Geen designer baby's, wel met je DNA profiel naar de dokter: een gesprek over de toekomst van de genetica." /> Geen designer baby's, wel met je DNA profiel naar de dokter: een gesprek over de toekomst van de genetica." />
Asset 14

Lone Frank

Films en boeken spelen al decennialang met het thema van wetenschappers die de volledige beheersing over de menselijke biologie hebben. Er wordt zo met genen geknutseld dat de meest simpele ziel in een gespierde wiskundige verandert, of dat er volledig gekloneerde volken ontstaan. Van echte science-'fiction' is ondertussen steeds minder sprake en fantasie wordt meer en meer werkelijkheid. Genetica wordt langzaam maar zeker gemeengoed, je genetische profiel (‘genoom’) laten opmaken is zelfs al betaalbaar. Ook bestaan er tal van bedrijven die jouw genetisch risico op borstkanker, depressie of Alzheimer kunnen berekenen. Is dit een stap voorwaarts of het begin van het einde? Lone Frank (1966), een Deense neurobiologe en geprezen wetenschapsjournaliste, gaat in haar nieuwste boek 'Mijn supergenen' op onderzoek uit. Onze neurobioloog Brankele ging met haar in gesprek over de mogelijkheden en gevaren van de huis-tuin-en-keukengenetica.

Ik ontmoet Frank in het Lloyd Hotel in Amsterdam. Zichtbaar vermoeid door lezingen en interviews leidt ze me enigszins geïrriteerd naar de bibliotheek van het hotel, terwijl ze me waarschuwt dat ze me maar de helft van de geplande tijd kan geven. “Ik beantwoord al dagenlang steeds dezelfde vragen, en ik moet nog douchen en me voorbereiden voor een debat van vanavond.” Frank is een pittige tante, een slanke vrouw met een zelfverzekerde oogopslag. Ze voldoet geenszins aan het suffe stereotype van de bioloog op sandalen met witte sokken en weet precies waar ze het niet over wil hebben. Gelukkig wint haar bevlogenheid het snel van haar vermoeidheid en maakt haar afgemeten houding na wat afstandelijke antwoorden plaats voor een enthousiast betoog over de menselijke biologie.

'Kwetsbare' genen

Voor haar boek interviewde Frank de wetenschappelijke en commerciële geneticatop. Maar opvallender nog: ze gebruikte zichzelf als proefpersoon, op zoek naar de genetische oorzaken van haar psychische problemen. “Het heeft me erg geholpen”, blikt ze terug. “Ik zie mezelf meer als een organisme. Ik weet wat voor neigingen mijn hersens hebben in bepaalde situaties en kan me daar nu beter van distantiëren.” Frank kampt met klinische depressies en overgevoeligheid voor stress. Er zijn genvariaties bekend van enzymen die een rol spelen bij het omzetten van serotonine in de hersens. Afhankelijk van welke varianten je hebt, ben je gevoeliger voor agressie, stress of neuroticisme. Frank blijkt inderdaad te zijn gezegend met enkele van die risicoverhogende genetische varianten. “Als ik nu depressief word kan ik denken ‘de wereld is niet per se zo zwart, het zijn mijn hersens die daar heftig op reageren’. Bovendien kan ik zelf invloed uitoefenen op de omgeving waarin ik me bevind, situaties vermijden waarvan ik weet dat ze me in een moeilijk parket brengen en mezelf trainen beter om te gaan met die gevoelens.”

Het hebben van ‘kwetsbare’ genen is niet genoeg, je omgeving moet de vorming van eigenschappen ook uitlokken. Het draait allemaal om het samenspel tussen genen en milieu, nature and nurture. Zo zullen mensen met een gevoelige genvariant na een traumatische ervaring sneller in een depressie vervallen dan anderen. Frank: “Ik ben mijn jeugd, die een verzameling van rampen is, op een heel andere manier gaan bekijken. De goede band die ik met mijn ouders had, heeft er waarschijnlijk voor gezorgd dat ik me er, ondanks mijn genetische aanleg en de heftige gebeurtenissen, toch redelijk doorheen heb kunnen slaan. Ouderliefde kan er namelijk voor zorgen dat genetisch gezien kwetsbaardere kinderen toch heel goed beslagen ten ijs komen.”

Genetisch kaste-systeem?

Er worden wereldwijd enorm veel studies gedaan naar de koppeling tussen genen en bepaalde ziektes en eigenschappen. Zo weten we nu dat specifieke variaties een risico geven op bijvoorbeeld Alzheimer of kanker, en mutaties in gen nummer zoveel kunnen ervoor zorgen dat je een agressief ontvlambaar kereltje wordt. Als we op den duur van elk van de ruim twintigduizend genen die ons DNA rijk is weten wat voor functie die precies vervult, zouden we dan aan iemands genoom kunnen aflezen wat voor kleur ogen hij heeft, of het meer een honden- of kattenpersoon is, en aan welke ziekte hij uiteindelijk zal bezwijken? Dit scenario, waarin onze biologie als handboek voor toekomstvoorspellingen wordt gebruikt, is voor veel mensen een schrikbeeld. In de verkeerde handen zou dergelijke informatie een ontzagwekkend en angstaanjagend instrument kunnen zijn.

Frank stelt ons gerust: “Genetica gaat over mogelijkheden, over neigingen. Het idee dat we naar een genoom kunnen kijken en daaruit kunnen afleiden hoe een persoon is en hoe die zich zal ontwikkelen, is onzin. Het DNA is geen handboek voor de toekomst waar het lot in gegraveerd staat, het heeft geen voorspellende waarde; het is slechts een beginpunt. Omgevingsinvloeden, ervaringen en toevalligheden bepalen vervolgens hoe een persoon zich uiteindelijk ontwikkelt.”

Wie ‘ik’ ben en hoe ‘ik’ me zal ontwikkelen kan dus nooit op voorhand voorspeld worden; dat scheelt weer wat zorgen over mogelijke situaties waarin pasgeboren baby’s gescreend worden en er een soort genetisch kaste-systeem ontstaat. “Je kunt waarschijnlijk wel iets zeggen over iemands aanleg, maar of iemand daadwerkelijk een topsporter of wonderkind op de piano wordt, hangt van veel meer dingen af. Neem alleen al de wil van het kind. Het zal erg moeilijk worden mensen te sturen in door genetica ingegeven richtingen. De genetische instrumenten om de mogelijkheden van een kind te beïnvloeden zullen we nooit bezitten.”

Designer baby's

Zullen mensen zich niet gaan verschuilen achter hun genetische opmaak?
“Met individuele vrijheid komt ook individuele verantwoordelijkheid. Als je weet dat je makkelijker agressief wordt dan anderen, betekent dat niet dat je zomaar iemand mag slaan. Je bent nog steeds schuldig aan je eigen daden. Sterker nog, die wetenschap brengt juist een grotere verantwoordelijkheid met zich mee, omdat je iemand kan wijzen op het feit dat hij, met een temperament zus of een bepaalde hersenfysiologie zo, zich niet in die positie had moeten brengen.”

Goed, dus eenmaal volgroeid kan DNA worden gezien als informatie die we kunnen gebruiken om ons leven beter te leiden, bepaalde risico’s te vermijden en de medische zorg te perfectioneren. Maar hoe zit het met genetische manipulatie, het bewust bij elkaar stoppen van gunstige genvarianten? Moeten we ons voorbereiden op eugenetica-praktijken en designer baby's? “Nee”, antwoordt Frank met een geruststellende glimlach op het doemscenario dat ze duidelijk vaker krijgt voorgeschoteld. “Één enkel gen dat hèt gen is voor intelligentie, humor of bepaald gedrag zullen we waarschijnlijk nooit ontdekken. Hooguit zullen aanstaande ouders kunnen kiezen tussen verschillende bevruchte eitjes, die allemaal hun eigen pakket aan genetische variatie met zich meedragen. De één heeft een grotere kans op Alzheimer, de ander op depressie. Het perfecte genoom bestaat niet, want we zijn allemaal een verzameling van mutaties.”

Toch zal de snel toenemende kennis over onze genetische informatie wel een grote invloed hebben op de maatschappij, stelt Frank. “Vergelijk het met het werken met de eerste soort computers, waar je eigenlijk nog niets mee kon. In enorm korte tijd zijn die uitgegroeid tot onmisbaar deel van de maatschappij. Ik voorspel dat hetzelfde zal gebeuren met de commerciële genetica in de komende twintig tot dertig jaar. Nu zijn onze onderzoeksinstrumenten nog beperkt, maar naar gelang de algemene belangstelling groeit, zal er meer geld en daarmee ook geavanceerder gereedschap beschikbaar komen.” Hoe ziet dat toekomstbeeld er dan uit? “Over een paar jaar neem je je eigen DNA profiel mee naar de dokter”, zegt Frank verrukt, “zodat hij precies weet welk type medicijn jij het beste omzet.”

De zwarte doos

Eén van de meest veelbelovende onderzoeksgebieden is de epigenetica. Deze spitst zich toe op de plek waar genen en gedrag, biologie en milieu, samenkomen. Epigenetica beschrijft het fenomeen dat invloeden van buitenaf de functie – maar niet de oorspronkelijke vorm – van genen kunnen veranderen. Zo kunnen nare gebeurtenissen als kindermishandeling ervoor zorgen dat bepaalde genen in het hersenweefsel ‘uit’ worden gezet, waardoor je stressreactie blijvend verhoogd wordt. Inmiddels weten we dat het DNA en onze hersenen niet onveranderlijk en star zijn, maar juist flexibel en beïnvloedbaar door de omgeving. “We zijn absoluut in staat de expressie van sommige genen in onze hersenen te veranderen. Sterker nog, dat doen we ons hele leven lang, maar of we dat ook bewust kunnen doen is niet bekend. Dat zou wel geweldig interessant zijn, zeker ook voor de behandeling van ziektes waar epigenetica bij betrokken is, zoals kanker. En voor ons psychische welzijn.”

“Epigenitica vormt de zwarte doos tussen genetica en milieu, die we tot nu toe nog niet hebben kunnen openen. Hoe meer we weten over de biologie, hoe beter we in staat zullen zijn de schroefjes wat aan te draaien en de boel hier en daar wat te veranderen.” Als voorbeeld haalt Frank een verschillende onderwijs-aanpak voor jongens en meisjes aan, waar ook in Nederland sinds kort over wordt gesproken. “We zien dat er veel meer jongens dan meisjes afhaken, terwijl jongens niet per se dommer zijn. Genetische informatie over hun persoonlijkheden, neigingen of aanleg zou kunnen helpen het onderwijs beter in te richten.”

Op het angstbeeld dat epigenitica zal zorgen voor grotere verschillen tussen mensen en bepaalde sociaal-economische kloven uit zal diepen, heeft Frank een interessant weerwoord: “Uiteindelijk draait het erom gelijke mogelijkheden voor iedereen te creëren. Hier kan de genetica een handje bij helpen. Hoe specifieker we verschillende groepen mensen, aan de hand van hun etniciteit of geslacht bijvoorbeeld, kunnen benaderen, hoe beter. Dat impliceert verder geen morele hiërarchie, want er bestaan geen ‘goede’ of ‘slechte’ genen. Mensen verschillen nu eenmaal van elkaar, genetische diversiteit bestáát eenvoudigweg.”

Naast talloze verschillen zijn er tussen ook een aantal opvallende overeenkomsten. Zo zijn we allebei Mevrouw Frank, neurobiologe en wetenschapsjournalist. Is het een idee deze gelijkenissen in onze genetica te zoeken?
“Dat zou best kunnen ja, aangezien we blijkbaar dezelfde interesses en opleidingskeuzes hebben gemaakt. Maar misschien zijn we ook wel op een zelfde manier opgegroeid. Het zou in elk geval wel interessant zijn onze genomen naast elkaar te leggen, op zoek naar eventuele overeenkomsten.

Zou dat de toekomst kunnen zijn, dat mensen vrienden worden op basis van overeenkomsten in hun genoom?
“We zullen zeker een hoop rare dingen gaan zien. Er zijn al datingsites die mensen koppelen aan de hand van hun genetica en waar je mensen kunt uitzoeken met een specifieke mutatie op gen zoveel. Ook komen er vast apps voor je smartphone, die je kunnen vertellen of er iemand met een interessante genetische variatie in de buurt is. Ik denk alleen niet dat daar gelukkigere relaties uit voort zullen komen. Waarom mensen bepaalde (seksuele) voorkeuren hebben en wel of niet op elkaar vallen, dat blijft een groot mysterie. Misschien een leuk idee voor een nieuw boek…”

--

Lone Frank’s ‘Mijn Supergenen’ (Maven Publishing) telt 334 pagina’s en is bij on- en offline boekhandels verkrijgbaar voor 22 euro. Lees op de site van Athenaeum een voorpublicatie.

Mail

Brankele Frank

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Je wordt niet thuisgebracht

Je wordt niet thuisgebracht

Een kort verhaal over Passoã, natte patat op de grond van het zwembad, ontsnappingsplannen en verlangens die schuren als zand. Lees meer

Achtbaantester 1

Achtbaantester

Marthe van Bronkhorst hangt op de kop in een looping en weet één ding zeker: achtbanen worden alleen spannend als ze een goed verhaal hebben. Lees meer

Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer