Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />

Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />
Asset 14

Déjà vu

Iedereen kent het: het gevoel dat je iets voor de tweede keer meemaakt. Is dit een bewijs van predestinatie? Of is het toch een systeemfout van The Matrix? Brankele dook weer eens in ons brein en zocht uit wat er nu precies gebeurt, in je hoofd.

Zelfs de grootste atheïsten worden zo nu en dan aan het wankelen gebracht. Hun geloof wordt uitgedaagd de mogelijkheid van reïncarnatie of levens na de dood te weerstaan. Niet zozeer omdat we een manier zoeken ons te verlossen van de doodsangst of behoefte hebben aan zingeving, maar meer omdat we bij tijd en wijle de toekomst lijken te kunnen voorspellen. Het illustere moment waarop je denkt dat je het heden al geleefd hebt en dat de toekomst verleden tijd is: dat is wat ons het gevoel geeft van buitenaf op onszelf neer te kijken. Zijn déjà vu’s inderdaad het bewijs dat de geschiedenis zich herhaalt en ons lot reeds bepaald is?

Letterlijk betekent het woord déjà vu ‘al gezien’, naar het Franse déjà (=’al’) + vu (=’gezien’). De term werd eind 19e eeuw in het leven geroepen door een Frans medium, dat het fenomeen beschreef in een boek over de toekomst van de helderziende wetenschap. Variaties van dit fenomeen zijn de al even tot de verbeelding sprekende ‘presque vu’ (‘bijna gezien’, wat wordt gebruikt om ‘op het puntje van je tong’-momenten mee aan te duiden) en de nog leukere ‘jamais vu’. Dit laatste, wat ‘nog nooit gezien’ betekent, vindt plaats in zeldzame gevallen waarbij bekende situaties of mensen als compleet nieuw en onbekend ervaren worden.

Déjà wattes?

Déjà vu’s hebben voor een enorme waaier aan oorzakelijke theorieën gezorgd. Ze variëren van de beleving van voorspellende of onbewuste dromen tot de bewijsvoering voor reïncarnatie of de eeuwige vicieuze cirkel van het universum. Bovendien bestaat er nog een enorme hoeveelheid aan subcategorieën die de specificiteit van het herbeleefde moment weergeven. Zo heb je 'déjà entendu', 'déjà vécu', 'déjà gôuté', 'déjà visité' en 'déjà dit', die respectievelijk de sensatie weergeven dat je iets al eerder hebt gehoord, beleefd, geproefd, bezocht en gezegd. Eigenlijk scharen al deze déjà-experiences zich onder de vécu-variant, aangezien de herbeleving meestal zowel zicht als gehoor betreft.

Vanuit de neurowetenschappen bestaat er nog geen duidelijkheid over wat er nou precies plaatsvindt in de hersens tijdens een déjà vu. Belangrijke reden hiervoor is dat het uitermate lastig blijkt het fenomeen in een wetenschappelijke setting te bestuderen. Je kunt iemand immers moeilijk bevelen een déjà vu te krijgen; de aard van het beestje ligt ‘m nou juist in de volledige onberekenbaarheid. Toch is er een verklaring mogelijk.

Illustratie: Gemma Pauwels

Geheugen

De meest logische theorie heeft te maken met je waarneming en geheugen. Normaal gesproken legt de visuele informatie van de buitenwereld een bepaalde route af in je hersens. Eerst worden de basale visuele kenmerken onderscheiden en vervolgens wordt er een eensgezind product van je perceptie verder gestuurd. Dat bereikt je bewustzijn en daarna wordt die specifieke perceptie, al dan niet in combinatie met andere omgevingsinformatie, opgeslagen in je geheugen. Tijdens een déjà vu zou er een foutje optreden tijdens deze cascade, en de perceptie eerst opgeslagen worden in je geheugen voordat je de informatie bewust en wel verwerkt hebt. Er zit dus een korte vertraging in de mentale verwerking van je gewaarwording, waardoor je het gevoel krijgt dat wat je ziet al eerder gezien te hebben. Vandaar ook het idee dat je weet wat er gaat komen, zonder echt in staat te zijn hardop te zeggen wat er komt: je herinnering wordt een fractie van een seconde voor je bewuste perceptie gevormd. Bovendien weet je nooit de details van de vorige keer dat je dezelfde sensatie beleefde. Die was er namelijk niet.

Mensen met epilepsie, een aandoening die ontstaat in je temporale hersenkwab (ter hoogte van je slapen) schijnen vaker déjà vu’s te hebben. Een correlatie met enige andere neurologische of psychiatrische aandoening ontbreekt. Dit zou kunnen suggereren dat déjà vu’s het gevolg zijn van een foutieve neurale ontlading. Een milde afwijking in de activatiepatronen van de neuronen zou zo tot een verkeerde sensatie van het geheugen kunnen leiden. De vraag blijft dan natuurlijk nog steeds hoe het mogelijk is dat dergelijke sprongen in het systeem kunnen ontstaan, en hoe ze precies tot zo’n enorm levendige en soms secondelang durende ervaring kunnen leiden.

The groundhog days are over

In de kunsten is de déjà vu natuurlijk een mooi artistiek thema waarmee je de wetten van tijd, plaats en ruimte spitsvondig aan je laars kan lappen. Al is het alleen maar omdat je er geweldige tag lines mee kan verzinnen als “Her past isn’t the only thing coming back to haunt them” en “If you thought it was just a trick of the mind, prepare yourself for the truth”. Als je inmiddels helemaal gek wordt van de eindeloze herhalingen van Groundhog Day, zijn hier nog wat andere pareltjes van déjà vu bezielde bewegende beelden. Zie deze Monthy Python-klassieker en deze heel recente van filmmaker Michel Gondry
(Eternal Sunshine of the Spotless Mind) die een Amerikaanse talkshow op een fabuleuze manier regisseerde. Feit blijft dat het ook met intrigerende neurologische fenomenen de kunst is om niet teveel in herhaling te vallen. Helaas, dat is déjà fait.

Mail

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nestelen

Nestelen

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Odette van Heesbeen vertelt over een godswonder, pukkelarmen en uitgroeien tot wie je hoort te zijn. Lees meer

Nieuws in beeld: Wie vreet daar van de veluwe?

Wie vreet daar van de veluwe?

Om jonge kastanjes op jonge leeftijd te beschermen tegen hongerige dieren, worden de boompjes op de Veluwe ingepakt in plastic kokers. Maar zodra ze daar bovenuit groeien, slaan de herten aan het peuzelen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: De simpele dingen

De simpele dingen

Onze redacteurs werden blij van lekker wegdommelen, een simpele maaltijd en eerherstel voor een jeugdslechterik. Lees meer

Pas op voor het valse underdogeffect

Pas op voor het valse underdogeffect

Waar komt toch de behoefte om wangedrag van publieke figuren te relativeren vandaan? En om ze zelfs als slachtoffers te gaan zien? Volgens Marthe van Bronkhorst zeggen we al veel te snel 'laat ze nou, ze zijn al genoeg gestraft’. Lees meer

Vlindervleugels

Vlindervleugels

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Tessa van Rooijen vertelt over het verder woekeren van een lichaam en naar huis willen onder een regendouche met warm water en lavendelzeep. Lees meer

Automatische concepten 72

Geeft dit vaccin malaria de doodsteek?

Een 'historisch moment' in de strijd tegen malaria. Lees meer

Menstruatieverlof. Waarom niet?

Menstruatieverlof. Waarom niet?

Menstruatie is nog altijd een taboe-onderwerp, ziet Stefanie Gordin. Terwijl praten over je cyclus kan leiden tot beter welzijn en een betere gezondheid. Én tot betere arbeidsomstandigheden. Hoog tijd om het serieus te hebben over de baten van menstruatieverlof. Lees meer

Column: Tegen vrienden zeg ik nooit goed 'doei'

Tegen vrienden zeg ik nooit goed 'doei'

Over de dood van haar grootouders dacht Eva van den Boogaard vroeger wel na, maar over die van een goede vriend? Lees meer

Overgangsperiode

Overgangsperiode

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Frederike Luijten vertelt over uitgedroogde dijen en het krijgen van een nieuw lichaam. Lees meer

Nieuws in beeld: Huisje, droompje, beestje

Huisje, droompje, beestje

Is ons jarenlang een uitgewoond sprookje verkocht? Lees meer

Oproep: Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #2!

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #2!

De redactie van Hard//hoofd is naarstig op zoek naar jouw interpretatie bij het thema van de tweede editie van Hard//hoofd Magazine: Rituelen! Stuur uiterlijk 31 oktober je pitch in. Lees meer

Filmtrialoog: Another Round

Another Round

Thomas Vinterberg zet in Another Round een ongeloofwaardig gegeven op een geloofwaardige manier neer, volgens onze redacteurs. Lees meer

Hard//hoofd presenteert - Dat dus.

Hard//hoofd presenteert... dat dus.

Hard//hoofd presenteert met trots: dat dus., een podcast in samenwerking met De Nieuwe Oost | Wintertuin, het Letterenfonds en Schakel025. Dat dus. is fictie voor mensen die van keukentafelpodcasts houden, over drie vrienden die het gevoel hebben een belangrijke les in volwassen-zijn te hebben gemist. Lees meer

Korfgeest 2

Korfgeest

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Tim Bongaerts maakte een web van woorden om in te vallen en te wachten op de zondvloed. Lees meer

Nieuws in beeld: Homo homini lupus

Homo homini lupus

Sebastian Eisenberg volgt het nieuws van wolvin Noëlla en haar pups op de voet. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 52

Gelukkig groeien we op

Deze week worden onze redacteurs blij van opgroeien, dansen en goede voorbeelden. Lees meer

Je wordt niet thuisgebracht

Je wordt niet thuisgebracht

Een kort verhaal over Passoã, natte patat op de grond van het zwembad, ontsnappingsplannen en verlangens die schuren als zand. Lees meer

Achtbaantester 1

Achtbaantester

Marthe van Bronkhorst hangt op de kop in een looping en weet één ding zeker: achtbanen worden alleen spannend als ze een goed verhaal hebben. Lees meer

Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer