tickets
Asset 14

Over empathie gesproken

Over empathie gesproken

‘Yes! Vanavond een extra uitzending, jongens!’ riep de redacteur van het actualiteitenprogramma terwijl hij een vuist maakte. Op dat moment verloren duizenden Japanners hun leven door een tsunami. De harteloze reacties van de doorgewinterde journalisten gaven me destijds, als tweeëntwintigjarige stagiaire, een onbehaaglijk gevoel. Ik wil nooit zo onverschillig worden als zij, dacht ik. Het stelde me gerust dat ik me nog kon inleven in anderen en wel oog had voor andermans leed.

Nu ik hier op terugkijk, tien jaar later, besef ik dat ik harteloosheid verwarde met professionalisme.

Journalisten, artsen, advocaten, veel beroepen vereisen een dikke huid. Continu meeleven met anderen, wat ik destijds deed, is niet alleen nutteloos maar ook doodvermoeiend. In die periode kon ik haast geen krant lezen zonder een traantje weg te pinken. Intussen ben ik allergisch voor dit soort sentimentaliteit. Met vreemden meeleven moet kunnen – voor even. Verder verandert er niets wanneer je drieduizend kilometer verder in andermans ellende blijft zwelgen.

Volgens Butler zouden we moeten rouwen om ieder leven.

In de NPO-serie Sign of the Times (2018) komen vrouwelijke schrijvers, politici en filosofen aan het woord over verschillende thema’s. Tijdens de uitzending over ‘ongelijkheid’ bepleit de Amerikaanse filosofe Judith Butler dat we niet alleen met ons eigen volk, maar ook met vreemden moeten meeleven die we niet bij name noemen en die ver bij ons vandaan wonen. Volgens Butler zouden we moeten rouwen om ieder leven. Zonder te rouwen lijkt het alsof oorlogsslachtoffers geen leven hebben geleid, alsof ze geen volledige mensen waren, waardoor we ze kunnen wegzetten als getallen. Ze onderstreept hiermee haar humanistische ideologie, waarin we om elkaar moeten geven en voor elkaar moeten zorgen, ook voor onze buren duizenden kilometers verderop, willen we een betere wereld creëren.

Hoe mooi haar woorden, doordesemd van universele naastenliefde en maternalisme, ook klinken, in mijn ervaring is dit in de huidige patriarchale samenleving onhaalbaar.

Begrijp me niet verkeerd: onrecht raakt me nog steeds. Meeleven is menselijk en ik doe het maar al te graag, alleen werd het me in het verleden soms teveel. Ik deed het ook bij mensen die ik niet kende, alsof mijn antennes continu aanstonden. Een zwerver op straat die bij me bedelde kon me soms nog dagen in zijn greep houden. Absurd, maar het gevoel van medelijden en ook een soort schuldgevoel, omdat ik het beter had dan hem of haar, overmande me. Nu stel ik mezelf, wanneer ik weer tot tranen toe verval in medelijden bij mensen die ver van me af staan, de volgende vraag: wat heeft het voor zin om me rot te voelen, zonder dat het die anderen helpt? Kun je niet beter handelen en je energie omzetten in daden in plaats van tranen? En zolang dat niet binnen de mogelijkheden valt, kun je je dan niet beter afsluiten voor andermans leed?

Als ik de Vlaamse professor Ignaas Devisch, auteur van ‘Het empathisch teveel’, mag geloven, dan is het antwoord: ja. Deze filosoof heeft er een handje van om een antithese in te nemen: wanneer wij ons beklagen dat we te druk zijn en massaal afstevenen op een burn-out, schrijft Devisch een boek getiteld ‘rusteloosheid’ om te tonen dat de mens van nature ongedurig is.

Volgens Devisch moeten we ons niet laten leiden door ons empathisch vermogen, maar streven naar ‘werkbare onverschilligheid’. Devisch beweert dat wanneer we empathie als basis voor ons handelen gebruiken, ‘we irrationeel te werk gaan of ons door emoties laten verblinden.’

En zitten anderen wel te wachten op jouw medeleven?

Kortom, Devisch keurt het af wanneer mensen met hun warme gevoelens lopen te pronken, zowel politici als de gewone burger. Het enige wat je volgens Devisch bereikt met je medeleven betuigen en je Facebook-profielfoto in ‘Je Suis Charlie’ veranderen, is dat je er een moreel superieur gevoel aan overhoudt en door het leven kan als een empathisch wezen. Hij zegt dat het egocentrisch is wanneer we andermans leed of weltschmerz internaliseren, wetende dat we ons daar vervolgens goed over zullen voelen. Tevens beperken we volgens Devisch onze visie wanneer we ons laten leiden door empathie, omdat we vooral meeleven met degenen met wie we ons identificeren.

En zitten anderen wel te wachten op jouw medeleven? Waar we de minderbedeelden vooral mee kunnen verblijden, zegt Devisch, is een solidair systeem. Beter gezegd: een verzorgingsstaat met een sociaal vangnet, zoals wij die in het rijke Westen kennen, waarbij er geen onderscheid wordt gemaakt tussen burgers. Dit systeem lijkt volgens Devisch gek genoeg in deze tijden, waarin mensen dwepen met hun empathisch vermogen, af te brokkelen.

Daarom pleit Devisch voor minder empathie en voor meer geïnstitutionaliseerde solidariteit:

Dit abstracte systeem gaat ervan uit dat ik mij als individu niet telkens hoef in te leven in iemands persoonlijke situatie om hem of haar te ondersteunen. (…) Dat werkt in zekere zin bevrijdend, want hoe kun je met miljoenen medeburgers persoonlijk betrokken zijn?

Devisch hekelt de verheerlijking van empathie door politici als Jesse Klaver, die continu pleiten om je in te leven in anderen. Volgens Klaver zullen we elkaar hierdoor beter begrijpen, wat weer tot harmonie zal leiden. Volgens Devisch is dat een groot misverstand: ‘Als dat waar was, dan waren echtelijke ruzies allang uit de wereld.’

Het enige wat mijn teveel aan empathie al die jaren heeft opgeleverd, is kwaadheid, depressieve gevoelens en een fronsrimpel.

Als we het hebben over besturen, informeren en moreel handelen, zouden we dus niet moeten handelen vanuit emotie. Rationeel zijn we tot meer in staat dan wanneer we ons laten leiden door empathie, hoe verleidelijk laatstgenoemde ook kan zijn.

Het is zeer verleidelijk om je emoties te willen uiten op social media, wanneer populisten als Trump en Baudet verkiezingen winnen. De laatste tijd kan ik me ook zodanig druk maken om de CO2-uitstoot en de passieve houding van regeringen, dat ik haast ga lijden onder ‘klimaatstress’. En hoewel ik niet in Turkije woon, voelde ik me weken narrig na de zoveelste herverkiezing van Erdogan en de Turkse staatsgreep in 2016.

Na die coup is er echter een knop omgegaan: ik kan me druk blijven maken over andere landen, meer nog dan het land waarin ik woon, of me erbij neerleggen dat ik er niets aan kan veranderen óf, mits het kan, mijn stem laten horen. Dat laatste heb ik gedaan door te stemmen tijdens een Turks referendum en verkiezingen, waar ook Turkse Nederlanders toe gemachtigd zijn. Mensen in mijn omgeving keken vreemd op (‘Je woont daar niet eens! Je bent toch gewoon een Nederlander?’), maar mijn gedachte was: alle beetjes helpen. En als mijn stem meetelt, reken maar dat ze die dan horen.

Het enige wat mijn teveel aan empathie in het verleden heeft opgeleverd, is kwaadheid, depressieve gevoelens en een fronsrimpel. Op een gegeven moment wilde ik net als die redacteuren van het actualiteitenprogramma een dikkere huid ontwikkelen en heb ik de knop omgezet.

Wanneer ik in het weekend het Parool lees, blijf ik wat langer hangen bij het katern dat wekelijks twee pagina’s wijdt aan positieve nieuwsberichten. Ik weet ook dat slecht nieuws de media nu eenmaal domineert, dus ik spoor mezelf vaker aan om dat wat ik lees te relativeren. Ja, het is absurd dat er wereldwijd komieken, reality televisie-sterren en despoten een politiek ambt bekleden en dat we de aarde naar de klote helpen. Daartegenover staat dat de volgende generatie nu al, nog voordat ze überhaupt kunnen stemmen, aan het demonstreren is voor een betere wereld. Daarnaast laat de geschiedenis ons zien dat wij mensen weerbaar en innoverend zijn en het tij kunnen keren.

Als ik nu een krant lees zie ik het als informatie, iets om over te sparren, inspiratie om voor iets in beweging te komen, en behoed mezelf voor neerslachtigheid over de wereld die ons wordt voorgeschoteld. Wat we wel kunnen doen, in plaats van vitten op een ellendige wereld, is bijvoorbeeld overstappen naar een bank die geen wapenhandel sponsort, je handtekening zetten onder brieven van Amnesty International, demonstreren op de Dam, het vliegtuig vaker mijden, kortom: geen tranen laten maar daden verrichten.

Als we het hebben over een teveel aan empathie heeft dat ook zo zijn nadelen. Wanneer ik iets kan veranderen aan de situatie moet ik dat doen. Zo niet, dan moet ik het laten gebeuren en hopen dat het goed komt. Mezelf compleet afsluiten voor wat er in de wereld gebeurt kan ik niet. Daarvoor ben ik te nieuwsgierig van aard, maar ik leer steeds beter filteren.

Mail

Ela Colak (1987) schrijft onder het mom van 'write what you know' graag over het spanningsveld van leven met twee culturen. Ze studeerde Engelse Literatuur en Amerikanistiek en werkt in haar vrije tijd aan korte verhalen.

Nik Heemskerk is een illustrator en stripmaker uit Utrecht.

Lees verder Lees verder

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

 Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Vandaag is in het stadhuis van Rotterdam een condoleanceregister geopend voor Jules Deelder. Rob Worst bracht hem nog eenmaal in beeld zoals hij was: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur. Lees meer

Hard//talk: Het woordenboek is de barricade van deze tijd

Het woordenboek is de barricade van deze tijd

De redactie van de Van Dale riep ‘boomer’ uit als Woord van het Jaar 2019. Voor Marte Hoogenboom het zoveelste bewijs dat de progressieve strijd in de eerste plaats een taalstrijd is. Lees meer

 Rusland de komende jaren bankzitter

Rusland de komende jaren bankzitter

Sporters uit Rusland die kunnen aantonen dat zij dopingvrij zijn en geen dopingcontrole gemist hebben, mogen bij de komende grote sporttoernooien wel meedoen, maar niet onder de Russische vlag. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

 Zedenpolitie onder vuur

Zedenpolitie onder vuur

Toen de politie vier zedenverdachten voor een reconstructie meenam naar de plaats delict, probeerden die de agenten te overmeesteren. Bij de schermutseling die volgde kwamen alle verdachten om het leven. Het nieuws in beeld door Rueben Millenaar. Lees meer

Filmtrialoog: The Third Wife

The Third Wife

Redacteuren Oscar Spaans, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in de bioscoop hoe in het Vietnam van eind 19e eeuw, de 14-jarige May de derde vrouw wordt van Hung, een steenrijke en veel oudere grootgrondbezitter. Lees meer

Lieve Mark 2

Lieve Mark

Jan Hamstra sneed zijn kijk op Zwarte Piet in hout voor zijn beeldkritiek 'Lieve Mark'. Hij neemt ons in sneltreinvaart mee door de geschiedenis van raciale karikaturen, en drukt premier Mark Rutte op het hart dat hij zich meer in die geschiedenis zou moeten verdiepen. Lees meer

Hard//talk: Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Een label geeft een naam aan een ervaring, maar kan nooit een verklaring zijn voor waarom iemand, op dat specifieke moment in haar leven, die specifieke klachten heeft. Lees meer

Paw Patrol krijgt concurrentie

Paw Patrol krijgt concurrentie

De Australische hond Bear werd als puppy achtergelaten. Hij werd zelf gered, en sindsdien staat zijn leven in het teken van het redden van andere dieren. Het nieuws in beeld door Aida de Jong. Lees meer

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Gijsbert Pols herleest Wolkers' meesterwerk Turks fruit, en moet constateren dat de roman niets waarmaakt van de bevrijding die hem wordt toegedicht. Een bewerkt hoofdstuk uit Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan