Asset 14

Prikken in de hoofdhuid

Essay: Prikken in de hoofdhuid 1

Daan Steinebach gaat op zoek naar de betekenis van ‘thuis’. In een drieluik essays wil hij voor Hard//hoofd de idee thuis verkennen, het omverwerpen, en dromen over een alternatief.

‘In isto loco dabo pacem.’ Altijd als ik langs de Duifkerk aan het Amstelveld in Amsterdam kom moet ik even stoppen om die zin te lezen, meestal nauwelijks hoorbaar gemompeld, hardop, als klein gebed. ‘Op deze plek geef ik u vrede.’ Geenszins uit geloof maar uit fascinatie voor die woorden, voor het sentiment van het idee dat er een plek is waar vrede is. Dat je hier, op deze plek veilig bent. Thuis, zou je kunnen zeggen.

Iedereen weet wat het is, thuis, maar niemand kan het je vertellen.

Iedereen weet wat het is, thuis, maar niemand kan het je vertellen. Het is een plek, specifiek en particulier, een deel van het geheel aan ruimte op aarde die zich onderscheidt juist omdat het van jou is en omdat het dáár is, niet ergens anders. Je kunt het relativeren, zeggen dat het subjectief is, dat de hele wereld hetzelfde is en je daar maar om toevallige redenen wil wonen. Maar dat is te makkelijk. Het is hetzelfde toeval dat bepaalt wie je ouders zijn en ook al is het zo, het is niet zomaar.

Het heeft me altijd gefascineerd, dat thuis. Maar vooral: niet thuis zijn. Het is een gevoel in mijn buik, ergens onderin, waar je basaalste instinct huist, ongemak, of gewoon angst. Herinneringen: huilen, naar huis bellen, logeerpartij voorbij. Soms is het er nog, die tinteling, datzelfde ongemak, niet eens onprettig. Om het dan weer te vergeten. Maar helemaal kwijt ben ik het niet, terug willen naar die kleine, veilige, overzichtelijke wereld. Naar huis verlangen.

Een plaats om beu te worden
Sigmund Freud begreep dat de menselijke psyche werd geregeerd door tegengestelde instincten. Tegenover liefde staat de dood, Eros tegenover Thanatos. Dat inzicht, samen met de constatering dat het psychisch leven van het eerste begin wordt gevormd door een complexe dynamiek tussen afhankelijkheid, agressie en identificatie, is de kern van de psychoanalyse. De implicaties daarvan gaan veel, of juist, verder dan de spreekkamer met sofa, ze bieden een diepgaand inzicht in de mens – en dus de politiek.

De basis voor de dynamiek tussen liefde en haat wordt gelegd in de relatie van de pasgeboren baby met zijn moeder, of specifieker: haar borsten. De liefde die een kind voelt voor zijn moeder gaat altijd samen met frustratie over de bevrediging van zijn behoeftes – die per definitie onvolledig is. Gevoelens van liefde gaan dus vanaf het eerste begin al samen met die van haat, en fantasieën over bevrediging van behoefte met die over destructie van degene die faalt in die bevrediging. Tegelijkertijd zorgt dat weer voor de angst juist datgene te vernietigen waar zijn hele leven om draait en waarvan het kind volledig afhankelijk is.

Om zich veilig te voelen moet steeds bevestigd worden dat de moeder niet is vermoord

De dynamiek die op gang komt zorgt ervoor dat behoeftebevrediging al snel niet meer voldoende is: het is ook de bevestiging dat dat wat in fantasie vernietigd is, en waarvan de baby niet weet of het echt zo is, er nog is. In essentie richt de agressie zich ook niet op een ander, maar op het leven zelf: moedermoord is zelfmoord. Om zich veilig te voelen moet steeds bevestigd worden dat de moeder niet is vermoord – of ondanks de moord toch nog leeft.

Psychoanalist Melanie Klein (in debat met Anna Freud, samen met Klein grondlegger van analyse bij kinderen) zegt dat deze dynamiek van agressie ervoor zorgt dat schuldgevoel inherent deel wordt van gevoelens van liefde. Echte affectie is betrokkenheid bij een ander tegenover wie we ons schuldig voelen en waarvoor we dus, in een poging tot reparatie, onszelf willen wegcijferen. Door ons te identificeren met de mensen waar we om geven kunnen we, in onze fantasie, de vroegste frustraties repareren door ons voor te doen als onze ouders – of de ouders die we nooit hadden. Tegelijkertijd spelen we de rol van het kind dat we hadden willen zijn. Met andere woorden: in liefde proberen we voortdurend de leegte op te vullen uit het verleden en zo de pijn te repareren die daarmee gepaard gaat.

Wat Freud begreep is dat mensen geen volmaakte wezens zijn.

Wellicht valt de hedendaagse impopulariteit van Freud en zijn volgelingen te verklaren door het feit dat het weinig hoopvol is. De genezing die de moderne psychologie beloofd is volgens de psychoanalyse helemaal niet mogelijk. We draaien steeds in cirkeltjes, zonder echt verder te komen – sterker nog: we eindigen precies waar we zijn begonnen, niet-levend. Ook de romantische liefde, kloppend hart van het Westerse zelfbeeld, is niet wat we ons ervan voorstellen, want eigenlijk zoeken we steeds naar nieuwe versies van onze ouders. Om vervolgens een rol te spelen, als tegelijkertijd ouder en kind, om iets te repareren wat niet te repareren valt.

Toch denk ik dat Freuds inzichten waardevol zijn, wat ook zij van de wetenschappelijke waarde. Wat Freud begreep (en de moderne, conventionele psychologie niet) is dat mensen geen volmaakte wezens zijn. Dat geeft ruimte om te begrijpen, juist omdat het besef van tekort de behoefte tot idealisering wegneemt en daarmee de mist die die behoefte optrekt. Freuds doel met psychoanalyse was geen genezing van psychisch lijden, hooguit acceptatie van ons lot.

Het eerste thuis speelt een bepalende rol in ons leven

Iemand die evenmin geïnteresseerd was in nodeloos optimisme was Patricia de Martelaere, de Belgische schrijfster en filosofe. In haar werk is Freud nooit ver weg – net als Wittgenstein en Schopenhauer trouwens, ook al van die duistere meesters. In het essay ‘Thuis. Een plaats om beu te worden’ vergeleek ze het thuis met de liefde.

Volgens De Martelaere speelt het eerste thuis een bepalende rol in ons leven, in de instantie die direct volgt op die van de ouders. Het is de eerste plek die we kennen. Het heeft een functie die vergelijkbaar is met die van de ouders in het latere psychisch leven, die van mythisch ideaal én trauma ineen, waar we tegelijkertijd naar op zoek en mee in gevecht zijn. En ook De Martelaere komt uit op een tekort (waarin zij wellicht nog rigoureuzer is dan Freud). Eerst schrijft ze: ‘Overwinnen doet de liefde nooit, ze eindigt altijd.’ En dan: ‘De tragiek van het huwelijk is de tragiek van het huis.’ Om toch weer onuitstaanbaar nuchter te eindigen met het advies vaak genoeg op vakantie te gaan en uiteindelijk te verhuizen. Als je het beu bent. Hoe dat voor de liefde zit laat ze maar voor wat het is.

De macht van vaders
Een van de makken van de psychologie is dat ze de neiging heeft te stoppen bij de hoofdhuid. Ze concentreert zich op de psyche als op een losstaand ecosysteem, onafhankelijk van wereldse zaken als recht en politiek. Tegelijkertijd lijkt het politieke denken aan hetzelfde euvel te lijden, door de scheiding van publiek en privé, maar ook door een vaak onbewuste acceptatie van psychologie als gegeven feit. Terwijl, als je goed kijkt, geen van beiden echt van elkaar te scheiden valt – zoals, zou ik willen zeggen, elke scheiding in het denken artificieel is.

In werkelijkheid is die scheiding niet zo absoluut, de overgang is niet binair. Veel eerder is het een drempel of (zonder de metafoor helemaal te willen uitmelken) een hoofdhuid: een niet geëffend oppervlak, met gaten en bobbels, vaak paradoxaal en nooit helemaal grijpbaar.

Terwijl vrije burgers in Rome de enigen waren die deelnamen aan het publieke leven konden ze nooit helemaal ontsnappen aan de macht van hun vader

De denker die misschien nog wel het dichtst in de buurt komt van die grens is de Italiaanse filosoof (en jurist, niet onbelangrijk) Giorgio Agamben. In zijn Homo Sacer: De soevereine macht en het naakte leven graaft hij naar de duistere oorsprong van de soevereiniteit en stuit zo op precies diezelfde drempel. Agamben beweegt soepel tussen logica, ontologie, Carl Schmitt, Hannah Arendt en Michel Foucault, maar het interessantst is misschien nog wel zijn inzicht in de antieke rechtsgeschiedenis, in de Romeinse figuur van de vitae necisque potestas: de macht van een vader over het leven van zijn zonen. Deze macht was letterlijk die over leven en dood: een vader kon zijn zoon zonder proces en zonder een moord te begaan doden. Wat dit zo belangrijk maakt is niet de macht om te doden want die hadden Romeinse burgers ook over hun vrouwen en dochters, maar dat hij absoluut was (dat was die over vrouwen niet) en dat vrije burgers (meerderjarige zonen) er aan onderworpen waren. Terwijl vrije burgers in Rome de enigen waren die deelnamen aan het publieke leven konden ze nooit helemaal ontsnappen aan de macht van hun vader – van hun thuis.

Deze sinistere macht van vaders over zonen, zegt Agamben, is de oorsprong van de latere soevereiniteit van de staat. De soeverein heeft precies die macht over zijn burgers. Iedere burger bevindt zich in zekere zin dus nog steeds in dezelfde paradoxale positie als de Romeinse zoon – met het recht deel te nemen aan het publieke leven, maar toch onderworpen aan de dood. Deze vroege soevereiniteit wijst op een ander thuis: het ‘thuis-in-de-staat’.

‘Geef me vrede!’ Tot god richten we ons allang niet meer

‘Geef me vrede!’ Tot god richten we ons allang niet meer, ooit de enige instantie in zaken van leven en dood. We richten ons tot de staat, de natie, de gemeenschap. Hoezeer we ons de staat ook voorstellen als neutraal, functioneel en vooral publiek, de scheiding blijkt geperforeerd door het kolkende verlangen naar identificatie en afhankelijkheid. Naar een vader die zorgt, naar gemeenschap en natie. Maar in een wereld waarin die woorden steeds minder betekenen, roept men steeds harder – Trump, Wilders, Brexit, Le Pen. En tegelijk is het verlangen naar gemeenschap en natie ook precies wat zo ruw uiteengerukt wordt aan de randen van de Middellandse Zee. Overal verschijnen naakte, op drift geraakte lichamen aan de poorten van dat oude, veilige thuis en zoals ze daar staan stellen ze de vraag: wie is er nog thuis?

Lees over twee weken meer in deel II van dit drieluik: Naakte lichamen.



Mail

Daan Steinebach (Utrecht, 1995) is schrijver en begint het liefst over alles een discussie. Hij studeert internationaal recht, eerder Nederlands recht en filosofie.

Eline Schipperen is in het dagelijks leven enorm gefascineerd door de mens. Waarom doen we wat we doen? En wat heeft dit voor invloed op de samenleving? Als illustrator verwerkt ze deze fascinaties in haar werk.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer