Asset 14

Het lot en het kwaad

Het kwaad is niet meer een zaak van de duivel, maar volgens wetenschappers een gebrek aan empathie. Mensen doen slechte dingen omdat hun hersenen nu eenmaal zo staan afgesteld. Jan verzet zich tegen dit beeld van het kwaad met zijn lezing van Shirley Jacksons korte verhaal 'The Lottery'.

Eerst een disclaimer. De kans is groot dat je dit stuk beter niet kunt lezen. Of liever: nog niet. Dat klinkt misschien als een flauwe poging interesse te wekken, maar ik meen het wel degelijk. Dit stuk gaat namelijk over het korte verhaal 'The Lottery' (1948), van de Amerikaanse schrijfster Shirley Jackson (1916 - 1965). Wanneer je dat verhaal nog niet kent, wil ik je met klem verzoeken het te lezen voordat je hier terugkomt.

Zelf kan ik het nog steeds niet verkroppen dat iemand ooit de clou van Roald Dahls 'Genesis and Catastrophe: A True Story' verklapte, en ik ben nog steeds dankbaar dat ik J.D. Salingers 'A Perfect Day for Bananafish' las voordat een onverlaat me kon vertellen hoe dat verhaal afloopt. Ik wil zoiets simpelweg niet op mijn geweten hebben. Dus vanaf de stippellijn alleen doorlezen wanneer je bekend bent met de inhoud van het verhaal. Het is hier te lezen. Maar misschien is het nog wel fijner hier te luisteren hoe de Amerikaanse auteur A.M. Homes het voorleest.

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Voordat ik 'The Lottery' een paar jaar geleden bij toeval ontdekte - het was het eerste verhaal dat voorbijkwam toen ik me abonneerde op een podcast van The New Yorker - had ik nog nooit van Shirley Jackson gehoord en ik moet bekennen dat ik sindsdien ook niets van haar heb gelezen. Behalve dit ene verhaal, dat ik sinds die eerste keer nog vaak heb herlezen en herluisterd. Het nestelt zich in je bewustzijn, en maakt onverbloemd duidelijk dat het niet van plan is ooit nog te vertrekken.

De stippellijn:

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

Welkom, mensen die het verhaal hebben gelezen. De ongelukkige die mijn advies in de wind sloeg, negeer ik verder. Dat gemoedelijke woord 'nestelen' van hierboven dekt bij nader inzien de lading niet helemaal. Het lijkt me beter die metafoor te vervangen door een beeld van permanente weefselschade en inwendige bloedingen. De eerste keer dat ik het hoorde, herinner ik me namelijk als een onverwachte stomp in mijn maag. De tweede keer, en alle keren daarna, was het effect eerder een langzaam aanzwellende misselijkheid.

Tot dan toe was mijn beeld van Afrika vooral gebaseerd op vage ideeën over ‘echte armoede’ en ‘altijd zon'.

Nu ik woorden probeer te vinden om dit gevoel te omschrijven, komt een herinnering bovendrijven. Ik zit tussen mijn ouders in op de bank en we kijken naar het 8-uur journaal. Ik zal een jaar of negen zijn. Ineens begint een verslag vanuit Rwanda, een waarschuwing dat de reportage beelden bevat die als “schokkend kunnen worden ervaren”, kan ik me niet heugen. Het enige dat me is bijgebleven, is het beeld van een man die hardhandig een andere man tegen de railing van een brug duwt en hem er zelfs overheen werkt. Nadat de tweede man van een onzichtbare hoogte naar beneden is gevallen, pakt de eerste een kalashnikov van zijn schouder en schiet hij achteloos een aantal salvo's in het water. Althans, ik heb altijd me altijd ingebeeld dat daar beneden water moet zijn geweest. Tot dan toe was mijn beeld van Afrika vooral gebaseerd op de kindervoetbalfilm Le Balon d'Or en vage ideeën over 'echte armoede' en 'altijd zon'. Maar de reden dat ik het nooit ben vergeten, was niet het feit dat dat beeld geweld werd aangedaan. Het zal namelijk de eerste keer zijn geweest dat ik een mens een ander mens moedwillig kwaad zag doen - echt kwaad, geen ouderlijke ruzie of pesterijtjes op het schoolplein - en ik was dagenlang van slag.

De herinnering komt naar boven omdat ik over het effect van het lezen van 'The lottery' nadenk, maar het is vooral toepasselijk omdat ook dit verhaal gaat over ‘normale’ mensen die kwaad doen.

