Asset 14

W.E.B. Du Bois beeldstatistiek tegen racisme

W.E.B. Du Bois beeldstatistiek tegen racisme 6

Klik hier voor grotere versie van de afbeelding hierboven

Tabellen die racistische leugens ontkrachten, grafieken die de opluchting van een bevrijding verbeelden en kaarten waaruit blijkt: ‘Black Lives Matter’. Het klinkt als het werk van een hedendaagse kunstenaar. Toch is mensenrechtenactivist en academicus W.E.B. Du Bois (1868-1963) daar eerder een voorloper van. Voor de wereldtentoonstelling in 1900 in Parijs maakte hij datavisualisaties om korte metten te maken met pseudowetenschappelijk racisme. Josje Kerkhoven bezocht de tentoonstelling en Rueben Millenaar reageerde met een illustratie geheel in de geest van Du Bois.

W.E.B. Du Bois en de werklast van emancipatie

Ruim een eeuw nadat ze voor het eerst werden getoond, hebben de beelden nog altijd grote zeggingskracht. Sommige infographics zijn dan ook wereldberoemd en van grote maatschappelijke betekenis, zoals het zwarte vlak dat het aantal tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen toont dat veel groter is dan het groene deel dat de vrije Zwarte bevolking vertegenwoordigd. Ook zijn er grafieken te zien over educatie, alfabetisme, (soorten) arbeid en werk, grondbezit en populatie.

Zijn gebruik van logica om racisme te ontkrachten is een inspiratiebron en voorbeeld voor antiracistische bewegingen in de 20ste en 21ste eeuw, en bij bezoek aan de tentoonstelling valt gelijk op dat de infographics allesbehalve rechtlijnig zijn en een enorme iconische kracht hebben.

Vaak spreekt een grafiek meteen voor zich door het sterke beeld. Ook zijn er juist subtiele verwijzingen naar vooroordelen verstopt in de beelden, begeleidende tekst, of in ‘onzichtbare informatie’. Een grafiek visualiseert bijvoorbeeld de toegenomen prijs voor boerengereedschap vanaf 1870, kort na de afschaffing van de slavernij: Zwarte mannen werkten het meest op het land, en moesten vanaf dat moment hun gereedschap zelf aanschaffen om te kunnen werken. De opgedreven prijs voor gereedschap maakte leven van werk op het land moeilijker.

Naast die grafiek laat Du Bois ook zien hoeveel Zwarte Amerikanen werken en in welke sectoren ze dat doen. Met zijn datavisualisaties liet hij zien dat Zwarte Amerikanen volwaardig deelnamen aan de maatschappij, ondanks racistische discriminatie en de daarbij horende onveiligheid.

De tentoonstelling op de Westergas is een hedendaagse hertaling van de toenmalige tentoonstelling in Parijs, en is samengesteld door het Londense House of Illustration. De Illustratie Ambassade en The Black Archives hebben de reizende tentoonstelling naar Amsterdam gehaald. Op deze plek is een hoofdstuk toegevoegd over het bezoek van W.E.B. Du Bois aan Amsterdam op verzoek van Vereniging Ons Suriname (VOS). Datajournalist Mona Chalabi maakte eigentijdse bewerkingen van de visualisaties van Du Bois, door in zijn beeldtaal de Zwarte gemeenschap na 1900 in beeld te brengen.

Zwarte Amerikanen werkten veel en hard, was de boodschap die Du Bois wilde overbrengen op zijn bevooroordeelde publiek. Hetzelfde geldt voor Du Bois zelf: hij stak veel aandacht en tijd in zijn datavisualisaties: ze zijn subtiel, er staan vergelijkingen in met Europese landen om het publiek in Parijs betrokken te houden, de teksten en beelden zijn aantrekkelijk en duidelijk, en altijd ‘neutraal’ van toon, voor zover dat bestaat.W.E.B. Du Bois beeldstatistiek tegen racisme 5

(Klik op afbeelding voor grotere weergave)

