Beeld: Beeldredactie. Bewerking van platenhoes Joy Division. In samenwerking met Entrée, de jongerenvereniging van Het Concertgebouw, brengt hard/hoofd thematische artikelen. Vandaag deel 1, waarin Brankele uitlegt hoe onze zintuigen samenwerken." /> Beeld: Beeldredactie. Bewerking van platenhoes Joy Division. In samenwerking met Entrée, de jongerenvereniging van Het Concertgebouw, brengt hard/hoofd thematische artikelen. Vandaag deel 1, waarin Brankele uitlegt hoe onze zintuigen samenwerken." />
Asset 14

meer dan alliteratie alleen

Gedurende het hele jaar zal hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café's samenwerken met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan twee van onze redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Night's eveneens onderdeel uitmaken van het programma.

Aanstaande vrijdag 24 september vindt de eerste editie van Late Night Café plaats in het Concertgebouw te Amsterdam. In relatie tot het thema van deze avond, "Klank & Kleur", onderzoekt Brankele wat er achter onze ervaringen schuilgaat: klank zien en kleuren horen.
_________

Zou je liever blind of doof zijn? Het is één van die irritante vragen waar geen goed antwoord op te geven valt. Een wereld zonder uiterlijk, of zonder geluid, is nauwelijks voor te stellen. Juist de kleuren en klanken van alles om ons heen creëren onze waarneming, onze verbeelding en ons geheugen. Zij geven vorm aan het leven dat we leiden, zowel in verleden, heden als toekomst. Probeer maar eens een herinnering of toekomstwens voor ogen te halen zonder dat je daarbij overspoeld wordt door een mengelmoes van - mentaal weergegeven - gesprekken, gezichten, omgevingen en geluid. En andersom geldt het ook: zintuiglijke prikkelingen kunnen de meest levendige herinneringen oproepen. Denk aan de melodie van een liedje dat je vroeger vaak gehoord hebt en je daarmee direct terug in je kindertijd werpt. Of het zien van een vergeelde foto die je met genoegen terug doet denken aan die intens heftige vakantieliefde. Kortom, er worden voortdurend associaties gelegd tussen de informatiestromen van verschillende zintuigen. Beeld roept klanken op, en andersom.

Synesthesie

In onze hersens worden al die zintuiglijke entiteiten geïntegreerd tot een aansprekend geheel. Hierbij wordt informatie van het ene kanaal omgezet in informatie van het andere. De inter-zintuiglijke associaties die zo ontstaan, zijn bij sommige mensen sterker dan bij anderen. Een extreem voorbeeld hiervan is synesthesie (uit het Grieks: ‘syn’ = samen, ‘aesthesis’ = waarnemen). Mensen met synesthesie associëren bepaalde vormen, beelden, kleuren of klanken zo sterk met elkaar, dat ze onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Zo wordt bijvoorbeeld bij het horen of zien van een bepaalde muzieknoot, cijfer, of weekdag steevast een specifieke kleur waargenomen. Maandagen kunnen dan oprecht blauw zijn, de noot ‘a’ klinkt geel, en alle vijven lichten bijvoorbeeld groen op.

Kleur horen en klank zien

Muziek is voor bepaalde synestheten onlosmakelijk verbonden met kleur, afhankelijk van de toonsoort. Dit veroorzaakt een heel intense waarneming, omdat de twee zintuigen elkaar versterken. De Hongaarse componist Franz Liszt (1811-1886) had ook synesthesie, en verzocht het orkest dan ook ‘wat meer blauw te spelen’. Zelfs al was het een synestheten-orkest geweest, echter, had de compositie hierdoor waarschijnlijk niet blauwer geklonken dan het geval was, aangezien er verschillende blauw-klank associaties hadden bestaan onder de musici.


Beeld: Beeldredactie. Bewerking van platenhoes Joy Division.

LSD?

Niet iedere synestheet heeft noodzakelijkerwijs dezelfde soort associaties en ze verschillen per persoon in intensiteit. Per individu veranderen de karakteristieke waarnemingen echter niet. De maandag de week erop zal dus niet opeens als rood ervaren worden en de letter ‘k’ roept altijd dezelfde kleurervaring op. Ook bestaan de associaties al vanaf de geboorte, zijn ze compleet onwillekeurig en hebben ze geen direct verband met bepaalde situaties of gebeurtenissen.

Synestheten zijn niet ziek, of voorzien van oneindige hoeveelheden LSD, wat eerder wel gedacht werd. Wel is het zeldzaam – zo’n 5% van de bevolking heeft een bepaalde mate van synesthesie – en kan het erfelijk bepaald zijn. Onder kunstenaars komt het zeven keer vaker voor dan normaal. Misschien niet zo gek, als je je bedenkt dat synestheten waarschijnlijk een stuk beter zijn in het creëren van metaforen en andere creatieve associaties.

Cross-sensuality

Bij synesthesie werken de zintuigen op een ongewone manier samen. Stimulatie van een zintuig leidt automatisch tot ervaringen in een ander zintuiglijk domein. Het is alsof de paden van bijvoorbeeld gehoor en zicht neurologisch met elkaar verbonden zijn, en je op weg naar ‘klank’ sowieso langs ‘kleur’ komt. Deze theorie is aannemelijk gemaakt bij de soort synesthesie waarbij letters gekleurd waargenomen worden. Vergeleken met niet-synestheten blijkt er inderdaad een toegenomen aantal kruisverbindingen te zijn tussen het hersengebied waar cijfers en die waar kleuren worden verwerkt. Bovendien blijken de synesthetische ervaringen intenser naarmate er meer kruisverbindingen zijn.

Kortom, wanneer een cijfer wordt waargenomen, wordt het kleurgebied automatisch aangeschakeld, wat de waarneming van een gekleurd cijfer tot gevolg heeft. Hoewel een toegenomen aantal neurale verbindingen voor de kleur-klank associaties nog niet is aangetoond, ligt het gebied van kleurverwerking wel dicht bij de plek waar toonhoogte verwerkt wordt. Het is dus best aannemelijk dat ook tussen die hersengebieden de violen blauw gestemd worden.

Er wordt gedacht dat iedereen geboren wordt als synestheet, maar dat de kruisverbindingen daarna al snel verbroken worden. Ergens best jammer dat we niet allemaal over zo’n multi-zintuiglijke waarneming beschikken. Toch ervaren ook niet-synestheten klanken intenser als ze gekoppeld worden aan kleuren. Er wordt immers geen techno- of electro-concert meer gegeven zonder spectaculaire lichtshow, want deze draagt duidelijk bij aan ‘een stukje genieting voor de luisteraar’. De volgende keer dat Liszt wordt opgevoerd in het Concertgebouw dus wat blauwe lichteffecten erbij graag.

_________
Het Late Night Café is onderdeel van de AAA-Serie van het Koninklijk Concertgebouworkest. "Klank & Kleur" is de eerste in een serie van zes Late Night Café's, verspreid over heel komend seizoen: Klank & Kleur (24 september), Het Geheim (29 oktober), Second Life (10 december), De Nacht (21 januari), Out of Control! (24 maart) en En Route (17 juni).
Aanstaande vrijdagavond 24 september vanaf 22.00u vindt Late Night Café: "Klank & Kleur" plaats in het Concertgebouw Café te Amsterdam. Voor meer informatie over de line-up van de avond zie www.entreeweb.nl.

Mail

Brankele Frank

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

Alles Vijf Sterren: 44

Warm en comfortabel

Deze week worden onze redacteurs blij van een goede jas en muziek om mee naar bed te gaan (of juist mee op te staan). Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Een dag uit het leven

Een dag in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt

Er zijn zoveel dingen die je zou kunnen zijn. Bioboer, au-pair à Paris, muze, schrijver, schilder, heks... En tegelijk heb je maar één leven om al je ambities in waar te maken. Lies Jo Vandenhende deconstrueert deze tragiek liefdevol door ons een dag mee te nemen in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt. Met een illustratie van Tonke Koppelaar. Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe adjunct-hoofdredacteur

De adjunct-hoofdredacteur denkt mee over de koers van het tijdschrift en heeft een stem in belangrijke beslissingen. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties) 2

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties)

Ter ondersteuning van de chef Illustratie zijn wij op zoek naar een beeldredacteur illustraties. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 43

Lekker soggen

Deze week worden onze redacteurs blij van lachen om Mark R., lessen over de media en het kunnen bijdragen aan de vismigratie in Utrecht. Lees meer

Een ritje maken

Een ritje maken

In dit verhaal van Sonja Buljevac maken Renée en haar oma een wandeling bij de boulevard van Vlissingen. Terwijl haar oma volop geniet, wordt Renée geconfronteerd met de gebeurtenissen van de vorige nacht. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

De nobele kunst van het missen

De nobele kunst van het missen

Marthe van Bronkhorst mist een hoop dingen in haar leven. Haarelastiekjes, de deuk in de bank die ze maakte in het vakantiehuisje, en ze kan maar niet vergeten dat Philip Freriks gestopt is met het journaal. (kom terug, Philip!). Maar waar komt dit missen vandaan?
Met (voor de laatste keer!) een illustratie van Jessica Bacuna. Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Eindelijk lente

Eindelijk lente

Deze week worden we blij van een fijn boek, roze k-pop en Den Bosch. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Column: Wasverzachter

Wasverzachter

Een fietstochtje met twee vrienden voert Eva naar een nieuwbouwwijk, waar het leven bij nader inzien toch zo slecht nog niet zou zijn. Lees meer