Het verhaal

Het begint allemaal zo zorgeloos. De zon schijnt en de verzamelde dorpelingen lijken uitgelaten. Er wordt veel gelachen en gegrapt. Pas als de loterij begint, zet de ceremoniemeester een serieus gezicht op en worden de mensen stil, “wetting their lips, not looking around.” Bij een loterij hoort een beetje zenuwpezen. Vreemd is wel dat niemand rekening houdt met de mogelijkheid dat hij het winnende lot trekt. Bij een normale loterij moeten mensen hun kansen stelselmatig overschatten, anders deden ze waarschijnlijk niet mee.

Bill Hutchinson was standing quiet, staring down at the paper in his hand.” Pas dan begint het verhaal te kantelen: dat klinkt niet als iemand die zijn geluk niet op kan. En wanneer zijn vrouw Tessie hysterisch roept dat haar man geen eerlijke kans kreeg, slaat de kou echt om het hart.

Met een mooie cirkelredenering zou je kunnen zeggen dat het verhaal zelfs op het meest gruwelijke moment geloofwaardig is, omdat er tot op dat moment bijna niets gebeurt dat direct als ongeloofwaardig opzij valt te schuiven.

Empathieloos

In mijn boekenkast staan welbeschouwd twee (non-fictie) werken die zich expliciet met het Kwaad bezighouden. Het eerste is een overzichtswerk van de Duitse filosoof Rüdiger Safranski, het tweede een hip wetenschappelijk werkje van de Engelse neuropsycholoog Simon Baron-Cohen. Beide auteurs beseffen dat het Kwaad niet langer tot het domein van de religie behoort, maar waar dit voor Safranski betekent dat het Kwaad een prijs is geworden die we betalen voor onze vrijheid, wil Baron-Cohen helemaal van het begrip af. Hij hoopt dat we de term kunnen vervangen door een concept van 'zero degrees of empathy'. Individuele slechtheid en wrede daden zijn volgens de wetenschapper vrijwel altijd te herleiden tot een bepaalde staat waarin de hersenen verkeren of een vaste eigenschap van een individueel brein, waardoor mensen voor kortere of langere tijd niet in staat zijn empathie te voelen.

Eerst was het Kwaad een zaak voor theologen en van de duivel, toen voor de filosofen en van onze gedwongen vrijheid, daarna voor de sociologen en psychologen en van een slechte jeugd, nu zijn we aanbeland in het tijdperk van de breinvorsers met hun MRI-scanners, normale verdelingen en afwijkende patronen.

Het verhaal laat zien hoe ontoereikend de theorie is die het kwaad als niet meer dan een gebrek aan empathie beschouwt.

Waarom het bovenstaande? Omdat ik denk dat de ideeën van Baron-Cohen aan de ene kant een deel van de gruwelijkheid van Jacksons verhaal verklaren en dat, aan de andere kant, het verhaal laat zien hoe ontoereikend een theorie die het kwaad als niet meer dan een gebrek aan empathie beschouwt, werkelijk is.

Alles in Jacksons verhaal dwingt de lezer de omgeving, sociaal en fysiek, voor te stellen als empathisch. Een klein dorp associëren we met sterke sociale verbanden, spelende en lachende kinderen roepen vertedering op, een loterij is altijd een klein feestje, en een ceremoniemeester die ook verantwoordelijk is voor de teen club, square dances en het Halloween-programma, dat moet wel een alom gerespecteerd en betrokken figuur zijn. Het gegrap van de aanwezigen en gemopper van de oudste man van het dorp, het zijn allemaal zaken die een enorme gemoedelijkheid uitstralen. Ze impliceren een hechte gemeenschap, close-knitted. Wat volgt is van zo'n wreedheid dat spreken van een 'gebrek aan empathie' lachwekkend wordt.

Kwaad in de zin

Je zou kunnen beweren dat de dorpelingen niet kwaadwillend zijn. Hun handelen lijkt op het eerste gezicht het gevolg van een schrijnend gebrek aan kennis: een goede oogst wordt gegarandeerd door de loterij en ze hechten veel waarde aan traditie. Maar die lezing is volgens mij niet vol te houden. Ten eerste is er geen enkel moment van twijfel, geen reflectie op hetgeen dat plaatsvindt. Sterker nog, wanneer het lot het slachtoffer eenmaal heeft bepaald, lijken de dorpelingen eerder gevuld van een gretigheid die nergens doet denken aan gewijd ritueel dat een goede oogst moet brengen. Ten tweede valt het met die traditie ook wel mee. Gaandeweg wordt duidelijk dat allerlei gebruiken verloren zijn gegaan, dat de ceremonie is aangepast, en dat men elders, in soortgelijke gemeenschappen, de loterij zelfs al heeft afgeschaft. Toch een gegeven dat te denken zou moeten geven.