Op een van de begeleidende teksten in de huidige tentoonstelling wordt een grafiek ‘a snapshot of hardship’ genoemd, en in zekere zin zijn alle grafieken in de tentoonstelling snapshots. Snapshots van mensen die niet meer leven, waarop hun dromen en ambities zijn bewaard. De grafieken vormen het overblijfsel van een portret van een Afro-Amerikaanse generatie, door Du Bois voorzien van een ‘zelfbeeld’, dat de beelden die de witte racist van hen heeft, overstijgt en ontkracht. Zijn boek ‘The Souls of Black Folk’, dat een van de belangrijkste werken was voor de antiracistische bewegingen in deze en de vorige eeuw, schreef hij nadat hij terugkwam van de wereldtentoonstelling en een tentoonstelling zag van lichaamsdelen van gelynchte Zwarte mensen. Het moet hem duidelijk zijn geworden dat racisten zichzelf overtuigen, en zelfs niet naar logica luisteren als die hen in alle schoonheid en redelijkheid wordt aangereikt.

Ook in de nieuwe tentoonstellingen in Londen en Amsterdam is veel geïnvesteerd: een vormgeving die recht doet aan die van 1900 , extra werk van Chalabi, een nieuw gedeelte over VOS, en ook hier een selectie boeken van (voornamelijk) Zwarte auteurs. Werken aan de toekomst, en tegelijk de wonden van het verleden in kaart brengen; in principe herhaalt The House of Illustration het werk van Du Bois. Een logische zet in een wereld waarin racistische tegenwerking en kansenongelijkheid nog welig tieren.

Op meta-niveau wordt ‘Charting Black Lives’ daardoor zelf haast onderdeel van een grafiek, waarin de werklast van het informeren en onderwijzen over Zwarte geschiedenis wordt afgezet tegen de opbrengsten van dat werk. “This graph doesn’t show how hard [ethnic minorities] work but how hard they have to work.” Zegt Chalabi bij een van haar eigen grafieken, en dat gaat ook op voor de tentoonstelling waarvan haar werk deel uitmaakt.

Maatschappelijke emancipatie is een herhaling van zetten, waar een deel van de mensheid, in dit geval mensen van kleur, overduidelijk het meeste werk in steekt.

De reizende tentoonstelling ‘Charting Black Lives’, met (uitvergrote) kopieën van W.E.B. Du Bois’ werk, is tot 29 december te zien in het Meterhuis op het Westergasterrein in Amsterdam

Mail

Josje Kerkhoven is schrijver en redacteur

Rueben Millenaar is een illustrator die werkt in Groningen. Hij houdt zich het liefste bezig met maatschappelijke kwesties in beeld te krijgen. Vaker dan niet resulteert dat in het tekenen van naakte mensen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Jochum VeenstraHoofdredacteur
  • Mark de BoorderUitgever
het laatste
Automatische concepten 55

Mijn vader en ik, mijlenver uiteen

Hoe blijf je strijdvaardig als misstanden generatie na generatie niet worden opgelost? Marthe van Bronkhorst reflecteert op de relatie met haar vader en hoe ze verschillend met onrecht omgaan. Lees meer

Illustratie van twee bomen. De bomen zijn wit en kaal, en je ziet hun wortels en takken voor een achtergrond van een groene en paarse gradiënt.

Van bladeren tot wortels: liefhebben zonder te verliezen

Hoeveel van jezelf lever je, dan wel niet onbewust, in om samen te kunnen zijn met een geliefde? Stefanie Gordin onderzocht wat Rainer Maria Rilke, Herman Hesse en bell hooks hebben geschreven over deze dynamiek. Ze probeert een antwoord te vinden op de vraag: Wat ging er mis in haar vorige relatie, waar ze juist zo duidelijk hadden afgesproken elkaar niet te verstikken? Lees meer

Over het lijk van Picasso

Over het lijk van Picasso

Ferenz Jacobs onderzoekt, vijftig jaar na het overlijden van Picasso, hoe groot de prijskloof tussen commerciële kunst van mannen en vrouwen nog is. Lees meer

'Ik dacht dat je met je vriend ging'

'Ik dacht dat je met je vriend ging'

Een koetjes-en-kalfjesgesprek tussen Eva en een collega in de trein wordt ongemakkelijk wanneer hij ongefundeerde aannames doet over haar privéleven. Lees meer

Illustratie van een vrouw die een deur opent en daarachter een wereld van verschillende kleuren ziet

Rust Roest

Met dit verhaal waarin surrealisme en de werkelijkheid op een poëtische manier in elkaar overlopen, won Chris Kok de Debutantenschrijfwedstrijd van Editio. Lees meer

een persoon die naar hun eigen vervormde gezicht staart in de weerspiegeling van een telefoon

AI-angst

Wanneer Aisha in het bibliotheekcafé ineens met een human robot hybrid wordt geconfronteerd die rechtstreeks uit the Uncanny Valley schijnt te komen, lijkt het toppunt van haar industrialisatieverwarring bereikt. Lees meer

Kamer aan zee

Kamer aan zee

Twee mensen ontmoeten elkaar: de een werkt in een hotel en de ander wordt niet vaak tegengesproken. Wat volgt zijn een strandopgang, cocktails en een gedeelde sigaret. Lees meer

Baas in eigen brein

Baas in eigen brein

Marthe van Bronkhorst loopt in haar werk als psycholoog tegen een dilemma aan - is medicatie wel echt altijd de oplossing voor psychische problemen? Lees meer

Met welke zin begin ik de laatste zinnen?

Met welke zin begin ik de laatste zinnen?

Vivian Mac Gillavry schreef een reeks korte verhalen over de vragen waarmee we achterblijven vlak na de dood van een dierbare, van 'Wanneer besloot hij dat hij gecremeerd wilde worden?' tot 'Welke schoenen zijn gepast voor de uitvaart?'. Lees meer

Een versie van mezelf die ik liever niet wil leren kennen

Een versie van mezelf die ik liever niet wil leren kennen

Eva slaapt de laatste tijd slecht. De nachtelijke hersenspinsels die ze compulsief noteert 'rieken een beetje naar waanzin'. Lees meer

De tastbare droom van Escher

De tastbare droom van Escher

Ferenz Jacobs schreef over Espai XC, het Escher-achtige huis van kunstenaar Xavier Corberó: fotogeniek, maar ook verwarrend. Lees meer

Verliefde klimaatvluchtelingen

Verliefde klimaatvluchtelingen

Het is midden november en 17 graden. Twee geliefden kuieren het strand af en aanschouwen de vreemde schoonheid van het industriële landschap. Waar zullen ze gaan wonen als het water komt? Lees meer

Mijn buurjongen 1

Mijn buurjongen

"In hun vriendschap waren ze onaantastbaar, als een groep soldaten voor een veldslag." Een kwetsbaar kort verhaal van Lars Meijer waarin tractors worden opgegeten, kleedkamers vol stoom hangen en geheimen worden ontdekt. Lees meer

Welkom in het circus van de dood

Het circus met één wild dier

Marthe van Bronkhorst verbaast zich tijdens een circusact die verkeerd afloopt over hoe laconiek het publiek reageert: "We hadden met zijn allen bij de galg kunnen staan, een standrechtelijke executie, een heksenverbranding – de popcorn was rondgegaan." Lees meer

Een ongelukje in Niemandsland 3

Een ongelukje in Niemandsland

Hoe weet je of dat wat je kiest het juiste is? Een kort verhaal van Stefanie Gordin over liefde, zwangerschap en autonomie. Lees meer

De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

Er is jarenlang gestreden, maar onlangs werd bruinkooldorp Lützerath hardhandig door de Duitse politie ontruimd. Een gesprek over representatie, politiegeweld en de kernboodschap van ‘Lützi Lebt'. Lees meer

Onthouden dat ik het even moet vergeten 1

Onthouden dat ik het even moet vergeten

Heeft iedereen zo'n fabelachtig goed geheugen voor schijnbaar onbenullige details, of ligt het aan Eva? Lees meer

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #3! 2

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #3!

Stuur uiterlijk 28 februari je pitch in voor de derde editie van Hard//hoofd Magazine, met als thema: ‘Aaah!’. Lees meer

 1

Onze gratis, tweede masterclass illustratie

Kom op 17 februari vanaf 18:30 gratis naar 'Voorbij Het Zwarte Gat', een avond voor beginnende illustratoren over ondernemerschap, werken met opdrachtgevers en hedendaagse beeldcultuur. Lees meer

Vriendschapsverdriet

Vriendschapsverdriet

Marthe van Bronkhorst worstelt met de abrupte beëindiging van een vriendschap. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Sluit je nu aan en ontvang jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel