Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />

Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />
Asset 14

Déjà vu

Iedereen kent het: het gevoel dat je iets voor de tweede keer meemaakt. Is dit een bewijs van predestinatie? Of is het toch een systeemfout van The Matrix? Brankele dook weer eens in ons brein en zocht uit wat er nu precies gebeurt, in je hoofd.

Zelfs de grootste atheïsten worden zo nu en dan aan het wankelen gebracht. Hun geloof wordt uitgedaagd de mogelijkheid van reïncarnatie of levens na de dood te weerstaan. Niet zozeer omdat we een manier zoeken ons te verlossen van de doodsangst of behoefte hebben aan zingeving, maar meer omdat we bij tijd en wijle de toekomst lijken te kunnen voorspellen. Het illustere moment waarop je denkt dat je het heden al geleefd hebt en dat de toekomst verleden tijd is: dat is wat ons het gevoel geeft van buitenaf op onszelf neer te kijken. Zijn déjà vu’s inderdaad het bewijs dat de geschiedenis zich herhaalt en ons lot reeds bepaald is?

Letterlijk betekent het woord déjà vu ‘al gezien’, naar het Franse déjà (=’al’) + vu (=’gezien’). De term werd eind 19e eeuw in het leven geroepen door een Frans medium, dat het fenomeen beschreef in een boek over de toekomst van de helderziende wetenschap. Variaties van dit fenomeen zijn de al even tot de verbeelding sprekende ‘presque vu’ (‘bijna gezien’, wat wordt gebruikt om ‘op het puntje van je tong’-momenten mee aan te duiden) en de nog leukere ‘jamais vu’. Dit laatste, wat ‘nog nooit gezien’ betekent, vindt plaats in zeldzame gevallen waarbij bekende situaties of mensen als compleet nieuw en onbekend ervaren worden.

Déjà wattes?

Déjà vu’s hebben voor een enorme waaier aan oorzakelijke theorieën gezorgd. Ze variëren van de beleving van voorspellende of onbewuste dromen tot de bewijsvoering voor reïncarnatie of de eeuwige vicieuze cirkel van het universum. Bovendien bestaat er nog een enorme hoeveelheid aan subcategorieën die de specificiteit van het herbeleefde moment weergeven. Zo heb je 'déjà entendu', 'déjà vécu', 'déjà gôuté', 'déjà visité' en 'déjà dit', die respectievelijk de sensatie weergeven dat je iets al eerder hebt gehoord, beleefd, geproefd, bezocht en gezegd. Eigenlijk scharen al deze déjà-experiences zich onder de vécu-variant, aangezien de herbeleving meestal zowel zicht als gehoor betreft.

Vanuit de neurowetenschappen bestaat er nog geen duidelijkheid over wat er nou precies plaatsvindt in de hersens tijdens een déjà vu. Belangrijke reden hiervoor is dat het uitermate lastig blijkt het fenomeen in een wetenschappelijke setting te bestuderen. Je kunt iemand immers moeilijk bevelen een déjà vu te krijgen; de aard van het beestje ligt ‘m nou juist in de volledige onberekenbaarheid. Toch is er een verklaring mogelijk.

Illustratie: Gemma Pauwels

Geheugen

De meest logische theorie heeft te maken met je waarneming en geheugen. Normaal gesproken legt de visuele informatie van de buitenwereld een bepaalde route af in je hersens. Eerst worden de basale visuele kenmerken onderscheiden en vervolgens wordt er een eensgezind product van je perceptie verder gestuurd. Dat bereikt je bewustzijn en daarna wordt die specifieke perceptie, al dan niet in combinatie met andere omgevingsinformatie, opgeslagen in je geheugen. Tijdens een déjà vu zou er een foutje optreden tijdens deze cascade, en de perceptie eerst opgeslagen worden in je geheugen voordat je de informatie bewust en wel verwerkt hebt. Er zit dus een korte vertraging in de mentale verwerking van je gewaarwording, waardoor je het gevoel krijgt dat wat je ziet al eerder gezien te hebben. Vandaar ook het idee dat je weet wat er gaat komen, zonder echt in staat te zijn hardop te zeggen wat er komt: je herinnering wordt een fractie van een seconde voor je bewuste perceptie gevormd. Bovendien weet je nooit de details van de vorige keer dat je dezelfde sensatie beleefde. Die was er namelijk niet.

Mensen met epilepsie, een aandoening die ontstaat in je temporale hersenkwab (ter hoogte van je slapen) schijnen vaker déjà vu’s te hebben. Een correlatie met enige andere neurologische of psychiatrische aandoening ontbreekt. Dit zou kunnen suggereren dat déjà vu’s het gevolg zijn van een foutieve neurale ontlading. Een milde afwijking in de activatiepatronen van de neuronen zou zo tot een verkeerde sensatie van het geheugen kunnen leiden. De vraag blijft dan natuurlijk nog steeds hoe het mogelijk is dat dergelijke sprongen in het systeem kunnen ontstaan, en hoe ze precies tot zo’n enorm levendige en soms secondelang durende ervaring kunnen leiden.

The groundhog days are over

In de kunsten is de déjà vu natuurlijk een mooi artistiek thema waarmee je de wetten van tijd, plaats en ruimte spitsvondig aan je laars kan lappen. Al is het alleen maar omdat je er geweldige tag lines mee kan verzinnen als “Her past isn’t the only thing coming back to haunt them” en “If you thought it was just a trick of the mind, prepare yourself for the truth”. Als je inmiddels helemaal gek wordt van de eindeloze herhalingen van Groundhog Day, zijn hier nog wat andere pareltjes van déjà vu bezielde bewegende beelden. Zie deze Monthy Python-klassieker en deze heel recente van filmmaker Michel Gondry
(Eternal Sunshine of the Spotless Mind) die een Amerikaanse talkshow op een fabuleuze manier regisseerde. Feit blijft dat het ook met intrigerende neurologische fenomenen de kunst is om niet teveel in herhaling te vallen. Helaas, dat is déjà fait.

Mail

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
AVS:

Knuffels, superhelden en opgroeien

Deze week worden onze redacteurs blij van teddyberen, een maatschappelijke relevante superheldenserie en satire in zwart-wit. Lees meer

Interview: Suzanne Wallinga van Amsterdam Art

Verzamelen voor alle leeftijden tijdens het Amsterdam Art Weekend

Interim-directeur van Amsterdam Art Suzanne Wallinga vertelt hoe zij het verzamelen van kunst toegankelijk wil maken voor iedereen. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan