De legendarische regisseur kende een fascinatie voor het voluptueuze, bijna monsterlijke vrouwelijke lichaam. " /> De legendarische regisseur kende een fascinatie voor het voluptueuze, bijna monsterlijke vrouwelijke lichaam. " />
Asset 14

Fellini in Wonderland

Chaotische optochten vol vlezige dames en hybride gestalten. Welkom in de wondere wereld van Fellini. Alice in Wonderland is er niets bij, zelfs niet in 3D. Toch zijn de films van de Italiaanse regisseur niet gemakkelijk. Wat is nu het probleem als je Fellini aan het kijken bent?

‘Ik begrijp niet waar al die Amerikaanse acteurs en actrices zo moeilijk over doen. Acteren is gewoon een kwestie van je laten regisseren.’ zou de Italiaanse acteur Marcello Mastroianni over de samenwerking met de regisseur Federico Fellini gezegd hebben. Afgezien van Mastroianni, die doorbrak in Fellini’s wonderlijke La Dolce Vita (1960), waren acteurs uit de VS vaak verward of zelfs teleurgesteld als ze met Fellini hadden gewerkt. Zowel Matroianni als Fellini hadden niets met deze moeizame method actors. Fellini’s acteurs moesten zich laten regisseren als poppen, als stukken vlees, waarbij ze vrijwel geen ‘echte’ acteerprestatie hoefden te leveren. Het draaide allemaal om het dartelende, buitengewoon voluptueuze lichaam, bij voorkeur vrouwelijk. Wat zijn actrices zeiden terwijl ze opzichtig met hun imposante borst- en bilpartijen draaiden, dat was voor Fellini niet belangrijk: ‘Zeg het alfabet maar op, of tel tot tien.’ Het werd toch allemaal achteraf nagesynchroniseerd.

Niet alleen deze Amerikaanse method actors hadden moeite met Fellini, ook het bekijken van zijn films is niet gemakkelijk. Wat is nu het probleem?

Een door Mastroianni aangehaalde anekdote over zijn eerste ontmoeting met Fellini leidt dit probleem heel aardig in. Fellini tekende altijd op de set. Als een kleuter aan een tafeltje, met gekleurde potloden en vellen papier, tekende hij tafereeltjes en karikaturale figuren. In plaats van een scenario zou Fellini de acteur een tekening getoond hebben, waarop een mannetje te zien was, dat met een gigantisch door sirenen omringde penis in zee zwom. Nu is het een fabeltje dat er voor La Dolce Vita geen script voorhanden was, maar toch is dit een treffende illustratie van Fellini’s werkwijze. Fellini vertelt geen (duidelijk) verhaal. Zijn films zijn niet vanuit een verhaal gemaakt, maar eerder geïnspireerd op tekeningen, op het picturale. Door te tekenen, gaf hij zijn imaginatie gestalte en werden zijn personages allereerst picturaal gevormd: gestaltes met peervormige gezichten, vervormingen en natuurlijk altijd dat vlezige vrouwenlichaam. De slonzige, vaak onafgeronde verhaallijntjes zijn daarin volkomen ondergeschikt. Neem bijvoorbeeld La Dolce Vita, Fellini’s eerste ‘felliniesque’ film, waarmee hij zich verwijderde van het sobere neo-realisme -- een genre dat toen in zwang was in Italië. Kort samengevat is La Dolce Vita een wonderlijke parodie op de mores van de Romeinse jetset. De meesten zullen de beroemde Trevifonteinscène van Anita Ekberg en Marcello Mastroianni kennen of zich in ieder geval het beeld van het weelderige lichaam van de blonde Zweedse actrice herinneren, maar wat die mensen eigenlijk in die fontein doen? Dat is niet zo belangrijk. Het gaat allemaal om dat buitenproportionele, zelfs monstrueuze lichaam van de Zweedse actrice.

Een ander voorbeeld is Amarcord (1973), een fantasievolle terugblik op het Rimini waar Fellini opgroeide (Amarcord betekent in de streektaal van Rimini ‘ik herinner me’). Op het niveau van het verhaal ziet de film er, volgens ImdB, ongeveer als volgt uit: seks, fascisme, autoracen, gekke oom Antonio en een rondborstige dame uit Rimini. Een verhaal van niets. Meer nog dan de Trevifonteinscene, laat onderstaand fragment zien hoe Fellini de aanwezigheid van het vrouwelijke lichaam benadrukt. Let op de manier waarop Fellini de dame -- die overigens in haar hemelsblauwe truitje zeer doet denken aan een rondborstige interpretatie van de heilige Maagd Maria, de ultieme di Mamma – rondjes laat draaien voor de camera. (Bij het ontbreken van ondertiteling: de jongen wil de zware zak optillen, maar wordt weggeduwd door de dame. ‘Ik ben heel sterk hoor’ zegt hij. Waarop de dame antwoordt: ‘laat maar zien.’).

Het verhaal is dus geheel ondergeschikt aan het tafereeltje, het visuele of picturale. Verhalen van niets, maar dat maakt niet uit. Toch wordt dit ontbreken van een duidelijke narratieve structuur als probleem ervaren. Helemaal in een tijd waarin men in de hoogtijdagen van de narratologie, gefocust is op taal en verhaal. Hoe deze films dan te begrijpen?

Fellini stond niet in de klassieke verhaaltraditie, maar in de esthetische traditie van het groteske. In de beschrijving van het lichaam van Anita Ekberg kwam niet toevallig het woord monstrueus voorbij. Monsterlijk is het synoniem voor het woord ‘grotesk’ – naar kleine tekeningetjes van hybride mens-dier-plant figuurtjes, gevonden in de grotten onder het paleis van Nero te Rome – en inderdaad zijn Fellini’s heldinnen in al hun lichamelijkheid angstaanjagende, monsterlijke verschijningen. Angstaanjagend volgens de klassieke maatstaven van magere, bedekte Hitchcockheldinnen, zonder noemenswaardige borsten of billen. Naast deze klassieke, onlichamelijke of ‘gesloten’ lichaamspresentatie, is de Fellini-vrouw open, disproportioneel, overdadig, grillig, vitaal, seksueel; een angstaanjagende schoonheid. Anita Ekberg torent boven Marcello uit, verslindt hem, slokt de man op. Tegenover de klassieke lichaamscanon van het ‘gesloten’ lichaam, is de groteske lichaamscanon open en dubbelzinnig. Het beeld van Anita Ekberg in de Trevifontein is kenmerkend voor het werk van Fellini: Rubensiaans weelderig, dromerig, fantasierijk, autobiografisch, chaotisch, hybride, bevolkt door bizarre gestalten, vol optochten en stoeten, carnavalesk en grotesk. Binnen deze begrippenkaders, en in geen geval op het niveau van het verhaal, moet de wereld die Fellini schept, begrepen worden.

Tot slot, biedt het groteske niet alleen inzicht in het werk van Fellini. Ook David Lynch wendt de esthetiek van het groteske aan om gestalte te geven aan zijn sterk picturale en subjectieve imaginatie. Films als Wild at Heart, Blue Velvet en Inland Empire staan niet ten dienste van representationele constructies, gebaseerd op plot, dialoog en lineaire narratieve progressie, maar zijn eerder geïnspireerd op het subversieve. Zijn afstotelijke wezens lijken opgeduikeld uit de donkere uithoeken van het menselijk bewustzijn, waar vorm en verhaal op nachtmerrieachtige wijze door elkaar heen lopen. De laatste jaren heeft zich echter een nieuwe interesse afgetekend voor de groteske figuur, denk bijvoorbeeld aan de mens-plant-dier wezens uit Avatar. Het afstotelijke, marginale, vieze, disproportionele valt blijkbaar bij een groot publiek in de smaak. Het groteske lijkt tot een dominante pictorale traditie verworden binnen mainstream cinema, die toch hoofdzakelijk verhalend is. Jammer, want in een film als Avatar leidt dat verhaal onnodig af van die malle blauwe gestalten met planten uit hun kont. Dan had James Cameron toch beter Fellini als voorbeeld kunnen nemen. Want als je iemand met een peervormig gezicht of deinende dubbel-E in beeld hebt, dan hoef je daar toch niet ook nog eens tekst of een verhaal bij? Daar ben je zo al wel even zoet mee.

Bronnen:

Tentoonstelling Fellini, La Grande Parade. Jeu de Paume, Parijs (oktober 2009 – januari 2010).

A.M.A. van den Oever, Monstration and the Monstrous, Conference Udine, 2009.

Mail

Annabel

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
AVS:

Knuffels, superhelden en opgroeien

Deze week worden onze redacteurs blij van teddyberen, een maatschappelijke relevante superheldenserie en satire in zwart-wit. Lees meer

Interview: Suzanne Wallinga van Amsterdam Art

Verzamelen voor alle leeftijden tijdens het Amsterdam Art Weekend

Interim-directeur van Amsterdam Art Suzanne Wallinga vertelt hoe zij het verzamelen van kunst toegankelijk wil maken voor iedereen. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan