Asset 14

Wat Chinees porselein ons kan leren over de geschiedenis van de Chinese vrouw

Wat Chinees porselein ons kan leren over de geschiedenis van de Chinese vrouw

Chinese potten met zinderende danseressen, voetballende vrouwen en militante vrouwen op paarden. Zomaar een greep uit de rijke Chinese keramiekcollectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. In het kader van het onderzoeksprogramma 'Vrouwen van het Rijksmuseum’ wordt het vergeten aandeel van vrouwen in de museumcollectie onderzocht en dit uit zich onder meer in de tentoonstelling Meer dan schoonheid die het komende jaar te zien zal zijn in het Aziatisch paviljoen. Hierin is er specifieke aandacht voor de rol van vrouwen die op Chinees porselein zijn afgebeeld. De decoraties zijn terug te voeren naar gebeurtenissen uit het dagelijks leven, maar ook naar verhalen uit de Chinese literatuur, toneelstukken en legendes. Hierin waren vrouwen vaak prominent aanwezig en namen een assertieve rol op zich, bijvoorbeeld als dappere strijder, ambitieuze moeder of ijverige keizerin. Interessant, omdat het maatschappelijk ideaal juist de gedweeë, onderdanige vrouw was. Hoewel Europa grote hoeveelheden keramiek importeerde uit China, was er weinig kennis van de betekenis van de decoratieve voorstellingen op deze objecten. Daar moet verandering in komen: wat kunnen de verhalen van porseleincollecties ons leren over de rol van vrouwen in de Chinese cultuurgeschiedenis?

Er was weinig begrip van wie deze vrouwen in werkelijkheid waren

De scènes die op Chinees porselein staan afgebeeld zijn dus gebaseerd op populaire Chinese verhalen en legendes die al eeuwenlang worden doorgegeven. Doordat de verhalende voorstellingen werden afgebeeld op houtsneden en schilderingen kon ook de ongeletterde bevolking deze verhalen leren kennen. Europese verzamelaars waren verrukt over de decoratieve schilderingen. Als gevolg van de goede handelsbetrekkingen tussen China en Europa nam de export van Chinees keramiek in de loop van de zeventiende eeuw een vlucht. De gemiddelde Europeaan bezat weinig kennis van de Aziatische cultuur en religie, diens interesse ging voornamelijk uit naar het materiaal en de tot verbeelding sprekende decoraties. Het was dus verspilde moeite de vrouwen in hun originele context herkenbaar te maken. De ranke vrouwenfiguren werden in deze periode daarom steeds vaker decoratie op 'exportkeramiek'. Aziatische vrouwen werden onherkenbaar gemaakt en kwamen los te staan van hun verhalende context. De oorspronkelijke betekenis ging hierdoor grotendeels verloren en de keizerinnen, godinnen en heldinnen werden veelal gereduceerd tot een archetype: ‘de lange lijs’ (afb.1). De term komt van de naam Elisabeth, die staat voor de vrouw in het algemeen, en werd in veilingcatalogi en boedelinventarissen overgenomen onder vergelijkbare benamingen als ‘Lysen’, ‘Lijsen’ of ‘Long Eliza’. Deze reductie geeft aan dat er weinig begrip was van wie deze vrouwen in werkelijkheid waren.

Afb 1: Kaststel bestaande uit twee bekervazen en drie dekselpotten met vrouwen en bloempotten in vakken, anoniem, ca. 1680 - ca. 1720.

Denise Campbell, assistent-conservator Chinees en Japans keramiek bij het Rijksmuseum, kreeg de taak om de geïllustreerde verhalen van deze vrouwen opnieuw inzichtelijk te maken. ‘Wacht even hoor, ik moet zelf ook goed kijken welke vrouwen dit precies zijn,’ zegt Campbell, wijzend naar de vitrinekast op de benedenverdieping van het Aziatisch paviljoen. Zelfs voor de Chinese keramiekconnaisseur is het lastig om personages te herkennen wanneer zij uit hun originele context worden getrokken. Neem het verhaal van de Daoïstische godin Xi Wangmu, die met haar perziken de onsterfelijkheid doorgaf aan de mensen. Ze is een van de krachtigste godinnen van China en is voor veel Chinezen ongeveer even bekend als onze Reynaert de Vos. Een kleurige emaillen pot (afb. 2) uit ca. 1645-1660 toont de viering van haar verjaardag. De godin wordt omringd door meerdere danseressen, bediendes en vrouwelijke musici.

Afb 2: Balustervormige pot met een zittende vrouw met bedienden kijkend naar een schouwspel van muziek en dans, anoniem, ca. 1645 - ca. 1660.

Toen de Chinezen keramiek gingen produceren voor de Europese markt werd dit tafereel slechts ten dele overgenomen. Zo is op een blauwe dekselpot (afb. 3) uit ca. 1700 slechts de godin en één danseres te zien. De scène is in elkaar geschoven waardoor de godin nu alleen achter haar kamerscherm zit.

Afb 3: Dekselpot met bloemtakken en taferelen in medaillons, anoniem, ca. 1680 - ca. 1720.

Het blijft gissen naar de reden waarom de narratieve scènes veranderden. Het kan zijn omdat de Chinese kunstenaars wisten dat de Europese verzamelaars het toch niet zouden begrijpen. Een andere mogelijkheid is dat in de tweede helft van de zeventiende eeuw, naast de narratieve weergave, het motief van de vrouw an sich opkwam. Onzedelijke literatuur en romans werden vanaf 1652 verboden. Een veilige optie was om vrouwen onherkenbaar in hun rol af te beelden.

Het is volgens Campbell maar de vraag in hoeverre Europese verzamelaars op de hoogte waren van de betekenis van de decoraties op hun Chinese dekselpotten en theeservies. Hoewel in Europa de verering van vrouwelijke goden werd gezien als iets heidens, wordt hier in de Chinese cultuur juist veel waarde aan gehecht. Godinnen houden de wereld in balans. Ze brengen de mensen voorspoed en geluk. Zij die goede daden verrichten ontvangen goddelijk hulp en inspiratie. Zo staat de onsterfelijke godin Ma Gu op de gekleurde schotel in een van de vitrinekasten (afb. 4) voor een lang leven. Zou de Europese opdrachtgever deze gelukwens hebben herkend? De karakteristieke lange vogelachtige vingernagels van deze ‘lange lijs’ ontbreken. Volgens het Rijksmuseum blijft het dan ook de vraag of de Europese opdrachtgever de gelukwens heeft begrepen.

Afb 4: Schotel met twee personen in een landschap, een familiewapen en een monogram, anoniem, ca. 1750 - ca. 1774.

Naast een zoektocht naar de Europese verzamelgeschiedenis werpt de tentoonstelling Meer dan schoonheid nieuw licht op de ontwikkelingen in de Chinese vrouwengeschiedenis. Wat was nu bijvoorbeeld precies de rol van de moeder in een traditioneel huwelijk? De porseleinen schotel met een kleurig glazuur (afb.5) geeft inzicht in de overgang van de periode waarbij de moeder slechts als verzorger voor haar kinderen werd beschouwd, naar haar bijkomende rol als onderwijzeres. Dit past binnen een algemene ontwikkeling van de groei van geletterdheid richting het einde van de Ming-dynastie. Moeders hadden namelijk een belangrijke taak: zij moesten ervoor zorgen dat hun zoons het ambtenaren-examen zouden behalen. Keizerin Wu Zetian (624-705) had de regels omtrent het examen aangepast, zodat het behalen ervan niet langer uitsluitend mogelijk werd voor de elite, maar ook voor gezinnen uit de lagere kringen. Een geletterde vrouw huwen die haar toekomstige zoon hierin kon begeleiden werd hierdoor interessanter. Geletterde vrouwen golden hierdoor niet meer als bedreiging, maar als competente en toegewijde moeders voor hun kinderen.

Afb 5: Schotel met twee vrouwen en drie jongens in een omheinde tuin, anoniem, ca. 1740 - ca. 1760.

Tot slot is de tentoonstelling een kleine geschiedenisles van de eeuwenlange handelsrelaties tussen China en Europa, en de gevolgen die dergelijke culturele uitwisseling teweeg heeft gebracht. De export van Chinees keramiek leidde dan wel tot intensivering van de handelsbetrekkingen, maar toch blijft het de vraag in hoeverre verzamelaars zich daadwerkelijk verdiepten in de grondslag van hun collectie. En welke opvatting zullen zij hebben gehad over de Chinese cultuur? Doordat het Rijksmuseum de verschillen toont tussen het porselein dat voor de binnenlandse markt werd geproduceerd versus het porselein dat geëxporteerd werd, daagt het zijn bezoekers uit kritisch te reflecteren op de Europese verzamelgeschiedenis. Daarbij is de nieuwe focus op de rol van vrouwen in de collectie van meerwaarde. Meer dan schoonheid geeft inzicht in de geschiedenis van de Chinese vrouw en toont daarmee de noodzaak van cultureel bewustzijn.

De tentoonstelling Meer dan schoonheid is van april 2022 tot april 2023 te zien in het Aziatisch paviljoen van het Rijksmuseum.

Afbeeldingen
Alle afbeeldingen uit dit artikel zijn afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum. Hieronder staan van al deze afbeeldingen de websitelink, waar meer informatie over de objecten te vinden is. De websitelink van afbeelding 3 toont niet de kant van de vaas die in dit artikel wordt beschreven, omdat het museum op de website uitsluitend het andere perspectief van de dekselpot toont.
Afb 1: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-RBK-16290
Afb 2: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-NM-6462
Afb 3: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-RBK-14944-B
(Het objectnummer van de in het artikel omschreven kant van de vaas is AK-RBK-14944-B-03). Foto: eigen beheer museum.
Afg 4: https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/AK-NM-1378
Afb 5: https://www.rijksmuseum.nl/nl/zoeken/objecten?set=AK-RBK-14748#/AK-RBK-14748-C,3

Mail

Martine Bontjes (1995) onderzoekt graag de rol van vrouwen in de kunstgeschiedenis. Eerder schreef zij over dit onderwerp voor NRC, Article en The Florentine. Martine heeft een grote passie voor Italië, ze woonde tijdens haar studie in Bologna en Florence en momenteel werkt zij als stadsgids in Napels.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Een mens zoals alle anderen

Een mens zoals alle anderen

Eva probeert zich in de metro te gedragen op een manier die voor normaal moet doorgaan, maar dat valt nog niet mee. Lees meer

Dé vluchteling bestaat niet

Dé vluchteling bestaat niet

Marthe van Bronkhorst hoort bij de huisartsenpraktijk verhalen van vluchtelingen. Ze raakt gefrustreerd, omdat de politiek niet ziet 'dat een individu meer is dan twee vierkante meter ruimte en een lichaam dat gevoed moet worden'. Lees meer

De bomen in Roemenië zijn ook vaderloos 2

De bomen in Roemenië zijn ook vaderloos

'ik miste collectieve haast / treinen waar de airco nooit gewerkt heeft / de eenheid die in eenzaamheid zit'. In gedichten die geuren naar 'oostblokstank' onderzoekt Francesca Birlogeanu vervreemding en verdwenen vaders. Lees meer

Column: Objectief gelukkiger met onszelf

Objectief gelukkiger met onszelf

Ook op vakantie blijkt de tijd niet stil te staan, merken Eva en haar vrienden in Zuid-Frankrijk. Gelukkig gaan ze er qua uiterlijk alleen maar op vooruit, vindt één van hen. Lees meer

Hard//talk: Evita 3.0 1

Evita 3.0

De voormalige Argentijnse president Cristina Fernández de Kirchner overleeft een aanslag op haar leven, maar een twaalfjarige gevangenisstraf vanwege corruptie hangt boven haar hoofd. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 3/3: Métro

In ieder geval bleven we stuurloos - Métro

Zelfs de sterkste vriendschappen leden aan betonrot. Vrienden verjaren hier als sprinkhanen, hele groepen ontstonden en verdwenen in enkele seizoenen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 2/3: Á pied

In ieder geval bleven we stuurloos - À pied

 Voor eenzaamheid heb je geen kostschool nodig. Niemand keek op wanneer ik ‘DRRRAAAAK’ schreeuwde zonder mijn pas te vertragen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 1/3: Vélo

In ieder geval bleven we stuurloos - Vélo

Tijdens een afdaling vol kinderkoppen ging mijn hangslot uit zichzelf op slot, waarna mijn sleutelbos in een nabijgelegen afvoerputje verdween. Lees meer

Automatische concepten 77

Lang niet alles klopte bij Zomergast Bessel van der Kolk

Van een echt gesprek kwam het niet, zag Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Nieuws in beeld: Het kind in het badwater terugvinden

Het kind in het badwater terugvinden

Amerikaanse onderzoekers wisten het geheugen van 150 ouderen te verbeteren middels een schokkend badmutsje. Lees meer

Dit is ook mijn vakantie

Dit is ook mijn vakantie

"Dit ben ik, met mijn nieuwe wandelschoenen, helemaal uitgerust en braaf nog." Hij hoogtevrees. Zij onverschrokken. In dit korte verhaal van Werner de Valk pakt een hike door de bergen wel heel anders uit dan verwacht. Na afloop zijn daar gelukkig altijd nog de foto's. Lees meer

Automatische concepten 78

De natuur huilt droge tranen

Europa maakt waarschijnlijk het ergste droogteseizoen mee in ruim 500 jaar. Lees meer

Wanneer je jezelf vergeet

Een klein beetje Selbstvergessenheit

Jezelf vergeten in een relatie, wat betekent dat eigenlijk? Marthe van Bronkhorst worstelt met hoe ze is veranderd door een geliefde. Lees meer

Automatische concepten 76

Een ontwapenende Raven van Dorst kaatste de bal regelmatig terug

Zomergast Raven van Dorst was openhartig en verlangde hetzelfde van Janine Abbring. Lees meer

Bloed en havermout

Bloed en havermout

Een verhaal van Jan Wester over twee zussen, onvoorwaardelijke liefde, klauwende vingers, mantelzorg en Teletubbies. Lees meer

 1

Tijd voor een dekoloniale Indië-herdenking!

Benjamin Caton organiseert jaarlijks op 16 augustus een dekoloniale Indië/Indonesië-Nederland Herdenking, omdat een grote en groeiende groep mensen zich niet gezien voelt door de Nationale Indië-herdenking, een dag ervoor. Lees meer

Zomergast Lieke Marsman was eenzaam tussen de camera's

Zomergast Lieke Marsman was eenzaam tussen de camera's

Lieke Marsman bleek een eerlijke en grootmoedige Zomergast, met liefde voor het onverklaarbare en het ongemakkelijke. Lees meer

Nieuws in beeld: Van Trump mag de FBI de pot op

Van Trump mag de FBI de pot op

Elf 'topgeheime' documenten nam de FBI mee van Donald Trumps landgoed. Hij wil ze terug. Lees meer

Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Het is eindelijk zover: 12,5 jaar Hard//hoofd in Het HEM!

Op zaterdag 1 oktober viert Hard//hoofd haar 12,5-jarige jubileum in kunsthal Het HEM, een oude munitiefabriek die is omgetoverd tot culturele vrijplaats. In 2020 moesten we ons 10-jarige jubileum om bekende redenen helaas annuleren, nu vieren we alsnog het verleden, het heden en de toekomst van Hard//hoofd!

Bestel je ticket!