Asset 14

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Duurzame kunst maken in een vervuilende wereld, kan dat? De kunstenaars van kunstresidentie SOPRA SOTTO zochten het uit tijdens een drieweekse zoektocht naar duurzaamheid in de Toscaanse kunst- en textielwereld. Martine Bontjes was voor enkele dagen op bezoek en doet verslag van haar ervaringen.

Op de oevers van de Bisenzio-rivier in Toscane kwamen vanaf de twaalfde eeuw kooplieden van over de hele wereld samen om de beste wol en zijde in te kopen. Kwaliteit was leidend. Tegenwoordig wordt op deze plek de meest laagwaardige vorm van kleding geproduceerd. Steeds meer textielbedrijven trekken weg uit Azië om in Europa de kledingproductie voort te zetten. Kortere levertijden en flexibelere logistiek trekken bedrijven over de streep. In de Toscaanse stad Prato zijn de afgelopen jaren steeds meer fast fashion ketens gevestigd die zich hoofdzakelijk richten op ‘pronta moda’: het snel produceren van goedkope kleding. Deze contradictie was reden voor Constance van Berckel, oprichter van kunstresidentie SOPRA SOTTO, om een groep textielkunstenaars uit te nodigen in Toscane om te reflecteren op de ecologische voetafdruk van de kunst- en textielwereld. “Kunstenaars vormen de spiegels en vertellers van onze cultuur”, meent Van Berckel, maar wat als die verteller zelf onderdeel is van het probleem? Zijn kunstenaars wel de aangewezen personen om uiting geven aan een thema als duurzaamheid, als de niche waarin zij opereren op zichzelf enorm vervuilend is? De Italiaanse textielontwerper en fashionconsultant Alessia Pasquini meent van wel. Als je het systeem wilt veranderen, moet je verzet tonen binnen de wereld die je wilt veranderen. Anders blijft je boodschap ongehoord, meent ze. Pasquini ziet hoe steeds meer Italiaanse textielbedrijven nieuwe oplossingen vinden om kleding van fast fashion ketens te recyclen. Zij bracht de kunstenaars Maud van Baar, Celine Hurka, Phlox van Oppen en Nynke van Eggen mee naar creatieve laboratoria als Altremani, LottoZero en Goritex, om hen te leren over het Italiaanse innovatieve vakmanschap.

Als je het systeem wilt veranderen, moet je verzet tonen binnen de wereld die je wilt veranderen

De aanpak van Phlox van Oppen is slechts één voorbeeld van hoe kunstenaars met behulp van herbruikbare materialen en slow fasion technieken de kunstwereld verduurzamen. Als klein meisje leerde Van Oppens grootmoeder haar haken, breien en naaldvilten, technieken die Van Oppen zich de afgelopen jaren steeds meer eigen maakte. Toen bleek dat deze technieken niet waren opgenomen het curriculum aan De Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, ging ze in de leer bij textielkunstenares Claudy Jongstra. Jongstra leerde haar wol vilten, daarnaast ontwikkelde de kunstenares een liefde voor andere ambachtelijke textiel technieken als tuften, weven, borduren en knopen. Van Oppen vindt haar inspiratie in de overgebleven voorwerpen van haar studentenhuis waar zij met 36 vrouwen samenwoont: van overgebleven textiel uit de wasdroger tot aan draden van Albert Heijn tassen en verpakkingsmateriaal van menstruatieproducten. In haar ‘vier seizoenen waskalenders’ toonde ze de schoonheid van overgebleven stoffen uit de wasdroger van haar vrouwenhuis. Maar wie de achtergebleven schoonheid van textielstoffen wil tonen, wil zich blijven verwonderen, op zoek naar nog meer potentieel. Dat deed ze tijdens haar bezoek aan Altremani, een laboratorium in Toscane waar overgebleven textielproducten uit de regio worden gerecycled. Van Oppen raakte gebiologeerd door een massa diep gereinigde theezakjes en nam een tas mee naar huis. Maar hoe geef je nieuw leven aan een gebruikte stof die van alle kleur en elasticiteit is ontdaan? Hiervoor liet Van Oppen zich inspireren door de workshop van conceptontwikkelaar Batriz Sandini, die de Toscaanse villa voor even omtoverde tot ambachtsschool. Ik mocht deelnemen aan de workshop en zag hoe de residenten nieuw leven creëerden uit verwaarloosde materialen.

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat 2
Afbeelding 2: Rechts de gewoven theezakjes van Phlox van Oppen. Fotograaf Céline Hurka.

Aardse geuren van boomschors en meekrap vulden de koele kelder. Op tafel stonden grote pannen met paars-, geel- en roodkleurige vloeistoffen. Mijn handen vulden zich met zachte witte lappen wol, zijde en katoen, die ik langzaam liet zakken in baden van uitgekookte natuurlijke grondstoffen. Binnen enkele seconden veranderen de lappen stof in felle kauwgomballenkleuren. Deze ogenschijnlijk milde kleurstoffen bleken al snel een invasieve werking te hebben, zowel op textiel als huid. De kleurstoffen van uienvellen, meekrap en kurkuma thee bleken een uitstekende basis om wol, zijde en katoen in nieuwe kleuren te veranderen. De paarse extractie van takjes teakhout zou nog dagenlang zijn sporen nalaten in de kloven van mijn vingers. Van Oppen liet haar theezakjes weken in een roodbruin bad van meekrap, ze knoopte ze aan elkaar en een nieuwe stof werd geboren (afb. 2). Het is niet onwaarschijnlijk dat ze straks haar 36 huisgenoten zal oproepen hun theezakjes in een gescheiden afvalbak te deponeren.

Textiel- en performancekunstenaar Maud van Baar maakt kostuums en accessoires van overgebleven dekzeilen, Ikea-zakken en plasticfolie. Haar zachte sculpturen activeert ze door ze zelf te dragen in de publieke ruimte. Zo liep ze al eens door de metrostations van Barcelona met een mensgrote handtas om aandacht te vragen voor onze obsessie met designermerken. Te denken valt aan het Franse tassenmerk Hermès, dat ondanks haar opmerkelijke verkoopbeleid nog altijd nieuwe klanten aan zich weet te binden. Tijdens de residentie werd Van Baar gegrepen door de enorme hoeveelheden kledingrestanten die zijn opgeslagen bij recycle laboratorium Goritex (afb. 3). Hoewel steeds meer recycle laboratoria er in slagen het leeuwendeel van de ingekomen kleding te recyclen, blijven ook hier restproducten achter. De vezels van labels die op kleding zijn geborduurd, kunnen niet aan elkaar worden geplakt, en dus eindigen ze op een grote hoop. Van Baar nam een tas met labels mee naar huis als inspiratie voor een nieuw kostuum. Wie weet treffen we haar binnenkort in de Kalverstraat in Amsterdam in een kleurig kostuum gemaakt van aan elkaar gewoven labels van ZARA, H&M of Primark.

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat 1
Afbeelding 3: Goritex. Fotograaf Constance van Berckel.

Maar is het adresseren van deze problemen genoeg? Kunnen kunstenaars de kudde kopers op Kalverstraat op zo’n manier interesseren, dat zij daadwerkelijk iets aan hun eigen kledingconsumptie willen veranderen? Confrontatie is een goede eerste stap. Dat mag van mij wel wat vaker en heviger. Bijvoorbeeld op onverwachte plekken, zoals aan de wanden van het provinciehuis van Zuid-Holland in Den Haag waar het werk van Van Oppen te zien is, of als performance in drukke metrostations. Deze kunstenaars houden ons een spiegel voor in onze alledaagse ruimtes. Het is een ongevraagde confrontatie met onze eigen passiviteit, en daarmee kunnen zaadjes voor verandering worden geplant.

Anders dan Van Oppen en Van Baar besloot Nynke van Eggen haar ideeën te communiceren binnen de modewereld. Ze startte enkele jaren geleden haar eigen zero waste modemerk met een minimale voetafdruk. Door zelf het goede voorbeeld te geven, hoopte ze andere ontwerpers ook te stimuleren andere keuzes te maken. Toch besloot ze zich terug te trekken als producent, ze wilde niet langer bijdragen aan deze vervuilende industrie. Inmiddels leert ze vanuit haar rol als consultant hoe bedrijven duurzamere keuzes kunnen maken. Ze confronteert managers en CEO’s van kledingbedrijven met hun vervuilende verkoopstrategieën. Daarin kan de kunstwereld ook nog grote stappen maken. Denk aan de energie slurpende verlichting die soms dag en nacht galerieruimtes oplichten. Of de enorme hoeveelheden verpakkingsmateriaal om kunstwerken de wereld over te laten reizen: van noppenfolie en kartonnen dozen, tot op maat gemaakte kisten die met privé koeriers worden afgeleverd bij opslagloodsen van investeerders. Volgens Van Eggen moeten kunstenaars ook verantwoordelijkheid nemen, ze vraagt zich af of zij zich ook niet vaker zouden moeten terugtrekken in deze vervuilende wereld, zeker wanneer zij een thema als duurzaamheid adresseren dat overal zit verweven.

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat 3
Afbeelding 4: Workshop natuurlijke kleurstoffen door Batriz Sandini. Fotograaf Céline Hurka.

Vooralsnog houdt ze het bij duurzame adviezen en vindt ze het belangrijk dat duurzame keuzes in alle haarvaten van de productieketen worden doorgevoerd, zoals bij die van autonome kunstenaars die op kleine schaal hun ecologische voetafdruk willen terugdringen. Van Eggen leerde de residenten om met een kritische blik naar hun eigen praktijk te kijken, zo waren zij zich nog niet altijd bewust dat flyers en visitekaartjes grote hoeveelheden lijm, hars en kleurstoffen bevatten en welke vervuiling dat met zich meebrengt. Ook deelden de kunstenaars hun dillema’s wat betreft reizen: zo vloog de ene resident met een goedkope vlucht naar de Designweek in Milaan om kosten en tijd te besparen, terwijl een ander de komende maand een lange treinreis aflegt en waarschijnlijk nog wat laatste hand-en-spandiensten in de coupé zal moeten voltooien. Feit blijft: wie kunst maakt, put uit. Toch droom ik stiekem weg bij kleurige en gerecyclede gevilte visitekaartjes van Van Oppen, of gewoven galerie uitnodigingen van Van Baar.

Ze vraagt zich af of zij zich ook niet vaker zouden moeten terugtrekken in deze vervuilende wereld

Eenmaal neergestreken in de glooiende groene heuvels van de Toscaanse villa schrob ik de laatste restjes paarse kleurstof van mijn duim en denk ik terug aan mijn eerste bezoek aan de Biënnale in Venetië. In 2017 kreeg textielkunstenares Sheila Hicks een afgedankte plaats in de grote zaal van de Arsenale. "Ze gaven me een tentoonstellingsruimte die geen enkele andere kunstenaar wilde hebben omdat er gaten in het dak zaten", vertelde Hicks hier over. Toch vulde ze de grote zaal met haar gigantische installatie: een muur van aan elkaar gewoven kleurige ballen, van de vloer tot aan het plafond. Ze werd gedwongen een semipermanente kleurstof te ontwikkelen die was opgewassen tegen de nodige klimaatschommelingen. Ze vulde de gaten, en het werd een van de meest spraakmakende werken van dat jaar. Die marge, dat was haar plek, het daagde haar uit om over de grenzen van haar eigen kunst te kijken. Zij vond haar plek daar waar niet werd gezocht, in de mogelijkheden, het potentieel. Op die plek heeft de creativiteit vrij spel en ontstaat er ruimte voor nieuwe oplossingen. Het is dezelfde blik waarmee de residenten van SOPRA SOTTO mij leerde kijken. Zij tonen mij dat recycling laboratoria, die in feite bestaan bij de gratie van onze consument gedreven samenleving, niet automatisch bijdragen aan een duurzame toekomst. Wel dagen ze ons uit om met een frisse blik te blijven zoeken naar nieuwe manieren om verzet te tonen in de vervuilende wereld die wij samen hebben gecreëerd. Duurzaamheid zit overal verweven en we hebben er allemaal mee te maken, toch zijn het slechts de kunstenaars die de kracht hebben om met ongebruikelijke technieken en materialen ons op onverwachte plekken te confronteren met die onbestendige wereld. In die wereld laten ook zij hun voetafdruk achter, maar wel met een spoor dat navolgbaar is en uitnodigt tot het verkennen van nieuwe wegen. Want juist in de marge, waar de wereld zich niet direct richt, vinden we de ruimte om te experimenteren en werkelijk duurzame verandering te creëren.

 

Headerbeeld: Links Maud van Baar en rechts Batriz Sandini. Fotograaf Céline Hurka.

Mail

Martine Bontjes (1995) onderzoekt graag de rol van vrouwen in de kunstgeschiedenis. Eerder schreef zij over dit onderwerp voor NRC, Article en The Florentine. Zij werkt in de Amsterdamse galeriewereld. Daarnaast biedt ze stadswandelingen in Amsterdam aan, waarbij ze de geschiedenis van de stad vertelt vanuit het perspectief van vrouwen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Niet aan denken

Niet aan denken

Aan de feesttafel zoekt Aafke van Pelt tussen de koetjes en kalfjes naar het contrast, de diepere laag in het banale. Lees meer

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Voor ‘Ssst’, het voorjaarsnummer van 2025 van Hard//hoofd, zijn we op zoek naar illustrator die de cover van ons magazine willen maken. Lees meer

Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer

Levensweg

Levensweg

Als Aisha een trouwerij op een Limburgse boerderij bezoekt, mijmert ze ineens over haar eigen bruiloft. Ach, trouwen is niks voor haar. Toch? Lees meer

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Op het moment dat je overweegt om iets te zeggen, hoor je: ‘Ssst!’ Wie fluistert dit naar je, en waarom? Fantaseer je met ons mee? Dien uiterlijk 24 augustus 2024 een pitch in voor het magazine ‘Ssst’! Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer

Marktplaatsgekkies

Marktplaatsgekkies

Marthe van Bronkhorst besluit de relatiemarkt opnieuw te betreden en vraagt zich af: ben ik een koopje, of een langetermijn-investering? Lees meer

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Hanane El Ouardani (1994) is de fotograaf van het prachtige, nieuwe kunstwerk dat de kunstverzamelaars van Hard//hoofd thuis gaan ontvangen. De foto komt uit de serie The Skies are Blue, the Walls are Red (2018) en Jorne Vriens (onze Chef Kunst) heeft El Ouardani geïnterviewd over haar werk. Zij gaan met elkaar in gesprek over hoe zij als fotograaf te werk gaat, hoe deze foto tot stand is gekomen en praten over smaak, tegenstellingen en het hervinden van thuis. Lees meer

Galatea 1

Galatea

Een bezoek aan een Airbnb aan zee blijkt ook een bezoek aan asfalt, beton en een cementfabriek te betekenen. Andrea Koll plaatst dit beeld in dit door haar zelf geïllustreerde, tweestemmige gedicht tegenover het beeld van de door Pygmalion uit ivoor gemaakte Galatea. Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst 7

Dit maakten onze 1.660 kunstverzamelaars mogelijk in 2023

Kunstverzamelaars dragen bij aan onze missie om nieuw talent te ondersteunen. We leggen graag uit hoe we de donaties in 2023 hebben besteed. Lees meer

:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Zo beweegt ze niet

Zo beweegt ze niet

Ze had zich er grondig op voorbereid. Spotify-playlists, het juiste jurkje, en zelfs een plan voor gespreksonderwerpen. Maar nu, in de rij voor de club, voelt alles vreemd en ongepast. Een audioverhaal van Lakaver (Werner de Valk en Roderik Maes). Lees meer

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer