nieuwsbrief
Asset 14

Over empathie gesproken

Over empathie gesproken

‘Yes! Vanavond een extra uitzending, jongens!’ riep de redacteur van het actualiteitenprogramma terwijl hij een vuist maakte. Op dat moment verloren duizenden Japanners hun leven door een tsunami. De harteloze reacties van de doorgewinterde journalisten gaven me destijds, als tweeëntwintigjarige stagiaire, een onbehaaglijk gevoel. Ik wil nooit zo onverschillig worden als zij, dacht ik. Het stelde me gerust dat ik me nog kon inleven in anderen en wel oog had voor andermans leed.

Mail

Nu ik hier op terugkijk, tien jaar later, besef ik dat ik harteloosheid verwarde met professionalisme.

Journalisten, artsen, advocaten, veel beroepen vereisen een dikke huid. Continu meeleven met anderen, wat ik destijds deed, is niet alleen nutteloos maar ook doodvermoeiend. In die periode kon ik haast geen krant lezen zonder een traantje weg te pinken. Intussen ben ik allergisch voor dit soort sentimentaliteit. Met vreemden meeleven moet kunnen – voor even. Verder verandert er niets wanneer je drieduizend kilometer verder in andermans ellende blijft zwelgen.

Volgens Butler zouden we moeten rouwen om ieder leven.

In de NPO-serie Sign of the Times (2018) komen vrouwelijke schrijvers, politici en filosofen aan het woord over verschillende thema’s. Tijdens de uitzending over ‘ongelijkheid’ bepleit de Amerikaanse filosofe Judith Butler dat we niet alleen met ons eigen volk, maar ook met vreemden moeten meeleven die we niet bij name noemen en die ver bij ons vandaan wonen. Volgens Butler zouden we moeten rouwen om ieder leven. Zonder te rouwen lijkt het alsof oorlogsslachtoffers geen leven hebben geleid, alsof ze geen volledige mensen waren, waardoor we ze kunnen wegzetten als getallen. Ze onderstreept hiermee haar humanistische ideologie, waarin we om elkaar moeten geven en voor elkaar moeten zorgen, ook voor onze buren duizenden kilometers verderop, willen we een betere wereld creëren.

Hoe mooi haar woorden, doordesemd van universele naastenliefde en maternalisme, ook klinken, in mijn ervaring is dit in de huidige patriarchale samenleving onhaalbaar.

Begrijp me niet verkeerd: onrecht raakt me nog steeds. Meeleven is menselijk en ik doe het maar al te graag, alleen werd het me in het verleden soms teveel. Ik deed het ook bij mensen die ik niet kende, alsof mijn antennes continu aanstonden. Een zwerver op straat die bij me bedelde kon me soms nog dagen in zijn greep houden. Absurd, maar het gevoel van medelijden en ook een soort schuldgevoel, omdat ik het beter had dan hem of haar, overmande me. Nu stel ik mezelf, wanneer ik weer tot tranen toe verval in medelijden bij mensen die ver van me af staan, de volgende vraag: wat heeft het voor zin om me rot te voelen, zonder dat het die anderen helpt? Kun je niet beter handelen en je energie omzetten in daden in plaats van tranen? En zolang dat niet binnen de mogelijkheden valt, kun je je dan niet beter afsluiten voor andermans leed?

Als ik de Vlaamse professor Ignaas Devisch, auteur van ‘Het empathisch teveel’, mag geloven, dan is het antwoord: ja. Deze filosoof heeft er een handje van om een antithese in te nemen: wanneer wij ons beklagen dat we te druk zijn en massaal afstevenen op een burn-out, schrijft Devisch een boek getiteld ‘rusteloosheid’ om te tonen dat de mens van nature ongedurig is.

Volgens Devisch moeten we ons niet laten leiden door ons empathisch vermogen, maar streven naar ‘werkbare onverschilligheid’. Devisch beweert dat wanneer we empathie als basis voor ons handelen gebruiken, ‘we irrationeel te werk gaan of ons door emoties laten verblinden.’

En zitten anderen wel te wachten op jouw medeleven?

Kortom, Devisch keurt het af wanneer mensen met hun warme gevoelens lopen te pronken, zowel politici als de gewone burger. Het enige wat je volgens Devisch bereikt met je medeleven betuigen en je Facebook-profielfoto in ‘Je Suis Charlie’ veranderen, is dat je er een moreel superieur gevoel aan overhoudt en door het leven kan als een empathisch wezen. Hij zegt dat het egocentrisch is wanneer we andermans leed of weltschmerz internaliseren, wetende dat we ons daar vervolgens goed over zullen voelen. Tevens beperken we volgens Devisch onze visie wanneer we ons laten leiden door empathie, omdat we vooral meeleven met degenen met wie we ons identificeren.

En zitten anderen wel te wachten op jouw medeleven? Waar we de minderbedeelden vooral mee kunnen verblijden, zegt Devisch, is een solidair systeem. Beter gezegd: een verzorgingsstaat met een sociaal vangnet, zoals wij die in het rijke Westen kennen, waarbij er geen onderscheid wordt gemaakt tussen burgers. Dit systeem lijkt volgens Devisch gek genoeg in deze tijden, waarin mensen dwepen met hun empathisch vermogen, af te brokkelen.

Daarom pleit Devisch voor minder empathie en voor meer geïnstitutionaliseerde solidariteit:

Dit abstracte systeem gaat ervan uit dat ik mij als individu niet telkens hoef in te leven in iemands persoonlijke situatie om hem of haar te ondersteunen. (…) Dat werkt in zekere zin bevrijdend, want hoe kun je met miljoenen medeburgers persoonlijk betrokken zijn?

Devisch hekelt de verheerlijking van empathie door politici als Jesse Klaver, die continu pleiten om je in te leven in anderen. Volgens Klaver zullen we elkaar hierdoor beter begrijpen, wat weer tot harmonie zal leiden. Volgens Devisch is dat een groot misverstand: ‘Als dat waar was, dan waren echtelijke ruzies allang uit de wereld.’

Het enige wat mijn teveel aan empathie al die jaren heeft opgeleverd, is kwaadheid, depressieve gevoelens en een fronsrimpel.

Als we het hebben over besturen, informeren en moreel handelen, zouden we dus niet moeten handelen vanuit emotie. Rationeel zijn we tot meer in staat dan wanneer we ons laten leiden door empathie, hoe verleidelijk laatstgenoemde ook kan zijn.

Het is zeer verleidelijk om je emoties te willen uiten op social media, wanneer populisten als Trump en Baudet verkiezingen winnen. De laatste tijd kan ik me ook zodanig druk maken om de CO2-uitstoot en de passieve houding van regeringen, dat ik haast ga lijden onder ‘klimaatstress’. En hoewel ik niet in Turkije woon, voelde ik me weken narrig na de zoveelste herverkiezing van Erdogan en de Turkse staatsgreep in 2016.

Na die coup is er echter een knop omgegaan: ik kan me druk blijven maken over andere landen, meer nog dan het land waarin ik woon, of me erbij neerleggen dat ik er niets aan kan veranderen óf, mits het kan, mijn stem laten horen. Dat laatste heb ik gedaan door te stemmen tijdens een Turks referendum en verkiezingen, waar ook Turkse Nederlanders toe gemachtigd zijn. Mensen in mijn omgeving keken vreemd op (‘Je woont daar niet eens! Je bent toch gewoon een Nederlander?’), maar mijn gedachte was: alle beetjes helpen. En als mijn stem meetelt, reken maar dat ze die dan horen.

Het enige wat mijn teveel aan empathie in het verleden heeft opgeleverd, is kwaadheid, depressieve gevoelens en een fronsrimpel. Op een gegeven moment wilde ik net als die redacteuren van het actualiteitenprogramma een dikkere huid ontwikkelen en heb ik de knop omgezet.

Wanneer ik in het weekend het Parool lees, blijf ik wat langer hangen bij het katern dat wekelijks twee pagina’s wijdt aan positieve nieuwsberichten. Ik weet ook dat slecht nieuws de media nu eenmaal domineert, dus ik spoor mezelf vaker aan om dat wat ik lees te relativeren. Ja, het is absurd dat er wereldwijd komieken, reality televisie-sterren en despoten een politiek ambt bekleden en dat we de aarde naar de klote helpen. Daartegenover staat dat de volgende generatie nu al, nog voordat ze überhaupt kunnen stemmen, aan het demonstreren is voor een betere wereld. Daarnaast laat de geschiedenis ons zien dat wij mensen weerbaar en innoverend zijn en het tij kunnen keren.

Als ik nu een krant lees zie ik het als informatie, iets om over te sparren, inspiratie om voor iets in beweging te komen, en behoed mezelf voor neerslachtigheid over de wereld die ons wordt voorgeschoteld. Wat we wel kunnen doen, in plaats van vitten op een ellendige wereld, is bijvoorbeeld overstappen naar een bank die geen wapenhandel sponsort, je handtekening zetten onder brieven van Amnesty International, demonstreren op de Dam, het vliegtuig vaker mijden, kortom: geen tranen laten maar daden verrichten.

Als we het hebben over een teveel aan empathie heeft dat ook zo zijn nadelen. Wanneer ik iets kan veranderen aan de situatie moet ik dat doen. Zo niet, dan moet ik het laten gebeuren en hopen dat het goed komt. Mezelf compleet afsluiten voor wat er in de wereld gebeurt kan ik niet. Daarvoor ben ik te nieuwsgierig van aard, maar ik leer steeds beter filteren.

Ela Colak (1987) schrijft onder het mom van 'write what you know' graag over het spanningsveld van leven met twee culturen. Ze studeerde Engelse Literatuur en Amerikanistiek en werkt in haar vrije tijd aan korte verhalen.

Nik Heemskerk is een illustrator en stripmaker uit Utrecht.

Lees verder Lees verder

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Een vuile plas regenwater

Een vuile plas regenwater

Alexander van der Weide bespreekt op intuïtieve wijze de klassieke film Stalker van Tarkovski. ‘Probeer nooit je idee over te brengen aan het publiek — het is een ondankbare en zinloze taak. Laat ze het leven zien en ze zullen in zichzelf de middelen vinden om het te beoordelen en te waarderen.’ Lees meer

Mevrouw Rouw in Zomergasten 2

Mevrouw Rouw in Zomergasten

Hard//hoofd grijpt terug op de Zomergasten-verslagen van deze zomer met een onconventionele gast die toepasselijk is voor de grauwe dagen. Lees meer

 China trekt zich er niets van aan

China trekt zich er niets van aan

China gaat zijn eigen gang, terwijl de internationale gemeenschap niet veel meer doet dan waarschuwingen uitdelen. Lees meer

Hard//talk: Betrokkenheid begint bij meer geld en tijd 4

Betrokkenheid begint bij meer geld en tijd

Diederik Samsom stelde onlangs dat welvaart uit meer bestaat dan inkomen. Wolter de Boer ziet dat geld en tijd wel noodzakelijk zijn om je als burger te engageren met de problemen van deze tijd. Lees meer

800 meter jezelf behouden

800 meter jezelf behouden

'In de sportwereld ben je enkel een held als je wint. Semenya’s zwarte, te mannelijke lichaam heeft in de ogen van de atletiekfederatie gefaald.' Lees meer

Nieuws in Beeld: Kamikazeplastics

Kamikaze­plastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen

We laten ons niet sussen

De 35.000 klimaatdemonstranten konden rekenen op een stuk minder steun dan 2500 boeren. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen? Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5