. Tot dusver lijkt het plan te werken: Salieri is de belangrijkste en machtigste componist in Wenen. Maar wanneer hij de muziek van nieuwkomer Mozart hoort, herkent hij voor het eerst zijn eigen middelmatigheid en beseft hij dat God de werkelijke inspiratie voor Mozart heeft bewaard. Hij lijkt echter de enige te zijn die de uitzonderlijkheid van Mozarts muziek herkent. Salieri kan het niet verkroppen dat God de (in dit stuk) vulgaire en geenszins deugdzame Mozart heeft gekozen als vehikel voor deze Goddelijke muziek en wordt door jaloezie en afgunst bezeten. Uiteindelijk bindt hij de strijd aan met God door Mozart's leven en carrière zo veel mogelijk te saboteren. Salieri’s gevoelens tegenover God kunnen moeilijk anders dan als verongelijkt worden omschreven. Maar wat betekent dat eigenlijk precies?

Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet.

Recept voor verongelijktheid
Verongelijktheid is een gevoel dat ontstaat wanneer je vindt dat iets je ten onrechte niet is toegekomen. Een verontwaardiging of woede die zich richt op iets of iemand die jou heeft overgeslagen. Verongelijktheid heeft als belangrijkste ingrediënt: het gevoel dat je recht hebt op iets, wat in het Engels mooi entitlement heet. (Hoewel dit ook gewoon letterlijk betekent dát je recht hebt op iets, wordt entitled vaak gebruikt als beschrijving voor het gevoel of voor gedrag waarbij er iets wordt verwacht of geëist). Zonder entitlement zal je je niet verongelijkt voelen wanneer iets je niet toekomt. Salieri vindt dat hem prachtige ingevingen zijn verschuldigd omdat hij gelooft dat God die uitdeelt en hij zijn leven in dienst van God heeft gesteld. Hij vindt dat hij aanspraak op de mooiste inspiratie maakt. Maar op basis van wat? Want God heeft natuurlijk nooit echt kunnen instemmen met deze afspraak. Salieri is als een minnaar die allerlei plannen opzij zet om zijn geliefde te kunnen zien zonder dit te overleggen, en vervolgens woedend wordt wanneer diegene niet hetzelfde doet maar zijn/haar/hun eigen plannen voortzet. Verongelijktheid is niet voorbehouden aan uitvergrote figuren als Salieri, maar is in allerlei dagelijkse situaties terug te vinden. Dat maakt het onderzoeken van deze emotie, op het toneel of daarbuiten, natuurlijk interessant.

Incels
Begrippen als entitlement en verongelijktheid zijn in dagelijks gebruik in grote mate pejoratief: hoewel ze letterlijke betekenissen hebben (respectievelijk: het gevoel of het feit dat iets je zou moeten toekomen en het gevoel dat je ongelijk behandeld bent), gebruiken we ze doorgaans vooral als we het hebben over mensen die zich volgens ons aanstellen. Als iemand zich volgens ons met recht druk maakt wanneer diegene ongelijk wordt behandeld, zullen we hun gedrag of gevoel bijvoorbeeld niet snel als verongelijkt beschrijven.

Theoretisch zou je een onderscheid kunnen maken tussen rechten waar je terecht aanspraak op kan maken, en rechten waarvan het onterecht is dat je er aanspraak op wil maken. Maar wie bepaalt dat precies? Dat is natuurlijk altijd moeilijk. Toch is het in bepaalde situaties best duidelijk dat iemand vindt dat die meer recht heeft op bepaalde privileges dan redelijk te noemen is.

De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates.

Laat ik één instantie noemen waarover velen het eens zullen zijn dat het om een onterecht gevoel van entitlement en verongelijktheid gaat: incels. De meest verongelijkte mensen die ik op dit moment kan bedenken, zijn de zogenaamde involuntary celibates. Het gevoel dat de meest geradicaliseerde leden uit deze groepering karakteriseert is het idee dat ze recht hebben op een vrouwenlichaam om seks mee te hebben en dat ze dat ten onrechte wordt ontzegt.

Mannen groeien op met het verhaal dat als ze zich degelijk gedragen (maar eigenlijk ook als ze dat niet doen), dat er dan een meisje als prijs staat te wachten. Mensen groeien op met eindeloze verhalen over romantische liefde, seks en partnerschap. Het is niet gek dat je dan leeft met de verwachting dat dat ook jou zal toekomen, en dat je je naar voelt als dit niet gebeurt. Het wordt echter problematisch op het moment dat je het gevoel van jouw recht op deze ervaring belangrijker voor je is dan de rechten van anderen; dat je niet lijkt te begrijpen dat de meisjes-prijzen ook mensen zijn en hun autonomie en grenzen niet respecteert; dat je entitlement zo sterk is dat het ten koste van andere mensen gaat.

Salieri is waarschijnlijk geen incel, al is het maar omdat hij getrouwd is en zijn vrouw legaal mag verkrachten (in de 18e eeuw was er nog een goed werkend systeem van vrouwenlichaamdistributie op zijn plek). Toch heeft Salieri dingen gemeen met incels. Beiden verlangen ze iets dat ze niet krijgen, maar waarvan ze wél vinden dat ze recht op hebben. En beiden keren ze zich met haat tegen degenen die in de weg staan van het bevredigen van dit verlangen.

Gevaarlijke emotie
Verongelijktheid heeft een doelwit nodig, maar de woede keert zich nooit tegen de verhalenmachine die het gevoel van verongelijktheid heeft veroorzaakt. Incels zouden boos moeten zijn op de mythe dat vrouwen hen seks verschuldigd zijn, en Salieri zou zijn pijlen wellicht kunnen richten op het idee dat er een God bestaat. Dat zou de verongelijktheid meteen ontmantelen, omdat die emotie moeilijk samengaat met de acceptatie van het idee dat de wereld nou eenmaal oneerlijk is. Het gevoel zelf impliceert een schuldige die jou oneerlijk heeft behandeld. En dat is wat het uiteindelijk een gevaarlijke emotie maakt. Maar ook een bij uitstek interessante emotie om op het toneel te zien. Want wat is Amadeus zonder een verongelijkte Salieri? Een Salieri die zinnen tegen God zegt als:

“Him you have chosen to be your sole conduct! And my only reward is to be the sole man alive in this time who shall clearly recognize your Incarnation! (...) So be it! From this time we are enemies, You and I! I’ll not accept it from You - Do you hear?”

Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig.

Verongelijktheid laat zien hoe gevaarlijk het is om eindeloos het verhaal te vertellen dat meisjes prijzen zijn die op je wachten aan het eind van een verhaal. Dat God deugdzaamheid beloont. Mannen die eindeloos dit soort verhalen te horen krijgen, maar wie een beloning wordt ontzegd, worden soms moordlustig. Op het toneel, in de vorm van Salieri, is dat heerlijk. Zijn ruzie met God is van een onweerstaanbare schoonheid, omdat het zo bevredigend is om te zien hoe iemand de strijd met de oneerlijkheid van het leven personifieert. Maar hoewel Salieri’s verongelijktheid bevredigend theater biedt, wordt het tegelijkertijd ook blootgelegd als onconstructieve en gevaarlijke emotie. Want in het echt is verongelijktheid natuurlijk een stuk minder amusant, en ronduit tragisch in gevallen zoals de moorden en terroristische aanslagen die het gevolg waren van de verongelijktheid van verschillende geradicaliseerde incels. Des te belangrijker is het om de emotie goed te onderzoeken en begrijpen. Laten we daarom vooral méér verongelijktheid op de planken zetten.

Amadeus wordt momenteel gespeeld door Het Nationale Theater en is t/m 14 juli te zien in het DeLaMar theater in Amsterdam. In het najaar tourt de voorstelling door het hele land.

Beeld: Joris van Bennekom



Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nostalgische saus

Nostalgische saus

Onze maatschappij kent momenteel veel nostalgische oplevingen. Kunstenaar Sandra Mackus betrapt zichzelf erop dat ze in haar werk ook met het verlangen naar vroeger speelt. Hoe blijft ze authentiek en oprecht? Haar recept is verbluffend simpel. Lees meer

Heimwee in het Heilig Land - een triptiek 1

Heimwee in het Heilig Land

Lies Defever passeerde de muur tussen Israël en Palestina, en ontmoette twee volken met heimwee naar de toekomst. Lees meer

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Wat hebben nostalgie en camp met elkaar van doen? Rijk Kistemaker kwam erachter dat deze twee fenomenen nauwer verbonden zijn dan we in eerste instantie misschien denken. Een essay over de troost van het abjecte en de overdaad, van schorseneren en Meryl Streep, van de glitters en parels in een gezamenlijke queercultuur. Lees meer

Automatische concepten 44

Op weg naar andere relatie- en woonvormen

Een romantische relatie die niet wordt getypeerd door exclusiviteit of samenwonen, wordt opeens een vrije ruimte om op onderzoek te gaan en zelf te creëren, aldus Babet te Winkel. Lees meer

Filmtrialoog: De Beentjes van Sint Hildegaard

De Beentjes van Sint Hildegard

Onze redacteurs zagen het speelfilmdebuut van Herman Finkers als acteur en scenarist, een sympathiek liefdesverhaal dat desalniettemin de nodige pijn niet schuwt. Lees meer

 Eet je bord leeg!

Eet je bord leeg!

De Chinese president Xi Jinping heeft de aanval geopend op voedselverspilling in zijn land. Lees meer

 Geef mij mijn (waan)zin

Geef mij mijn (waan)zin

Illustrator Rueben Millenaar ziet het kookpunt van de onvrede om de coronamaatregelen steeds dichterbij komen. Lees meer

Tempo Doeloe -

Tempo Doeloe - Verbonden met een omstreden verleden

De jaarlijkse herdenking van de capitulatie van Japan in 1945 roept bij Vivian Mac Gillavry gemengde gevoelens op. Als tweede generatie oorlogsslachtoffer groeide ze op met nostalgische verhalen over Tempo Doeloe, maar vindt ze de steeds luider klinkende kritiek op het koloniale verleden terecht. Een essay over het omgaan met een koloniaal verleden in je familie, verbintenis voelen en je eigen gedachten daarover vormen. Lees meer

 Eén televisiedoorbraak, alstublieft

Eén televisiedoorbraak, alstublieft

Realityknaller Big Brother komt terug, en er is beslist geen tekort aan aanmeldingen. Lees meer

Filmtrialoog: Der Fall Collini

Der Fall Collini

Redacteurs Ruby Sanders, Rosanna Baas en Oscar Spaans togen naar de bioscoop om Der Fall Collini te zien, een rechtbankthriller met een verrassende inkijk op een onderbelicht stukje naoorlogse geschiedenis. Lees meer

Op de corona-top waande Rutte zich in zijn eigen sprookje

Op de corona-top geloofde alleen Rutte zijn eigen sprookje

Onder het mom van solidariteit probeerde onze premier destructief neoliberalisme te exporteren. Daarmee schiet hij Nederland alleen maar in de voet. Lees meer

 Flierefluiters op tournee

Flierefluiters op tournee

Waarschijnlijk pikten de vogeltjes het lied op tijdens het overwinteren in nabijheid van hun soortgenoten uit het westen. Maar waarom nou juist déze hit het goed doet? Dat blijft voorlopig waarschijnlijk een raadsel. Lees meer

Ecce homo. Een warme Zomergasten met Nazmiye Oral

Ecce homo. Een warme Zomergasten met Nazmiye Oral

Als we gisteravond íets van Nazmiye Oral leerden, dan is het wel hoe belangrijk het is om de ruimte die we hebben gewonnen aan anderen door te geven. Lees meer

 Een kosmische estafette

Een kosmische estafette

Maar liefst vier verschillende robots zullen de buisjes als een estafette op tientallen miljoenen kilometers van de aarde aan elkaar doorgeven. Lees meer

Micha's Muur

Micha's Muur

Gijs van Maanen bezocht Micha Wertheims voorstelling 'Voor alle duidelijkheid' en constateerde dat die stond als een huis. Maar juist een scheurtje in een van de muren had de verbeelding van het publiek kunnen prikkelen, betoogt hij. Lees meer

Strafpleiter Inez Weski gaat vrijuit in Zomergasten

Strafpleiter Inez Weski gaat vrijuit in Zomergasten

Inez Weski bleek een intelligente, doordachte gast die uitspraken doet over de condition humaine, maar ook wantrouwig is tegenover de mensheid. Lees meer

Bij Typhoon was geen vleugje ironie te bekennen

Bij Typhoon was geen vleugje ironie te bekennen

Typhoon bleek een meer dan vriendelijke eerste Zomergast; vrolijk en inspirerend genoeg om Janine Abbring een lesje ‘wokeness voor beginners’ te geven. Maar vliegt de tijd voorbij terwijl je kijkt? Dat niet. Lees meer

 Had ik al verteld hoe onderdrukt ík ben?

Had ik al verteld hoe onderdrukt ík ben?

"Als gevolg van het optreden van radicale groepen die (institutioneel) racisme zeggen te willen bestrijden, komt de vrijheid van meningsuiting onder druk te staan", ondertekenden onder anderen Zihni Özdil, Jan Roos en Geerten Waling. Ook de namen van niet minder dan twaalf Forum-vertegenwoordigers staan onder de brief. Lees meer

De rollen omgedraaid - kijken naar kunstkijkers 1

De rollen omgedraaid - kijken naar kunstkijkers

Wanneer een bezoeker in een museum bij een kunstwerk net wat langer dan de gemiddelde dertig seconden blijft staan, zou Vivian Mac Gillavry diegene het liefst het hemd van het lijf vragen. Om zo min mogelijk mensen lastig te vallen, bedacht ze een undercoveroperatie. Lees meer

Filmtrialoog: Queen & Slim

Queen & Slim

Onze redacteuren zagen Queen & Slim, een 'instant classic met een hoge mate van urgentie'. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan