“Hoe doet-ie dat toch?” fluisteren verwonderde theaterbezoekers wel eens tijdens een voorstelling. Vol ontzag en in totale verwarring kijken ze naar de acteurs. Met of zonder tekst, met of zonder decor, zelfs zonder kostuums of in een ruimte die op het eerste gezicht niets met theater te maken heeft. De verwondering blijft altijd hetzelfde: hoe doet-ie dat toch?
Wat is het geheim van de acteur: hoe zorgt een acteur dat jij, op je stoeltje een paar meter verderop, kippenvel of een lachbui krijgt? Dat is het vreemde van toeschouwer zijn: je zit er met je neus bovenop, maar toch begrijp je nooit precies wat er gebeurt. Hans Klok is daar ook goed in. Maar ik ben de laatste om te beweren dat acteren een trucje en een goede acteur slechts in het bezit van een uitgebreide trukendoos is. Ik denk namelijk dat er bij acteren veel meer komt kijken dan een vingervlug handigheidje, maar ook al kijk ik al jaren naar acteurs, ik kan er vaak de vinger niet op leggen. Je wilt het kunnen snappen, je wilt je kunnen verplaatsen in de acteur en begrijpen hoe hij te werk gaat. Misschien wel om je ervan te vergewissen dat een acteur ook gewoon een mens is. Want dat is namelijk wel zo: niks menselijks is de acteur vreemd. Mocht je dit op basis van antropologisch onderzoek willen vaststellen, dan raad ik je aan café De Smoeshaan te bezoeken.
“Hoe kunt u toch al die tekst onthouden?” is misschien wel de meest gestelde vraag aan acteurs, na afloop van de voorstelling in de foyer. Het is een poging om het raadsel rond acteren door te prikken. Alsof mensen graag willen horen dat het een trucje is. Zoiets als: “Nou, ik slaap altijd een week lang met het script onder m’n kussen en dan zit het er wel zo’n beetje in.” Niemand wil als antwoord horen dat een acteur urenlang een script in zijn hoofd moet stampen, dat er maanden gerepeteerd wordt, dat er vervolgens ook nog kostuums, een decor en rekwisieten bij komen. Maar het is waar: het moet allemaal in het hoofd van een acteur passen en vervolgens moeten ze ook nog elke avond een tourbus in naar plekken als Waaigat en Nergenshuizen om daar in Cultureel Centrum De Houten Triangel hun werk te doen. Dan is de magie wel door de achterdeur verdwenen. Want acteur zijn is in principe een vak als elk ander. Je gaat ervoor naar school en met een beetje geluk ontvang je na een paar jaar een diploma.
Foto: Evert-Jan Daniels
Een televisieprogramma dat zich helemaal richt op de nieuwsgierigheid van de toeschouwer naar de werkwijze van de acteur, is De Vloer Op. Sinds 2004 improviseert een steeds wisselende groep doorgewinterde acteurs 13 afleveringen lang met een live publiek en onder het toeziend oog van een regisseur. Deze regisseur geeft ze elke aflevering weer nieuwe opdrachten waar de acteurs vervolgens direct mee aan de slag gaan. De opdracht bestaat meestal uit een korte toelichting op het personage dat ze gaan spelen en de situatie waarin deze personages zich bevinden. De acteurs mogen niet overleggen, pakken wat ze nodig hebben qua rekwisieten en kostuums en spelen vervolgens een scène die door de regisseur afgebroken wordt op het moment dat hij de scène voorbij acht. Natuurlijk zijn niet alle scènes verbluffend, maar vaker gebeuren er onverwachte dingen en ontstaat er een opmerkelijke scène. Als toeschouwer heb je het idee dat je naar echt vakmanschap zit te kijken, het acteren is helemaal uitgekleed tot de basis (het gaat alleen om wie, wat en waar) en toch kan het je nog boeien of raken. De vraag is echter of je er beter van gaat snappen wat de acteur doet. Bij mij wordt mijn ontzag eigenlijk alleen maar groter. Toch heb ik wel het idee dat ik dichter bij het antwoord of in ieder geval dichter bij de vraag zit. De vraag “Hoe doet-ie dat toch?” wordt er alleen maar prangender van.
Een ander voorbeeld van onze hang naar ‘puur acteren’ is Nachtgasten. Een tweewekelijkse, geheel geïmproviseerde theatervoorstelling van een paar jonge acteurs in Het Rozentheater. Nachtgasten is opgericht vanuit het idee dat er voor acteurs geen plek is om samen te jammen. Elke editie van Nachtgasten wordt door een nieuwe groep acteurs gespeeld. Er wordt van tevoren een uitgebreid plot en een uitleg over alle personages geschreven. De acteurs krijgen het plot in aanwezigheid van het publiek en de andere acteurs, daarna moeten ze allemaal weg en worden een voor een teruggeroepen om in bijzijn van het publiek een persoonlijk verhaal en een persoonlijk probleem van hun personage mee te krijgen. Het publiek weet dus alles over alle personages, de acteurs niet. Vervolgens kan de improvisatie-sessie, die drie uur duurt, door sms-jes van de schrijver, die ook zit te kijken, bijgestuurd worden. Deze sms-jes worden geprojecteerd zodat het publiek kan meelezen.
Op zich een heel spannend gegeven, dat je met je neus op het werk van de acteur drukt. Je ziet de acteurs zoeken, dingen uitproberen en nadenken over hun volgende stap. Maar dit levert niet altijd even boeiend toneel op. Juist omdat je je zo bewust bent van de omstandigheden en de moeilijkheden voor de acteurs, ga je zelf meedenken. Ik vond bijvoorbeeld dat een actrice te weinig deed en alleen maar mooie kansen voor haar personage liet liggen. Ik zat als toeschouwer ineens in de rol van alwetende theatergod en dat werkte nogal op de zenuwen. Ik wil het blijkbaar niet te goed snappen, als ik me bewust wordt van de keuzes die een acteur maakt tijdens het spelen, van alles waar hij of zij niet op ingaat, is de magie weg.
Wat is een goede acteur, is dat iemand die je raakt door zijn spel? Of is het genoeg om je te verwonderen over het vakmanschap? We denken dat we het kunnen snappen door er nog dichter op te gaan zitten. Alsof acteurs van die vingervlugge goochelaars zijn die ‘balletje balletje’ staan te doen op straat. Telkens weer wil je ze kunnen betrappen op een fout, zodat je kan zien waar het balletje zich bevindt of het klepje kan zien in de hoge hoed waar het konijn vandaan komt. Maar op het moment dat we dat zouden zien, zou de magie direct voorbij zijn. Eigenlijk wil ik het helemaal niet weten. Ik hoef niet alles te snappen. Ik blijf wel verwonderd toekijken en domme vragen stellen na afloop in de foyer, als ik durf.
Afleveringen van 'De Vloer Op' zijn hier terug te kijken.
