Musea staan bekend als verheven instituten. Toch stelden ze in het verleden oorlogsbuit en opgezette bosjesmannen tentoon." /> Musea staan bekend als verheven instituten. Toch stelden ze in het verleden oorlogsbuit en opgezette bosjesmannen tentoon." />
Asset 14

Een lijk in het museum

Uit de vele woedende reacties op de bezuinigingsplannen van dit kabinet blijkt eens te meer dat cultuur bij ons in hoog aanzien staat. Musea bijvoorbeeld zijn respectabele instellingen, waar men zich met verheven en elitaire zaken bezighoudt. Maar diezelfde achtenswaardige museumgebouwen verbergen heel wat duistere geheimen achter hun elegante façades.

Er was een tijd dat onze musea uitblonken in gedrag dat op zijn minst controversieel genoemd kan worden: jatten. Vooral in de negentiende eeuw waren overheden zich ervan bewust dat een nationaal museum kon fungeren als internationaal statussymbool. Men schuwde geen enkele methode om zoveel mogelijk kostbaarheden naar de marmeren tentoonstellingszalen te slepen. Tot op de dag van vandaag bevinden zich in musea over heel Europa objecten met een zeer duistere geschiedenis van kolonialisme, bedrog en omkoping.

Hierin zijn ruwweg twee categorieën te onderscheiden: kunstvoorwerpen met een beladen politieke achtergrond (bijvoorbeeld deel uitmakend van oorlogsbuit), en objecten die op zichzelf controversieel zijn, zoals de collectie schedels en Javaanse kindertjes op sterk water in het depot van het Tropenmuseum in Amsterdam. Musea zitten vaak met dergelijke artefacten in hun maag; de laatste jaren is er een hausse aan rechtszaken geweest van voormalige kolonies die genoegdoening eisten.

De Elgin Marbles: van wie zijn ze?

“That all may learn from whence the plunderer came, the insulted wall sustains his hated name”, dichtte Lord Byron in 1811. De regels uit het gedicht “The Curse of Minerva” sloegen op graaf Elgin, die in de periode 1801-1812 een groot aantal marmeren Parthenonsculpturen naar Engeland overbracht. Griekenland stond op dat moment onder Ottomaans bewind. Elgin kon als Brits ambassadeur een potje breken bij de sultan, en kreeg toestemming om op de Akropolis opgravingen te doen. In de brief waarin deze vermeende toestemming werd verleend, staat één zinnetje dat het British Museum nog steeds aangrijpt als het bewijs dat de acquisitie van de Elgin Marbles wettig was: “Wanneer zij enkele stukken steen met oude inscripties en figuren willen meenemen, zullen zij daarin niet gehinderd worden.” Het feit dat er van deze toch wel cruciale brief slechts een gebrekkige Italiaanse vertaling bestaat, maakt dit “bewijs” toch wel erg magertjes.

Elgin besloot de woorden van de sultan zo ruim mogelijk op te vatten, en zette zijn ploeg aan het werk. Sommige pedimentsculpturen (beelden van het dak van het Parthenon) waren al van de tempel afgevallen en hoefden alleen maar uitgegraven te worden. Anderen werden met beitels van het fries afgesloopt, waarbij ernstige vernielingen werden aangericht. De Turkse overheid in Griekenland had geen enkele interesse in de antieke kunstschatten, en na wat ambtenaren te hebben omgekocht kon Elgin de sculpturen zonder problemen naar Engeland overschepen. Na een paar jaar verkocht hij ze voor 35.000 pond aan het British Museum, waar de Elgin Marbles tot op heden te bewonderen zijn.

Toen Griekenland in 1830 onafhankelijk werd, wilde men meteen het leeggeroofde Parthenon herstellen. Maar de beelden waren inmiddels de grootste attractie van het British Museum geworden, en het armoedige Griekenland stond machteloos tegenover de invloedrijke Britten. Ze moesten zich tevreden stellen met de sculpturen die Elgin niet had meegenomen; in 1874 werden deze ondergebracht in een museum op de Akropolis.

In de jaren tachtig van de twintigste eeuw begon de Griekse actrice en politica Melina Mercouri een campagne voor de terugkeer van de Elgin Marbles naar Griekenland. Haar gepassioneerde pleidooien waren niet succesvol, maar de controverse rond de beelden laaide in alle hevigheid op. Voor- en tegenstanders vliegen elkaar vandaag de dag nog steeds in de haren; aan de ene kant is er het machtige British Museum dat de sculpturen al bijna tweehonderd jaar in haar bezit heeft en beweert dat ze zonder graaf Elgin allang verloren waren gegaan - waarin ze misschien niet geheel ongelijk hebben. De Grieken claimen in moreel opzicht recht op de Marbles te hebben; bovendien hebben de Engelsen de beelden door de jaren heen ook flink beschadigd, onder meer door ondoordachte schoonmaakacties.

In 2009 opende het vernieuwde Akropolis Museum haar deuren. Eén grote zaal was veelzeggend leeg gelaten, om het Britse argument dat men in Griekenland niet de juiste museale conditie voor de Marbles kon scheppen te ontkrachten. Toch ziet het er voorlopig niet naar uit dat de geroofde metopen, friezen en kariatiden hun vaderland ooit terug zullen zien. De onfrisse manier waarop de Elgin Marbles in Engeland terecht zijn gekomen is inmiddels bekend, maar aangezien er in 1830 nog geen internationale verdragen over kunstroof waren, hebben de Grieken helaas geen poot om op te staan.

Kolonialisme: menselijke tentoonstellingsobjecten

Jules Verreaux was een taxidermist uit Parijs die regelmatig naar Afrika reisde om daar dode dieren op te zetten, die hij later in Europa verkocht. Rond 1830 waren Verreaux en zijn broer in Botswana getuige van de begrafenis van een jonge bosjesman. In een volkomen logische gedachtegang besloten ze het lijk te stelen, te prepareren en samen met een lading opgezette dieren naar Parijs te verschepen. Zelfs voor de negentiende eeuw was een opgezette neger voor veel mensen net iets te macaber, en het duurde tot 1880 voordat de bosjesman verkocht werd aan de Spanjaard Francesco Darder (1851-1918). Deze was een natuurhistorisch museum begonnen in Banyoles, vlakbij Barcelona. De opgezette bosjesman, al snel liefkozend “El Negrito” (“het negertje”) genoemd, zou van 1916 tot 1997 in de vaste opstelling van het stoffige Museo Darder staan. Omdat de geprepareerde huid wat was verbleekt, werd hij om de zoveel tijd door het personeel ingesmeerd met zwarte schoenpoets.


El Negro

Het was in de negentiende eeuw niet ongebruikelijk om mensen tentoon te stellen; er zijn diverse Wereldtentoonstellingen geweest waarbij hele Afrikaanse dorpen werden nagebouwd, met een groep geïmporteerde bewoners die de hele dag voor de bezoekers op trommels moesten slaan. Het meest berucht is de Wereldtentoonstelling in het Belgische Tervuren in 1897. Koning Leopold haalde tweehonderd Congolezen naar België om de drie “negerdorpen” te bevolken. Velen overleefden de Europese winter niet.

In 1992 werd El Negro wereldberoemd. De Haïtiaanse arts Alphonse Arcelin schreef een open brief waarin hij zijn verontwaardiging uitte over de aanwezigheid van een opgezette zwarte man in een museum. Deze actie viel samen met de start van de Olympische Spelen in Barcelona, en de internationale pers sprong er bovenop. Het Museo Darder verwijderde El Negro uit de tentoonstelling, maar weigerde zijn lichaam te repatriëren, zoals Arcelin eiste. In 1997 kwam er een rechtszaak, waarbij de bewoners van Banyoles plotseling in opstand kwamen: ze organiseerden protestacties waarbij spandoeken met teksten als 'Banyoles loves you El Negro! 'getuigden van de liefde voor 'hun' neger. In 1999 bepaalde de rechter dat El Negro na 170 jaar terug zou gaan naar Botswana, om daar te worden begraven. In Gaborone werd het lichaam opgebaard alvorens met groot ceremonieel begraven te worden – de vele bezoekers die een gemummificeerd lichaam verwachtten, vonden echter een kinderkistje met slechts een schedel en een hoopje botten erin. De Spanjaarden hadden het lichaam van El Negro ontdaan van alle “toevoegingen”, zoals de speer en het schild waarmee hij was tentoongesteld, maar ook de huid, glazen oogkassen en het stro waarmee hij was opgevuld. Journalist Frank Westerman (die een boek schreef over El Negro) noemde dit “lijkschennis”.

In Nederland is er onder andere de lugubere verzameling schedels uit Indonesië, die in het Tropenmuseum stof ligt te vergaren. Het pleit voor de directie dat ze hiermee in de openbaarheid zijn getreden. Directeur David van Duuren: “Als je een kuil huurt op de Oosterbegraafplaats, kun je daar alles in begraven. Maar wij vonden dat niet netjes. Wereldwijd wordt gediscussieerd over het omgaan met menselijke resten in volkenkundige musea. Wij willen pro-actief inspringen op die discussie. Als er nabestaanden zijn die de resten opeisen, dan werken wij daar graag aan mee.”

Toch wringt het. Het hele Tropenmuseum staat vol met artefacten uit de voormalige koloniën, sommigen zeer kostbaar. Deze vallen in feite onder de noemer “roofbuit”. Horen deze objecten hier te zijn? Is het “verjaringsprincipe” van de Elgin Marbles van kracht? Of zijn de koloniale schatten inmiddels Nederlands erfgoed geworden?

Samenwerking

In 1977 werd een deel van de roemruchte Lombokschat, voornamelijk bestaand uit juwelen die in de 1894 werd buitgemaakt tijdens zeer bloedige gevechten tussen het Nederlandse leger en de vorst van Lombok (resultaat: puputan - alle onderdanen van de vorst pleegden na de nederlaag collectief zelfmoord) door het Museum voor Volkenkunde in Leiden onder veel protest teruggeschonken aan Indonesië. In 2005 organiseerde de Nieuwe Kerk in Amsterdam in samenwerking met het Museum Nasional in Jakarta de tentoonstelling Indonesia: de ontdekking van het verleden. De Lombokschat was voor het eerst weer in zijn geheel te bewonderen. De Nieuwe Kerk benadrukte “de nieuwe gelijkwaardige samenwerking en samenhang tussen Indonesië en Nederland.”

De onfortuinlijke El Negro, die waarschijnlijk is gestorven aan een longontsteking en eindigde in een vitrine, werd uiteindelijk een symbool voor de misdaden van het kolonialisme. Tegelijkertijd zagen de inwoners van Banyoles hem als “hun neger”. De Parthenonsculpturen waren tot Elgin ze zich toe-eigende een romantische ruïne voor Europese reizigers, daarna een trofee voor de Britse regering en uiteindelijk voor de Grieken een pijnlijke herinnering aan een verwoest nationaal symbool. Inmiddels zijn ze ook tot het Britse cultuurgoed gaan behoren.
Dit is iets wat bij alle controversiële museumobjecten gebeurt; ze verliezen hun oorspronkelijke identiteit en worden drager van iets dat groter is dan zijzelf.

Wellicht is de enige oplossing het erfgoed te delen. De ene helft van de Elgin Marbles in Engeland, de andere helft terug naar de Akropolis? Of voor de Tropenmuseum-schedels een gedenkplaats creëren in Indonesië, waar ze gestolen zijn? De grote kunstschatten zijn uiteindelijk een beetje van iedereen. En de obscure, duistere objecten die al jaren worden weggestopt, horen juist in de openbaarheid – al is het slechts als herinnering aan een schuldig verleden.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait 5

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan