Gierende hormonen razen door je lijf, je krijgt geen hap meer door je keel, bij elke persoon die ook maar iets herkenbaars heeft maakt je hart een sprongetje, en als je telefoon oplicht wordt de hortus in je buik tot leven gewekt. Verliefdheid, de mysterieuze chemie die mensen tot dieren maakt. Slimme en onzekere dieren, dat wel. Maar dat maakt het spelletje ook wel weer spannend. Kijken hoe lang de ander het volhoudt niet te bellen, wedstrijdjes “Nee jíj moet ophangen” spelen, uiterst nonchalant maar o zo doorzichtig via gemeenschappelijke vrienden informeren waar de hopefully-soon-to-become-significant-other uithangt. Het hoort er allemaal bij. En dat alles om uiteindelijk zoveel liefde te creëren dat er nageslacht uit voort zal komen – de stempel op ons evolutionaire lot. Dieren doen het gewoon met voortplanting, wij moeten per se ‘de liefde bedrijven’. Kan het nog pathetischer? Liefde is ook gewoon een kwestie van samen een neurologische band kweken. De biologie bepaalt je gevoel; Verlichting overwint Romantiek.
Allereerst: ik ben geen gefrustreerde wetenschapper die haar eigen gebrek aan genegenheid probeert te verzachten met goed onderbouwde formules en stofjes. De liefde is een prachtig fenomeen en is, meer nog dan hebzucht, de grootste menselijke drijfveer – al was het maar om jezelf lief te hebben. Zonder liefde geen kunst, cultuur of creativiteit. Misschien zelfs wel geen oorlogen – waarom zou je immers willen heersen over anderen als niet op z’n minst voor eigenliefde? Maar ook het meest intrigerende allesomvattende gevoel van de sociale mens kan tot op zekere hoogte biologisch ontrafeld worden. Liefde heeft zo’n sterke en dynamische fysiologie dat dokters zowel verliefde als gebroken harten menen te kunnen meten. Er wordt immers een enorm scala aan hormonen en neurotransmitters aangesproken tijdens verliefdheid, waardoor er lichamelijk van alles verandert. Liefde is… niet slechts iets dat tussen je oren zit.
De functie van liefde gaat verder dan seksuele reproductie alleen; er wordt een belangrijke sociale verbintenis aangegaan die zorgt voor vertrouwen, genegenheid en rust, en het biedt steun en bescherming in moeilijke tijden. Liefde dient een cruciaal evolutionair doel: het onderhouden en voort laten duren van de soort. Liefdevol gedrag wordt gestimuleerd doordat sociale banden tussen mensen een belonende werking op de hersens hebben.
Er is een ‘beloningscircuit’ in de hersens dat gedrag stimuleert dat positief is voor het voortbestaan van de mens, zoals eten en seks. Dit circuit wordt door vele ingewikkelde verbindingen en stoffen betreden en vormt de interne menselijke drijfveer. Verliefdheid heeft als algemeen gevolg dat dit gehele circuit tot een euforische hoogte komt, net als bij bepaalde drugs. Wanneer verliefden een foto van hun geliefde zien, wordt dit circuit bijvoorbeeld actiever dan na het zien van een andere foto.
Ondanks de positieve gevoelens kan verliefdheid ook een behoorlijk stressvolle ervaring zijn. Je hebt een verhoogde hartslag, zweethanden, krampen in je buik en diarree, en daarbovenop komt de onzekerheid die een nog niet beantwoorde of bevestigde liefde met zich meebrengt. De stresshormonen die hierbij vrijkomen kunnen echter, mits in een gebalanceerde hoeveelheid, de ontwikkeling van sociale binding positief beïnvloeden. De vurige verliefdheid geeft zo een soort kickstart aan het ontstaan van een langdurige sociale band, die op zijn beurt weer stress onderdrukt. Een haat-liefde verhouding avant la lettre.
De sociale binding wordt voornamelijk tot stand gebracht door de hormonen oxytocine en vasopressine. Beide onderdrukken de activiteit in hersengebieden die geassocieerd worden met angst, stress, agressie en kritisch sociaal oordelen. Ze stimuleren daarentegen sociaal en seksueel gedrag, ontspanning en het beloningscircuit. Oftewel, je kritische beoordelingsvermogen wordt platgelegd, de sociale remming drastisch verminderd en je vindt alles extra leuk – vandaar dat liefde je blind maakt. Die lelijke wrat is opeens schattig geworden, zweetvoeten ruiken heerlijk en zelfs de meest misgeslagen plank wordt grappig bevonden. Verliefden worden bedwelmd door hun eigen hersens. Je ergeren aan kleine dingetjes zou daarom een goed voorteken kunnen zijn van de afnemende liefdesstofjes.
Oxytocine komt vrij bij onder andere huidcontact, orgasmes en bevallingen – het bewerkstelligt de sociale band tussen zowel partners als moeder en kind. Er zijn inmiddels al verscheidene ‘love potions’ op de markt die beweren met behulp van oxytocine-spray liefde te kunnen induceren. We zullen de komende tijd echter nog moeten werken aan onze eigen versiertrucs, want ondanks de hoopvolle marketing sorteren deze magische middeltjes geen effect.
Dopamine is een andere stof die verhoogd wordt afgegeven tijdens verliefdheid. Het zorgt voor het belonende, stimulerende en vrolijke gevoel aan de ene kant, en de verhoogde darmperistaltiek aan de andere kant; de vlinders dus. Zowel aan het begin als aan het eind van een liefde wordt je maag tot stilzwijgen gedwongen en vermindert je eetlust drastisch. Ook dit heeft te maken met de intense staat van fysiologische opwinding van je lichaam en is een effect dat drugs als amfetamines ook hebben. De noradrenaline die afgegeven wordt tijdens verliefdheid houdt je lichaam in opperste staat van concentratie en verdringt zowel eetlust als vermoeidheid. Daarnaast zijn er sterke aanwijzingen dat lichaamseigen cannabinoïdes en endorfine verhoogd worden afgegeven tijdens verliefdheid. Lang leve de drugsloze roze wolk-beleving!
Op het moment dat twee mensen besluiten officieel hun hele leven samen door te brengen, zijn ze vaak nog verliefd – verloofdes zijn verliefden. Echtelieden daarentegen, maken de overgang van verliefd naar liefde mee; dan krijg je mensen die “Nee, niet meer zo van die spannende vlinders of vurige passie als vroeger, maar we hóuden gewoon heel erg van elkaar” zeggen. En misschien kan je ook niet van mensen verwachten dat ze eindeloos verliefd blijven. Na een kort dan wel lang tijdje wordt de achtbaanbalans der hormonen hoe dan ook gestabiliseerd en verminderen ook de extreme emoties en lichamelijke reacties. Zo’n stabiele liefdesrelatie heeft uiteraard ook vele voordelen, maar toch gaan veel mensen, nadat de extatische gevoelens zijn gaan liggen, weer op zoek naar nieuwe hersenbedwelming – bij iemand anders. Verliefdheid is de turbulente, roekeloze puberteit van een stabiele, realistische liefde. En wie verlangt er nou niet zo nu en dan terug naar die heerlijk onbezonnen tijd vol spanning en sensatie?