Blijft over dat de dorpelingen kwaad in de zin hebben. De wil om het slechte te doen. Ze hebben de stenen verzameld: mooie ronde exemplaren, vergelijkbaar met een bot martelwerktuig, zo stel ik me voor. Wanneer ze Mrs. Hutchinson insluiten stopt iemand zelfs een paar stenen in de hand van haar zoontje.

Mrs. Hutchinson op haar beurt is ook niet het toonbeeld van onschuld. Net als haar enige literaire naamgenoot die ik ken, Tess van de d'Urbervilles, is ook zij schuldig en komt ze slecht aan haar eind. Ze komt vooral naar voren als een slechte verliezer, en is op het moment dat haar kansen nog groot zijn zelfs bereid haar getrouwde dochters mee te laten trekken. Een houding die door iedereen als ongepast wordt ervaren. Het vreemde is dat Mrs. Hutchinson, wanneer ze het vege lijf probeert te redden, de loterij zelf nog altijd niet in twijfel trekt. Haar bezwaren zijn volledig procedureel: haar enige verweer is dat haar man geen eerlijke kans kreeg, een evidente onwaarheid. “Get up there Bill”, zegt ze nog. Ook zij is empathieloos. Eigenlijk komt niemand er genadig vanaf, zelfs de lezer niet: die mag opgelucht ademhalen wanneer duidelijk wordt dat de kinderen worden gespaard.

Het kwaad is een veel te fijn concept om te kunnen omschrijven wat ik zie.

De dorpelingen zijn stuk voor stuk empathieloos. Waarom kan ik Baron-Cohens bewering dat we het kwaad moeten vervangen door een concept van empathieloosheid dan zo moeilijk onderschrijven? Er zijn meer bezwaren te verzinnen, maar in dit geval beperk ik me tot het verhaal en luidt het antwoord heel simpel: omdat het kwaad een veel te fijn concept is om te kunnen omschrijven wat ik zie. Daarin ligt de fout die een neuropsycholoog als Baron-Cohen maakt: hij beschrijft de term 'het Kwaad' alsof men het gebruikt om een verklaring te geven voor een bepaald soort handeling. Dat is inderdaad wat er honderden jaren onder dat begrip werd verstaan: het was de hand van de duivel. Maar inmiddels zijn we verlost van die plaaggeest en is het kwaad een zaak van onszelf geworden en heeft het begrip een descriptieve lading gekregen. Het kwaad is dat wat we niet kunnen bevatten, ook wanneer we er een wetenschappelijke verklaring voor hebben. Een term als het kwaad gebruiken we wanneer we een waardeoordeel willen uitspreken. En waardeoordelen hebben zo hun eigen functie. Ik kan me niet voorstellen dat Baron-Cohen, wanneer hem een groot onrecht wordt aangedaan, niet de aandrang voelt de boosdoener als slecht in plaats van als empathiearm te omschrijven.

'The Lottery' is het beste korte verhaal dat ik ken. Het is een kabbelend beekje, waar je in staat in de hoop op verkoeling, totdat je ineens een onderstroming voelt. Een ijzige stroming die aanzwelt en aan je enkels trekt, op een prettige manier. En dan realiseer je je dat het aanzwellen zo snel gaat dat je geen tijd meer hebt om de oever te bereiken. Het is een verhaal als een verdrinkingsdood. Maar misschien het meest angstaanjagende is nog wel de gevolgen die de publicatie in de echte wereld had. Het is zo'n gerucht waarvan ik niet weet of het waar is, maar het schijnt dat The New Yorker nooit eerder in de geschiedenis zoveel post ontving als na de publicatie van dit verhaal. Vrijwel alle brieven waren boos, en er waren vele opzeggingen, maar er waren ook mensen die zich afvroegen waar ze zo'n loterij een keer konden bijwonen.

Mail

Jan Postma Jan Postma (Delft, 1985) is politicoloog, fotograaf, journalist, parttime einzelgänger en meer. Maar, voordat u zich een beeld denkt te kunnen vormen, toch vooral dat laatste.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Tip: Tinder toch maar

Tinder toch maar

Nog geen jaar geleden schreef Emma Stomp de dating app af als een grabbelton zonder prijs. Maar na een succesvolle Tinder-date, slikt ze haar woorden weer in. Waar anders maak je in crisistijd kans op romantiek? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Soundtrack voor donkere tijden 1

Soundtrack voor donkere tijden

Deze week geven onze redacteurs muzikaal advies om de rest van het jaar mee door te komen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan