Iedereen kent het: het gevoel dat je iets voor de tweede keer meemaakt. Is dit een bewijs van predestinatie? Of is het toch een systeemfout van The Matrix? Brankele dook weer eens in ons brein en zocht uit wat er nu precies gebeurt, in je hoofd.
Zelfs de grootste atheïsten worden zo nu en dan aan het wankelen gebracht. Hun geloof wordt uitgedaagd de mogelijkheid van reïncarnatie of levens na de dood te weerstaan. Niet zozeer omdat we een manier zoeken ons te verlossen van de doodsangst of behoefte hebben aan zingeving, maar meer omdat we bij tijd en wijle de toekomst lijken te kunnen voorspellen. Het illustere moment waarop je denkt dat je het heden al geleefd hebt en dat de toekomst verleden tijd is: dat is wat ons het gevoel geeft van buitenaf op onszelf neer te kijken. Zijn déjà vu’s inderdaad het bewijs dat de geschiedenis zich herhaalt en ons lot reeds bepaald is?
Letterlijk betekent het woord déjà vu ‘al gezien’, naar het Franse déjà (=’al’) + vu (=’gezien’). De term werd eind 19e eeuw in het leven geroepen door een Frans medium, dat het fenomeen beschreef in een boek over de toekomst van de helderziende wetenschap. Variaties van dit fenomeen zijn de al even tot de verbeelding sprekende ‘presque vu’ (‘bijna gezien’, wat wordt gebruikt om ‘op het puntje van je tong’-momenten mee aan te duiden) en de nog leukere ‘jamais vu’. Dit laatste, wat ‘nog nooit gezien’ betekent, vindt plaats in zeldzame gevallen waarbij bekende situaties of mensen als compleet nieuw en onbekend ervaren worden.
Déjà wattes?
Déjà vu’s hebben voor een enorme waaier aan oorzakelijke theorieën gezorgd. Ze variëren van de beleving van voorspellende of onbewuste dromen tot de bewijsvoering voor reïncarnatie of de eeuwige vicieuze cirkel van het universum. Bovendien bestaat er nog een enorme hoeveelheid aan subcategorieën die de specificiteit van het herbeleefde moment weergeven. Zo heb je 'déjà entendu', 'déjà vécu', 'déjà gôuté', 'déjà visité' en 'déjà dit', die respectievelijk de sensatie weergeven dat je iets al eerder hebt gehoord, beleefd, geproefd, bezocht en gezegd. Eigenlijk scharen al deze déjà-experiences zich onder de vécu-variant, aangezien de herbeleving meestal zowel zicht als gehoor betreft.
Vanuit de neurowetenschappen bestaat er nog geen duidelijkheid over wat er nou precies plaatsvindt in de hersens tijdens een déjà vu. Belangrijke reden hiervoor is dat het uitermate lastig blijkt het fenomeen in een wetenschappelijke setting te bestuderen. Je kunt iemand immers moeilijk bevelen een déjà vu te krijgen; de aard van het beestje ligt ‘m nou juist in de volledige onberekenbaarheid. Toch is er een verklaring mogelijk.
Illustratie: Gemma Pauwels
Geheugen
De meest logische theorie heeft te maken met je waarneming en geheugen. Normaal gesproken legt de visuele informatie van de buitenwereld een bepaalde route af in je hersens. Eerst worden de basale visuele kenmerken onderscheiden en vervolgens wordt er een eensgezind product van je perceptie verder gestuurd. Dat bereikt je bewustzijn en daarna wordt die specifieke perceptie, al dan niet in combinatie met andere omgevingsinformatie, opgeslagen in je geheugen. Tijdens een déjà vu zou er een foutje optreden tijdens deze cascade, en de perceptie eerst opgeslagen worden in je geheugen voordat je de informatie bewust en wel verwerkt hebt. Er zit dus een korte vertraging in de mentale verwerking van je gewaarwording, waardoor je het gevoel krijgt dat wat je ziet al eerder gezien te hebben. Vandaar ook het idee dat je weet wat er gaat komen, zonder echt in staat te zijn hardop te zeggen wat er komt: je herinnering wordt een fractie van een seconde voor je bewuste perceptie gevormd. Bovendien weet je nooit de details van de vorige keer dat je dezelfde sensatie beleefde. Die was er namelijk niet.
Mensen met epilepsie, een aandoening die ontstaat in je temporale hersenkwab (ter hoogte van je slapen) schijnen vaker déjà vu’s te hebben. Een correlatie met enige andere neurologische of psychiatrische aandoening ontbreekt. Dit zou kunnen suggereren dat déjà vu’s het gevolg zijn van een foutieve neurale ontlading. Een milde afwijking in de activatiepatronen van de neuronen zou zo tot een verkeerde sensatie van het geheugen kunnen leiden. De vraag blijft dan natuurlijk nog steeds hoe het mogelijk is dat dergelijke sprongen in het systeem kunnen ontstaan, en hoe ze precies tot zo’n enorm levendige en soms secondelang durende ervaring kunnen leiden.
The groundhog days are over
In de kunsten is de déjà vu natuurlijk een mooi artistiek thema waarmee je de wetten van tijd, plaats en ruimte spitsvondig aan je laars kan lappen. Al is het alleen maar omdat je er geweldige tag lines mee kan verzinnen als “Her past isn’t the only thing coming back to haunt them” en “If you thought it was just a trick of the mind, prepare yourself for the truth”. Als je inmiddels helemaal gek wordt van de eindeloze herhalingen van Groundhog Day, zijn hier nog wat andere pareltjes van déjà vu bezielde bewegende beelden. Zie deze Monthy Python-klassieker en deze heel recente van filmmaker Michel Gondry
(Eternal Sunshine of the Spotless Mind) die een Amerikaanse talkshow op een fabuleuze manier regisseerde. Feit blijft dat het ook met intrigerende neurologische fenomenen de kunst is om niet teveel in herhaling te vallen. Helaas, dat is déjà fait.
