Illustratie: Elise van Iterson

De koekhappende vorsten van nu hebben geen oog meer voor kunst. Sanne vindt dit een kwalijke zaak." />

Illustratie: Elise van Iterson

De koekhappende vorsten van nu hebben geen oog meer voor kunst. Sanne vindt dit een kwalijke zaak." />
Asset 14

Kunst en koningshuizen

Koningshuizen en kunst: het kon gerust een één-tweetje genoemd worden. Voor de koningen van weleer was het verzamelen van kunst de manier om hun status en macht uit te drukken. Nu de functie van koningshuizen nauwelijks meer dan symbolisch is, lijkt de noodzaak van al die verzamelingen ook verdwenen. De koekhappende vorsten van tegenwoordig houden er andere interesses op na. Sanne duikt in de geschiedenisboeken en legt uit waarom ze stiekem hoopt op een Napoleontische kunstroof van Wilders.

Het is nu al het huwelijk van de eeuw: de trouwerij van kroonprins William en Kate Middleton (Prinses Catherine) in Westminster Abbey afgelopen vrijdag, 29 april. Het gebeuren werd in 126 landen live uitgezonden en trok twee miljard kijkers. Royaltyfans zetten tentjes op langs de route, om niets te missen, en de dag zelf was een nationale feestdag. De gezichten van 'Kate en Wills' sieren theedoeken, serviezen en zelfs een officiële munt. Ook werd er maandenlang koortsachtig gespeculeerd over ‘De Jurk’: welke Britse ontwerper zou de eervolle taak krijgen de bruid te kleden op haar trouwdag? Het werd de relatief onbekende Sophie Burton, hoofdontwerper voor Alexander McQueen, met een verrassend subtiele en elegante bruidsjapon: het is duidelijk dat Kate geen zin had om zich, zoals de onfortuinlijke Diana destijds, in een verkreukelde slagroomtaart-explosie te laten hijsen.

Middletons trouwjurk, ontworpen door Sophie Burton

De hysterische fascinatie met het Britse koningshuis is ongekend. De bruiloft van Willem-Alexander en Máxima in 2002 werd weliswaar uitgezonden in België en Duitsland, maar was op geen enkele manier het mediacircus dat uitbrak toen Prins William zijn verloving aankondigde. Nu speelt hier natuurlijk mee dat Nederland maar een klein landje is, en Wim-Lex met zijn onaristocratische bolle toet niet bepaald voldoet aan het Disney-achtige sprookjesbeeld van de prins op het witte paard. Máxima koos bovendien voor een boring Valentino-japon: in een lijstje met de meest stijlvolle bruidsjurken van Harper’s Bazaar werd Prinses Mabel met haar gedurfde Viktor&Rolf-jurk als enige Oranjetelg genoemd. Natuurlijk riep de royal wedding in Engeland ook associaties op met een koninklijk sprookjeshuwelijk van weleer dat uitliep op een complete ramp: de bruiloft van Williams ouders Charles en Diana in 1981. Helaas was de kus van het pasgetrouwde stel op het bordes van Buckingham Place niet veel gepassioneerder dan het ongemakkelijke gestuntel van een onwillige Prins Charles indertijd, maar laten we ze het voordeel van de twijfel geven en het gebrek aan hartstocht wijten aan zenuwen en, tsja, Brits zijn. (Dát deden Max & Lex dan toch weer beter: hun balkonkus is een van de meest schattige en oprechte ooit.)

De relatie tussen mode en koningshuizen is sinds Lodewijk XIV (1638-1715) altijd belangrijk geweest. De Zonnekoning ontleende een groot deel van zijn macht aan zijn flamboyante voorkomen en extravagante hofhouding. Veel fotogenieke prinsen en prinsessen na hem waren in een tijd zonder popsterren en Hollywood-acteurs de internationale stijliconen: denk aan de Hertog van Windsor en zijn vrouw Wallis Simpson als toonbeeld van Engelse aristocratische chic, of Prinses Grazia van Monaco (beter bekend als Hitchcock-actrice Grace Kelly) met haar Hermés-tassen -en sjaals. Kate en William lijken het belang van een modieuze presentatie te begrijpen: de officiële verlovingsfoto’s werden gemaakt door Vogue-huisfotograaf Mario Testino. Ze poseerden voor Testino in St. James’ Palace in Londen, tevens het hoofdkwartier van het bestuur van de Royal Collections. Het Britse koningshuis beschikt namelijk over een verbijsterende kunstcollectie met onder andere schilderijen van Caravaggio, Rafaël, Rubens, Rembrandt en Vermeer. Die collectie is ondergebracht in diverse paleizen en heeft een geschatte waarde van tien miljard pond.

Europese vorstenhuizen bezitten over het algemeen formidabele kunstverzamelingen die soms teruggaan tot de zestiende eeuw. Wat we tegenwoordig nog over hebben aan monarchie is natuurlijk een slap aftreksel van de machtige multinationals die de koningshuizen van weleer in feite waren: de Habsburgers, de Medici’s en de Hohenzollerns waren dynastiën van despotische leiders die oorlogen voerden, landen veroverden en weer verloren en vooral heel veel paleizen bouwden. Die paleizen dienden gevuld te worden met kostbare kunstvoorwerpen: de functie van deze collecties was, evenals de weelderige hofhouding van de Zonnekoning, het benadrukken van status en macht. Daarnaast fungeerde een paleis vol kunstschatten oorspronkelijk ook als een soort investering: kostbare objecten konden, indien nodig, snel worden omgezet in liquide middelen. De koekhappende royals van de huidige vorstenhuizen - uitgebreid met een arsenaal aan uit het plebs afkomstige “burgermeisjes” - tonen weinig interesse in het uitbreiden van de historische kunstcollecties die hun families in bezit hebben. De status-functie ervan is vervallen: een prins of prinses krijgt eerder erkenning voor het dragen van de juiste couture en het kiezen van een mediagenieke levenspartner. Een respectabele kunstcollectie vergaren ligt nu meer op het terrein van de nouveau riche: denk aan fortuinlijke zakenmannen als Charles Saatchi, François Pinault en natuurlijk onze eigen Dirk Scheringa, wiens Museum voor Realisme samen met de DSB-Bank ten onder ging. Zullen William en Kate de kunstcollectie van het Britse koningshuis weer eens gaan uitbreiden, bijvoorbeeld met moderne kunst? En wie waren eigenlijk de koninklijke kunstverzamelaars van weleer?

Illustratie: Elise van Iterson

Catharina de Grote: koninklijke verzamelaar met ijzeren vuist

Catharina II van Rusland (1729-1796) kwam oorspronkelijk uit Pruisen en trouwde op zestienjarige leeftijd met de beoogde tsaar van Rusland, Peter III. Zoals toen gebruikelijk was het huwelijk volledig van strategische aard, en werd er van de bruid voornamelijk verwacht dat ze een troonopvolger zou baren. Catharina had echter andere plannen. In de eerste huwelijksjaren kreeg ze twee kinderen, maar beide echtelieden hadden vrij openlijke affaires met leden van de hofhouding. Toen Peter III in 1762 eindelijk aan de macht kwam, duurde zijn regeerperiode slechts zes maanden: hij werd door tegenstanders gedwongen af te treden en vervolgens vermoord. Het is waarschijnlijk dat Catharina achter deze coup d’etat zat: met de dood van Peter werd hun zoon de erfopvolger, maar aangezien hij toen nog te jong was, wiep Catharina zich op als regentes. Ze zou Rusland vierendertig jaar lang in een ijzeren greep houden. Iedere vorm van opstand werd keihard neergeslagen, en de latere pogingen van haar zoon om eindelijk op de troon te komen leidden tot niets. Maar ze maakte van het verarmde Rusland ook een wereldmacht, en wist als gevolg van haar bewondering voor denkers als Voltaire en John Locke de Verlichting te introduceren – daarnaast gaf ze een geweldige impuls aan de schone kunsten.

De Hermitage in Sint Petersburg is inmiddels een van de grootste en meest indrukwekkende musea ter wereld, met een collectie die bestaat uit circa drie miljoen kunstwerken. De basis hiervan werd in 1764 gelegd door Catharina. Haar eerste aankopen waren topstukken uit de Nederlandse Gouden Eeuw: schilderijen van onder anderen Rembrandt, Jan Steen en Frans Hals, maar ook Rubens, Rafaël, Veronese en Titiaan. Ze zou uiteindelijk ruim vierduizend schilderijen verzamelen, en nog eens tienduizenden tekeningen, kostbare boeken en sculpturen. Catharina stond aan de oorsprong van een museum dat zijn gelijke in de wereld niet kent, met talloze topstukken waaronder een Danaë van Titiaan, De Terugkeer van de Verloren Zoon van Rembrandt en De Dans van Matisse. Recent zijn er satellietmusea van de Hermitage gesticht in Italië, Litouwen en natuurlijk Amsterdam, waar de eerste tentoonstelling in 2009, Aan het Russische Hof, meteen een doorslaand succes was.

Napoleon de plunderaar

“Wij hebben nu alles wat mooi is in Italië,” sprak Napoleon na een van de vele Europese veldtochten, “behalve een paar dingetjes in Turijn en Napels”. Napoleon Bonaparte (1769-1821) heeft vele gezichten: hij was een briljant militair strateeg, een despotische leider en een hopeloos verliefd jongetje wanneer het ging om Joséphine de Beauharnais. Hij was ook een schaamteloze plunderaar: zijn liefde voor kunst en zijn ideeën over Frankrijk als centrum van de beschaafde wereld brachten hem ertoe landen die hij overwon te ontdoen van alle kunstschatten. Alles werd naar het Louvre gesleept, waar het Franse volk zich kon vergapen aan de schatten die hun keizer had vergaard.

Er is een beroemde gravure van Benjamin Zix waarop Dominique Vivant Denon, de directeur van het Museé Napoléon, omringd door geroofde kunstschatten een soort inventarisatie zit te maken (achterin staat bijvoorbeeld een Athena-sculptuur uit het Duitse Kassel). Napoleon zelf wordt gerepresenteerd door een borstbeeld linksvoor, die in het Museé Napoléon gecombineerd was met een eveneens uit Duitsland afkomstig schilderij van Rubens. Andere aanwinsten waren het enorme Bruiloft in Cana van Veronese (door Napoleons troepen doodgewoon opgerold en meegenomen uit een Venetiaans klooster) en De Kruisiging van Andrea Mantegna. Het Louvre barstte al bijna uit zijn voegen dankzij de kostbare kunstwerken die de staat had geconfisqueerd tijdens de Franse Revolutie: Napoleons plundertochten maakten van het museum de grootste schatkamer van de Westerse wereld. Toen Napoleons bewind ten einde was moesten veel kunstwerken worden teruggegeven. In de zalen van het Louvre vielen flinke gaten, maar na veel onderhandelen mocht Bruiloft in Cana blijven hangen; ook De Kruisiging is nog steeds in Parijs te zien.

Adolf Hitler zou later een voorbeeld nemen aan Napoleons systematische plunderroutine: de nazi’s stalen kunstschatten uit nationale musea en kunstcollecties van joodse verzamelaars (bijvoorbeeld de Nederlandse Jacques Goudstikker), waarvan sommige werken nooit teruggevonden zijn. Toch moeten we Napoleon ook dankbaar zijn: zijn broer Lodewijk Napoleon was eventjes Koning van Holland (1806-1810) en zorgde ervoor dat de nationale kunstcollectie in het Paleis op de Dam werd geëxposeerd, waarmee hij de basis legde voor het latere Rijksmuseum.

'Dominique Vivant Denon cataloguing the Louvre Collection' door Benjamin Zix

Willem II: de verloren verzameling

Koning Willem II der Nederlanden (1792-1849), de grootvader van Koningin Wilhelmina, is een wat schimmige figuur in de vaderlandse geschiedenis. Hij heeft maar kort geregeerd – van 1840 tot aan zijn dood negen jaar later – en liet zoveel schulden na dat zijn kinderen de erfenis in de eerste instantie niet wilden accepteren. Willem groeide op in Engeland en Duitsland, en nam als generaal in het Engelse leger deel aan de Slag bij Waterloo. Toen hij in 1840 bij het bestijgen van de troon, de eed moest uitspreken, deed hij dat met een sterk Engels accent. Hij trouwde met de Russische prinses Anna Paulowna, na een verbroken verloving met de Britse kroonprinses Charlotte Augusta. Hoewel Willem en Anna Paulowna vijf kinderen kregen, had hij ook relaties met diverse mannen die in zijn hofhouding rondliepen.

Willem was erg geïnteresseerd in architectuur en liet zijn paleizen verbouwen in de neogotische stijl, zoals het paleis aan de Kneuterdijk in Den Haag. Daar liet hij ook een speciale marmeren zaal bouwen, om zijn kunstcollectie in tentoon te stellen – hij verzamelde voornamelijk oude meesters, zoals Rembrandt, Jacob van Ruysdael en Meindert Hobbema, maar ook beroemde Vlaamse Primitieven als Jan van Eyk, Hans Memling en Quinten Massys. Er waren zelfs een paar werken van Raphaël en Titiaan. Bij Willems dood in 1849 was de collectie voor Nederlandse begrippen formidabel te noemen: 354 schilderijen waarvan 123 oude meesters. Die hadden erg leuk gestaan in het Rijksmuseum, maar het liep anders. Willem II had een persoonlijke lening van een miljoen gulden uitstaan, waarvoor hij zijn kunstcollectie als onderpand had laten fungeren. Toen de schuldeisers kort na zijn overlijden aanklopten, was zijn broer Prins Frederik de enige die bereid was de schulden af te betalen. Op dat moment leek de oplossing het veilen van de kunstverzameling, en zo geschiede. De meesterwerken uit de collectie van Willem II raakten verspreid over de Europese vorstenhoven: de werken zijn tegenwoordig te zien in onder andere de Hermitage en de Wallace Collection in Engeland. Tragisch genoeg bleek korte tijd later dat de koning ook nog huizen en land bezat. De opbrengst hiervan had zijn schulden met gemak kunnen aflossen, zonder dat de kunstcollectie verkocht had hoeven worden.

Kunstroof

Koningin Beatrix was eigenlijk de eerste Oranje die na Willem II iets heeft laten blijken van interesse in beeldende kunst. Beatrix doet aan beeldhouwen, en richtte in 2000 als gastconservator een tentoonstelling in het Stedelijk Museum in. Er wordt gefluisterd dat Beatrix een grote kunstcollectie bezit, maar wat er bij onze majesteit boven de bank hangt wordt beschouwd als privé-informatie - het is alleen bekend dat kunstenares Marte Röling drie deuren in Paleis Noordeinde heeft gemaakt. (Het feit dat wij met ons belastinggeld een bijdrage leveren aan deze eventuele verzameling wordt hierbij buiten beschouwing gelaten). In ieder geval heeft Beatrix zich altijd ingespannen voor de kunsten: ze heeft de jaarlijkse koninklijke kunstsubsidies altijd persoonlijk willen uitreiken, en ze bezoekt trouw de Kunst-Rai en het Holland Festival.

Drie deuren in Paleis Noordeinde door Marte Röling

Terug naar het Britse sprookjeskoppel William en Kate: ze zijn ongekend populair en bekleden in Engeland een voorbeeldfunctie. Het zou mooi zijn als ze zich laten inspireren door de koninklijke verzamelaars van vroeger, en de kunstcollectie van het Britse koninklijk huis besluiten te updaten: wellicht wil Charles Saatchi ze wel helpen. Ik zie het wel voor me: een neon-kunstwerk van Tracey Emin in Buckingham Palace, of een van de haaien in formaldehyde van Damian Hirst naast een zeventiende-eeuws wandkleed. Ik zeg maar wat. Het feestje op de 29e kostte de Britse overheid (en dus, in feite, het volk) miljoenen. Kate en Wills kunnen best iets terugdoen, door de Britse kunstmarkt te stimuleren. Met de abdicatie van Beatrix, die met rasse schreden nadert, is er weinig hoop voor extra stimulans vanuit koninklijke hoek voor de Nederlandse kunsten; onze kroonprins lijkt zich tot nu toe voornamelijk te interesseren voor de Olympische vrouwenhockeyploeg en ‘watermanagement’. Maar misschien komt Wilders nog eens aan de macht: ik zie hem wel een Napoleontische kunstroof uitvoeren om ‘onze’ oude meesters terug in Nederland te krijgen. Anders moeten we onze hoop maar vestigen op die geheimzinnige collectie van de huidige koningin - wellicht heeft Bea allang een haai van Hirst in Paleis Noordeinde staan.

'The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living' door Damien Hirst

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer