Asset 14

Wat Chinees porselein ons kan leren over de geschiedenis van de Chinese vrouw

Wat Chinees porselein ons kan leren over de geschiedenis van de Chinese vrouw

Chinese potten met zinderende danseressen, voetballende vrouwen en militante vrouwen op paarden. Zomaar een greep uit de rijke Chinese keramiekcollectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. In het kader van het onderzoeksprogramma 'Vrouwen van het Rijksmuseum’ wordt het vergeten aandeel van vrouwen in de museumcollectie onderzocht en dit uit zich onder meer in de tentoonstelling Meer dan schoonheid die het komende jaar te zien zal zijn in het Aziatisch paviljoen. Hierin is er specifieke aandacht voor de rol van vrouwen die op Chinees porselein zijn afgebeeld. De decoraties zijn terug te voeren naar gebeurtenissen uit het dagelijks leven, maar ook naar verhalen uit de Chinese literatuur, toneelstukken en legendes. Hierin waren vrouwen vaak prominent aanwezig en namen een assertieve rol op zich, bijvoorbeeld als dappere strijder, ambitieuze moeder of ijverige keizerin. Interessant, omdat het maatschappelijk ideaal juist de gedweeë, onderdanige vrouw was. Hoewel Europa grote hoeveelheden keramiek importeerde uit China, was er weinig kennis van de betekenis van de decoratieve voorstellingen op deze objecten. Daar moet verandering in komen: wat kunnen de verhalen van porseleincollecties ons leren over de rol van vrouwen in de Chinese cultuurgeschiedenis?

Er was weinig begrip van wie deze vrouwen in werkelijkheid waren

De scènes die op Chinees porselein staan afgebeeld zijn dus gebaseerd op populaire Chinese verhalen en legendes die al eeuwenlang worden doorgegeven. Doordat de verhalende voorstellingen werden afgebeeld op houtsneden en schilderingen kon ook de ongeletterde bevolking deze verhalen leren kennen. Europese verzamelaars waren verrukt over de decoratieve schilderingen. Als gevolg van de goede handelsbetrekkingen tussen China en Europa nam de export van Chinees keramiek in de loop van de zeventiende eeuw een vlucht. De gemiddelde Europeaan bezat weinig kennis van de Aziatische cultuur en religie, diens interesse ging voornamelijk uit naar het materiaal en de tot verbeelding sprekende decoraties. Het was dus verspilde moeite de vrouwen in hun originele context herkenbaar te maken. De ranke vrouwenfiguren werden in deze periode daarom steeds vaker decoratie op 'exportkeramiek'. Aziatische vrouwen werden onherkenbaar gemaakt en kwamen los te staan van hun verhalende context. De oorspronkelijke betekenis ging hierdoor grotendeels verloren en de keizerinnen, godinnen en heldinnen werden veelal gereduceerd tot een archetype: ‘de lange lijs’ (afb.1). De term komt van de naam Elisabeth, die staat voor de vrouw in het algemeen, en werd in veilingcatalogi en boedelinventarissen overgenomen onder vergelijkbare benamingen als ‘Lysen’, ‘Lijsen’ of ‘Long Eliza’. Deze reductie geeft aan dat er weinig begrip was van wie deze vrouwen in werkelijkheid waren.

Afb 1: Kaststel bestaande uit twee bekervazen en drie dekselpotten met vrouwen en bloempotten in vakken, anoniem, ca. 1680 - ca. 1720.

Denise Campbell, assistent-conservator Chinees en Japans keramiek bij het Rijksmuseum, kreeg de taak om de geïllustreerde verhalen van deze vrouwen opnieuw inzichtelijk te maken. ‘Wacht even hoor, ik moet zelf ook goed kijken welke vrouwen dit precies zijn,’ zegt Campbell, wijzend naar de vitrinekast op de benedenverdieping van het Aziatisch paviljoen. Zelfs voor de Chinese keramiekconnaisseur is het lastig om personages te herkennen wanneer zij uit hun originele context worden getrokken. Neem het verhaal van de Daoïstische godin Xi Wangmu, die met haar perziken de onsterfelijkheid doorgaf aan de mensen. Ze is een van de krachtigste godinnen van China en is voor veel Chinezen ongeveer even bekend als onze Reynaert de Vos. Een kleurige emaillen pot (afb. 2) uit ca. 1645-1660 toont de viering van haar verjaardag. De godin wordt omringd door meerdere danseressen, bediendes en vrouwelijke musici.

Afb 2: Balustervormige pot met een zittende vrouw met bedienden kijkend naar een schouwspel van muziek en dans, anoniem, ca. 1645 - ca. 1660.

Toen de Chinezen keramiek gingen produceren voor de Europese markt werd dit tafereel slechts ten dele overgenomen. Zo is op een blauwe dekselpot (afb. 3) uit ca. 1700 slechts de godin en één danseres te zien. De scène is in elkaar geschoven waardoor de godin nu alleen achter haar kamerscherm zit.

Afb 3: Dekselpot met bloemtakken en taferelen in medaillons, anoniem, ca. 1680 - ca. 1720.

Het blijft gissen naar de reden waarom de narratieve scènes veranderden. Het kan zijn omdat de Chinese kunstenaars wisten dat de Europese verzamelaars het toch niet zouden begrijpen. Een andere mogelijkheid is dat in de tweede helft van de zeventiende eeuw, naast de narratieve weergave, het motief van de vrouw an sich opkwam. Onzedelijke literatuur en romans werden vanaf 1652 verboden. Een veilige optie was om vrouwen onherkenbaar in hun rol af te beelden.

Het is volgens Campbell maar de vraag in hoeverre Europese verzamelaars op de hoogte waren van de betekenis van de decoraties op hun Chinese dekselpotten en theeservies. Hoewel in Europa de verering van vrouwelijke goden werd gezien als iets heidens, wordt hier in de Chinese cultuur juist veel waarde aan gehecht. Godinnen houden de wereld in balans. Ze brengen de mensen voorspoed en geluk. Zij die goede daden verrichten ontvangen goddelijk hulp en inspiratie. Zo staat de onsterfelijke godin Ma Gu op de gekleurde schotel in een van de vitrinekasten (afb. 4) voor een lang leven. Zou de Europese opdrachtgever deze gelukwens hebben herkend? De karakteristieke lange vogelachtige vingernagels van deze ‘lange lijs’ ontbreken. Volgens het Rijksmuseum blijft het dan ook de vraag of de Europese opdrachtgever de gelukwens heeft begrepen.

Afb 4: Schotel met twee personen in een landschap, een familiewapen en een monogram, anoniem, ca. 1750 - ca. 1774.

Naast een zoektocht naar de Europese verzamelgeschiedenis werpt de tentoonstelling Meer dan schoonheid nieuw licht op de ontwikkelingen in de Chinese vrouwengeschiedenis. Wat was nu bijvoorbeeld precies de rol van de moeder in een traditioneel huwelijk? De porseleinen schotel met een kleurig glazuur (afb.5) geeft inzicht in de overgang van de periode waarbij de moeder slechts als verzorger voor haar kinderen werd beschouwd, naar haar bijkomende rol als onderwijzeres. Dit past binnen een algemene ontwikkeling van de groei van geletterdheid richting het einde van de Ming-dynastie. Moeders hadden namelijk een belangrijke taak: zij moesten ervoor zorgen dat hun zoons het ambtenaren-examen zouden behalen. Keizerin Wu Zetian (624-705) had de regels omtrent het examen aangepast, zodat het behalen ervan niet langer uitsluitend mogelijk werd voor de elite, maar ook voor gezinnen uit de lagere kringen. Een geletterde vrouw huwen die haar toekomstige zoon hierin kon begeleiden werd hierdoor interessanter. Geletterde vrouwen golden hierdoor niet meer als bedreiging, maar als competente en toegewijde moeders voor hun kinderen.

Afb 5: Schotel met twee vrouwen en drie jongens in een omheinde tuin, anoniem, ca. 1740 - ca. 1760.

Tot slot is de tentoonstelling een kleine geschiedenisles van de eeuwenlange handelsrelaties tussen China en Europa, en de gevolgen die dergelijke culturele uitwisseling teweeg heeft gebracht. De export van Chinees keramiek leidde dan wel tot intensivering van de handelsbetrekkingen, maar toch blijft het de vraag in hoeverre verzamelaars zich daadwerkelijk verdiepten in de grondslag van hun collectie. En welke opvatting zullen zij hebben gehad over de Chinese cultuur? Doordat het Rijksmuseum de verschillen toont tussen het porselein dat voor de binnenlandse markt werd geproduceerd versus het porselein dat geëxporteerd werd, daagt het zijn bezoekers uit kritisch te reflecteren op de Europese verzamelgeschiedenis. Daarbij is de nieuwe focus op de rol van vrouwen in de collectie van meerwaarde. Meer dan schoonheid geeft inzicht in de geschiedenis van de Chinese vrouw en toont daarmee de noodzaak van cultureel bewustzijn.

De tentoonstelling Meer dan schoonheid is van april 2022 tot april 2023 te zien in het Aziatisch paviljoen van het Rijksmuseum.

Afbeeldingen
Alle afbeeldingen uit dit artikel zijn afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum. Hieronder staan van al deze afbeeldingen de websitelink, waar meer informatie over de objecten te vinden is. De websitelink van afbeelding 3 toont niet de kant van de vaas die in dit artikel wordt beschreven, omdat het museum op de website uitsluitend het andere perspectief van de dekselpot toont.
Afb 1: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-RBK-16290
Afb 2: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-NM-6462
Afb 3: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-RBK-14944-B
(Het objectnummer van de in het artikel omschreven kant van de vaas is AK-RBK-14944-B-03). Foto: eigen beheer museum.
Afg 4: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-NM-1378
Afb 5: https://www.rijksmuseum.nl/nl/zoeken/objecten?set=AK-RBK-14748#/AK-RBK-14748-C,3

Mail

Martine Bontjes (1995) onderzoekt graag de rol van vrouwen in de kunstgeschiedenis. Eerder schreef zij over dit onderwerp voor NRC, Article en The Florentine. Zij werkt in de Amsterdamse galeriewereld. Daarnaast biedt ze stadswandelingen in Amsterdam aan, waarbij ze de geschiedenis van de stad vertelt vanuit het perspectief van vrouwen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer