Asset 14

W.E.B. Du Bois beeldstatistiek tegen racisme

W.E.B. Du Bois beeldstatistiek tegen racisme 6

Klik hier voor grotere versie van de afbeelding hierboven

Tabellen die racistische leugens ontkrachten, grafieken die de opluchting van een bevrijding verbeelden en kaarten waaruit blijkt: ‘Black Lives Matter’. Het klinkt als het werk van een hedendaagse kunstenaar. Toch is mensenrechtenactivist en academicus W.E.B. Du Bois (1868-1963) daar eerder een voorloper van. Voor de wereldtentoonstelling in 1900 in Parijs maakte hij datavisualisaties om korte metten te maken met pseudowetenschappelijk racisme. Josje Kerkhoven bezocht de tentoonstelling en Rueben Millenaar reageerde met een illustratie geheel in de geest van Du Bois.

W.E.B. Du Bois en de werklast van emancipatie

Ruim een eeuw nadat ze voor het eerst werden getoond, hebben de beelden nog altijd grote zeggingskracht. Sommige infographics zijn dan ook wereldberoemd en van grote maatschappelijke betekenis, zoals het zwarte vlak dat het aantal tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen toont dat veel groter is dan het groene deel dat de vrije Zwarte bevolking vertegenwoordigd. Ook zijn er grafieken te zien over educatie, alfabetisme, (soorten) arbeid en werk, grondbezit en populatie.

Zijn gebruik van logica om racisme te ontkrachten is een inspiratiebron en voorbeeld voor antiracistische bewegingen in de 20ste en 21ste eeuw, en bij bezoek aan de tentoonstelling valt gelijk op dat de infographics allesbehalve rechtlijnig zijn en een enorme iconische kracht hebben.

Vaak spreekt een grafiek meteen voor zich door het sterke beeld. Ook zijn er juist subtiele verwijzingen naar vooroordelen verstopt in de beelden, begeleidende tekst, of in ‘onzichtbare informatie’. Een grafiek visualiseert bijvoorbeeld de toegenomen prijs voor boerengereedschap vanaf 1870, kort na de afschaffing van de slavernij: Zwarte mannen werkten het meest op het land, en moesten vanaf dat moment hun gereedschap zelf aanschaffen om te kunnen werken. De opgedreven prijs voor gereedschap maakte leven van werk op het land moeilijker.

Naast die grafiek laat Du Bois ook zien hoeveel Zwarte Amerikanen werken en in welke sectoren ze dat doen. Met zijn datavisualisaties liet hij zien dat Zwarte Amerikanen volwaardig deelnamen aan de maatschappij, ondanks racistische discriminatie en de daarbij horende onveiligheid.

De tentoonstelling op de Westergas is een hedendaagse hertaling van de toenmalige tentoonstelling in Parijs, en is samengesteld door het Londense House of Illustration. De Illustratie Ambassade en The Black Archives hebben de reizende tentoonstelling naar Amsterdam gehaald. Op deze plek is een hoofdstuk toegevoegd over het bezoek van W.E.B. Du Bois aan Amsterdam op verzoek van Vereniging Ons Suriname (VOS). Datajournalist Mona Chalabi maakte eigentijdse bewerkingen van de visualisaties van Du Bois, door in zijn beeldtaal de Zwarte gemeenschap na 1900 in beeld te brengen.

Zwarte Amerikanen werkten veel en hard, was de boodschap die Du Bois wilde overbrengen op zijn bevooroordeelde publiek. Hetzelfde geldt voor Du Bois zelf: hij stak veel aandacht en tijd in zijn datavisualisaties: ze zijn subtiel, er staan vergelijkingen in met Europese landen om het publiek in Parijs betrokken te houden, de teksten en beelden zijn aantrekkelijk en duidelijk, en altijd ‘neutraal’ van toon, voor zover dat bestaat.W.E.B. Du Bois beeldstatistiek tegen racisme 5

(Klik op afbeelding voor grotere weergave)

Op een van de begeleidende teksten in de huidige tentoonstelling wordt een grafiek ‘a snapshot of hardship’ genoemd, en in zekere zin zijn alle grafieken in de tentoonstelling snapshots. Snapshots van mensen die niet meer leven, waarop hun dromen en ambities zijn bewaard. De grafieken vormen het overblijfsel van een portret van een Afro-Amerikaanse generatie, door Du Bois voorzien van een ‘zelfbeeld’, dat de beelden die de witte racist van hen heeft, overstijgt en ontkracht. Zijn boek ‘The Souls of Black Folk’, dat een van de belangrijkste werken was voor de antiracistische bewegingen in deze en de vorige eeuw, schreef hij nadat hij terugkwam van de wereldtentoonstelling en een tentoonstelling zag van lichaamsdelen van gelynchte Zwarte mensen. Het moet hem duidelijk zijn geworden dat racisten zichzelf overtuigen, en zelfs niet naar logica luisteren als die hen in alle schoonheid en redelijkheid wordt aangereikt.

Ook in de nieuwe tentoonstellingen in Londen en Amsterdam is veel geïnvesteerd: een vormgeving die recht doet aan die van 1900 , extra werk van Chalabi, een nieuw gedeelte over VOS, en ook hier een selectie boeken van (voornamelijk) Zwarte auteurs. Werken aan de toekomst, en tegelijk de wonden van het verleden in kaart brengen; in principe herhaalt The House of Illustration het werk van Du Bois. Een logische zet in een wereld waarin racistische tegenwerking en kansenongelijkheid nog welig tieren.

Op meta-niveau wordt ‘Charting Black Lives’ daardoor zelf haast onderdeel van een grafiek, waarin de werklast van het informeren en onderwijzen over Zwarte geschiedenis wordt afgezet tegen de opbrengsten van dat werk. “This graph doesn’t show how hard [ethnic minorities] work but how hard they have to work.” Zegt Chalabi bij een van haar eigen grafieken, en dat gaat ook op voor de tentoonstelling waarvan haar werk deel uitmaakt.

Maatschappelijke emancipatie is een herhaling van zetten, waar een deel van de mensheid, in dit geval mensen van kleur, overduidelijk het meeste werk in steekt.

De reizende tentoonstelling ‘Charting Black Lives’, met (uitvergrote) kopieën van W.E.B. Du Bois’ werk, is tot 29 december te zien in het Meterhuis op het Westergasterrein in Amsterdam

Mail

Josje Kerkhoven is schrijver en redacteur

Rueben Millenaar is een illustrator die werkt in Groningen. Hij houdt zich het liefste bezig met maatschappelijke kwesties in beeld te krijgen. Vaker dan niet resulteert dat in het tekenen van naakte mensen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

:Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

De Stoute Stift is de gloednieuwe illustratiewedstrijd van deBuren, Stripgids, Hard//hoofd en Stichting Nieuwe Helden. Meedoen? De deadline is 1 mei 2024 (10:00). Lees meer

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva nodigt twee vrienden uit om bij haar te komen eten. Ze hoopt dat dit het begin zal zijn van een nieuwe vriendengroep. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn 1

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Marthe van Bronkhorst bekijkt hypocrisie als spectrum: hoe hypocriet ben jij op een schaal van Frans Bauer tot Johan Derksen? Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

In je eentje achterblijven

In je eentje achterblijven

Als vriendin K. op een date gaat, denkt Eva van den Boogaard na over hun onuitgesproken pact. Zo lang ze beiden ongelukkig in de liefde zijn, hebben ze elkaar. Maar wat als er iemand dat pact uitstapt? Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Fatma Shanan: de lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn 1

Fatma Shanan | De lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn

Een oase van rust midden in Berlijn. De kleine geschilderde landschappen en zelfportretten in de natuur van Fatma Shanan (1986, Israël) komen goed tot hun recht in de expositieruimte van Dittriech en Schlechtriem. De tentoonstelling ‘The Inn River’ bestaat uit een bescheiden aantal van negen schilderijen. Aucke Paulusma laat zien dat een aandachtige observatie loont, maar dat de schilderijen laten niet per se een vrolijke indruk achterlaten. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Geld lenen

Geld lenen

‘Het spijt me,’ zeg ik. ‘Voor dit alles.’ Ik gebaar om me heen. ‘Voor Nederland.’ In deze column van Anne Schepers ontmoeten twee vrouwen, die uitkijken naar hun avond in een wijnbar, een man die een treinkaartje naar Ter Apel bij elkaar probeert te sprokkelen. Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer