De droom blijft de mens fascineren. Maar hoewel we veel van de droommechanismes weten, snappen we - Inception ten spijt - nog steeds weinig van de betekenis ervan. Brankele kende een vreemde droom en besloot uit te zoeken wat haar nu precies overkwam en nog belangrijker: waarom?
Een rivier stroomt langs het huisje waar het vonnis zometeen voltrokken wordt. Zonnestralen verwarmen mijn dikke buik. Ik ben zwanger, van een drieling. Mijn vrienden proberen me te ondersteunen, maar dat wordt bemoeilijkt door het drijfzand waarin we steeds verder wegzakken. Iemand vertelt een grap en we lachen. Ongeduldig kijken we naar het huisje verderop: nog geen beweging te zien. Met een ander gezicht dan normaal komt mijn vader een versgebakken appeltaart langsbrengen die we samen gretig oppeuzelen. Het wordt tijd, dit raadsel moet opgelost. Met mijn handen op mijn buik vlieg ik over de rivier, die inmiddels bestaat uit deinende hondenkopjes, om mijn oor te luister te leggen. Er komt rook uit de van lego gebouwde schoorsteen. Er klinken klokslagen van een kerk die in geen velden of wegen te bekennen is. De voorzitter verkondigt met zware stem: “En als de dader schuldig bevonden is:...” Wekker. Wakker. Weg droom.
Dag dromen
Zo intens en memorabel als de droom tijdens je slaap leek, zo snel is hij ook weer vervluchtigd als je wakker wordt. De droom is als een rafelig draadje dat je slechts bij de losse uiteinden kan vastpakken: hoe harder je je eraan vast probeert te klampen, hoe meer en sneller de onderdelen zich ontspinnen en de droominhoud vervliegt. De wereld die zich in slaaptoestand zo helder aan je voordeed, valt bij aanraking uit elkaar, alsof ze was opgetrokken uit stof. Vervolgens kan een nietszeggende gebeurtenis die avond of zelfs dagen later je droom weer fragmentarisch aan je doen verschijnen. Waarom kunnen we ons deze fabelachtige werelden niet meer herinneren? En kan je daar wat aan doen?
Verlamd maar bedrijvig
De verhalende dromen vinden voornamelijk plaats tijdens de REM-slaap, de lichtste slaapfase. De REM-slaap vindt in elke slaapcyclus plaats, die ongeveer 90 minuten in beslag neemt, en duurt naarmate de slaap vordert steeds langer. Behalve je ogen die heen en weer bewegen (vandaar de naam: Rapid Eye Movement-slaap) zijn al je spieren compleet ontspannen omdat het motorische verkeer in de hersens onderdrukt wordt. Tussen droom en daad staat dus wel meer in de weg dan slechts wetten of praktische bezwaren.
En slaapwandelen dan? Dat gebeurt tijdens de diepste slaapfase, waarin spieren zich wel kunnen aanspannen. Het is dus ook geen uitvoering van een gedroomde actie.
In tegenstelling tot de spieractiviteit is de hersenactiviteit tijdens de REM-slaap bijzonder hoog. De signalen van de buitenwereld komen echter nauwelijks meer binnen, dus de interne bedrijvigheid wordt zélf behandeld als inkomende stimuli. De hersens activeren zichzelf als het ware. Daarbij komt dat de gebieden die in wakende staat zorg dragen voor logica, geheugen en aandacht veel minder actief zijn, terwijl de emotieregulerende gebieden extra gestimuleerd worden. Deze woelige combinatie kan niet anders dan voor hyperassociatieve, compleet van de pot gerukte, maar wel enorm emotionerende belevenissen zorgen. Bij gebrek aan opperbaas accepteer je het totale gebrek aan causaliteit en natuurwetten zonder twijfel, en krijgt je hersenenergie de vrije loop. Dit zou er voor kunnen zorgen dat je na het slapen opeens de oplossing hebt gevonden voor een lang overdacht probleem. In je dromen leg je immers connecties waar je overdag zelfs in de meest creatieve bui niet toe in staat bent. De controlerende hersengebieden die onderdrukt worden tijdens dromen zijn overigens ook bij schizofrene patiënten minder actief: dromen lijkt dus een soort ‘hallucineren by night’.
De reden van de voortvluchtigheid van je dromen is dat sommige neurotransmitters tijdens de slaap verminderd afgegeven worden, waardoor het geheugen niet goed werkt. De dingen die je ‘meemaakt’ onthoud je dus niet. Als je meteen na ontwaken je droomverhaal oprakelt – een kunde die je kan trainen – kan je deze geheugenloze periode overbruggen, en je droom redden van de vergetelheid. De overgrote meerderheid herinneren we ons echter niet. Het zijn vaak slechts de dromen waaruit we ontwaken die ons nog enigszins bijblijven, niet de rest van de gemiddeld twee uur die je per nacht droomt.
Beeld: Gemma Pauwels
Droomduiding
Je droomt over mensen die je kent, over situaties die plaats hebben gevonden of op zijn minst zouden kunnen vinden; dan lijkt het logisch dat daar een diepere betekenis achter zit. Dromen worden in verschillende volken nog altijd gebruikt om voorspellingen op te baseren, om de psyche mee te analyseren of als visueel antwoordapparaat voor goddelijke boodschappen. Zelfs in de taal is de notie gevestigd dat dromen expressies van wensen zijn die we bereiken kunnen (‘je dromen achterna gaan’, ‘living the dream’, ‘la femme de ses rêves’). In de populaire cultuur wordt meestal het Freudiaanse beeld van dromen als spiegel van het onderbewuste aangehangen. Een droom zou de ware aard blootleggen en je inzicht geven in de overdag verdrukte wensen van de desbetreffende persoon. En met behulp van hoogstaande inceptie-techniek en LeoDiCaprio zou je zelfs iemands toekomst kunnen bepalen door stiekem in zijn dromen te sluipen en zijn gedachten te veranderen.
Ik moet je helaas uit die droom helpen, de wetenschap is zo ver nog niet. Er bestaan vele hypothesen over de functie en betekenis van dromen. Ze variëren van ‘het verwerken van onze emoties’ tot ‘het simuleren van levensbedreigende situaties zodat we daar overdag beter tegen gewapend zijn’. Een eenduidige causale verklaring is er echter, net als in de droom zelf, nog niet.
Wel bekend is dat mensen over de hele wereld over ongeveer dezelfde thema's dromen, waarbij negatieve emoties als angst en agressie veel vaker voorkomen dan positieve, en slechts een tiende van de dromen seksueel getint is (sorry Sigmund). Een vaak gehoorde theorie is dat dromen nodig zijn voor het opslaan van de gebeurtenissen van die dag. Het is inderdaad waar dat het geheugen gebaat is bij slaap, dus een zekere mate van consolidatie en integratie van opgedane kennis vindt er onder de wol sowieso plaats. Dit hoeft echter niet per definitie gepaard te gaan met dromen.
Maar zelfs al zouden dromen nutteloos zijn, dan biedt het in elk geval inspirerend vermaak en een leuk gesprek voor de volgende dag. Ik hoop vanavond in ‘Droom II – the sequel’ terecht te komen, want ik ben toch wel erg benieuwd hoe het afloopt. En hoe mijn kinderen eruit zien. Immers, in de woorden van Eleanor Roosevelt: “The future belongs to those who believe in the beauty of their dreams.”
