Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. In dit eerste deel de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen.
“Wenn du Frieden haben willst, sei kriegsbereit.”
Vroeger vond je ze op de zolder van je grootouders: vergeelde fotoalbums uit vervlogen tijden. Vandaag de dag vind je ze in honderdtallen op Ebay. Toegegeven, het is een bedenkelijke fascinatie, maar ik ben erg gecharmeerd van fotoalbums uit de Tweede Wereldoorlog. Al jarenlang zoek ik op Ebay een betaalbaar exemplaar van een Duits oorlogsfotoboek – Wehrdienst und Ehrerndienst. Erinnerungen an meine Dienstzeit. Het aanbod is aanzienlijk, maar de meeste vraagprijzen exorbitant hoog – laatst werd een exemplaar voor € 2.000,- aangeboden. Eind vorig jaar wist ik een tachtigtal ingescande oorlogsfotoboeken te bemachtigen. Uit de meer dan twaalfduizend afbeeldingen ontstond dit drieluik: ‘Oorlog willen, voeren en verliezen.’
Je hoeft de eerste pagina van Ernst Jüngers In Stahlgewittern maar te lezen om er zeker van te zijn dat een slagveld wel de laatste plaats is waar je wilt belanden. “Der Atem des Kampfes wehte herüber und ließ uns seltsam erschauern. Ahnten wir, daß fast alle von uns verschlungen werden sollten an Tagen, in denen das dunkle Murren dahinten aufbrandete zu unaufhörlich rollendem Donner? Der eine früher, der andere später?” (De adem van de strijd kwam aanwaaien en deed ons vreemd huiveren. Voorvoelden we dat wij zonder uitzondering zouden worden verslonden op de dagen dat het donkere gerommel daarachter opvlamde tot een onophoudelijk rollende donder – de een vroeger, de ander later?). Wat in 1914 begon als een frischer fröhlicher Krieg, mondde al snel uit in een tot dan toe ongekend bloedvergieten. De gruwelijke beelden van de Eerste Wereldoorlog bleven lang beklijven, maar na de machtsovername door de nazi’s onder leiding van Adolf Hitler in 1933 ontstond in Duitsland een hernieuwd enthousiasme voor oorlog – ingegeven door opzwepende propaganda. De verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, zoals opgetekend door Jünger, moesten worden vergeten – Jünger schreef immers ook heel enthousiasmerend over de veldslagen, waardoor het boek door nazi’s werd omarmd. Met hernieuwd elan en een modern leger zou de smet van 1918 en het vernederende Verdrag van Versailles ongedaan worden gemaakt.
Optimisme viert hoogtij
De meeste oorlogsdagboeken beginnen in 1936, het jaar dat nazi Duitsland begon met het herwinnen van vroegere glorie. Hitler liet het Rijnland bezetten waardoor de verdragen van Versailles en Locarno werden geschonden en een nieuwe Europese oorlog onafwendbaar leek. Maar het verzwakte Duitse leger was in 1936 verre van capabel om bijvoorbeeld het Franse leger te verslaan, en dus werden er massaal jongens onder de wapenen geroepen. Wat opvalt aan de foto’s uit de periode 1936-1939, veelal genomen op kazernes en opleidingscentra, is dat er veel wordt gelachen. Optimisme viert hoogtij, de openingszin van Jünger is vergeten.
Foto 1. Het oorlogsfotoboek van Hans (ingedeeld bij een Pionier Bataljon) begint met een portret van hemzelf – zoals de meeste fotoboeken beginnen met een portretfoto van de maker. Het enige wat mij opvalt aan Hans is zijn ernstige blik. Het kapsel was heel gewoon in die tijd, evenals het brilletje (dat we natuurlijk kennen van kippenboer Heinrich Himmler).
Foto 2. Soldaten van een onbekende eenheid, boksend in 1936 – en dat Hans geen uitzondering was met zijn kapsel en montuur, onderstreept de derde jongen van links. Boksen was een uitermate populaire sport in nazi-Duitsland vanwege Max Schmeling, die in 1930 als eerste Europeaan de wereldtitel veroverde. In het jaar dat deze foto werd genomen won de Duitse kampioen van de onverslaanbaar geachte Amerikaan Joe Louis – die Schemeling twee jaar later trakteerde op een grandioze nederlaag.
Foto 3. Onbekende eenheden zijn lief voor elkaar.
Foto 4. Hoewel het Duitse leger gedurende de Tweede Wereldoorlog furore maakte met de inzet van tanks in een Blitzkrieg, vormden paarden de ruggengraat van de Wehrmacht – bij de invasie van de Sovjet-Unie in de zomer van 1941 werden meer dan 750.000 paarden ingezet.
Foto 5. Onbekende eenheden imponeren publiek (rechts) in Berlijn.
Foto 6. Onbekende eenheden worden beëdigd. Wat opvalt is dat niet iedereen de Hitlergroet brengt – met name rechtsonder, waar sommige jongens verdrinken in hun jas, wordt matig, en naar eigen interpretatie, een groet gebracht. Een foto is natuurlijk een momentopname, dus misschien werd de groet net gebracht, ging hij als een wave in een voetbalstadion rond. Linksonder zie je een aantal schooljongens. Zij groeien midden jaren dertig op in een maatschappij die was doordrenkt met militarisme. Deze beëdiging was propaganda in optima forma, een effect dat de schreeuwende Goebbels nooit zou kunnen bereiken.
Foto 7. Onbekende eenheden vieren kerst in 1936. Met bier, schnaps en bajonetten.
Foto 8. Onbekende eenheden geven een demonstratie in Gotha (1937). Een tijdloos fenomeen.
Foto 9. Een zwaar stuk geschut in camouflage gebracht tijdens een Tarnung van het Artillerie-Regiment 63 in Beieren (1936).
Foto 10. Een foto die zowel in Tsjecho-Slowakije als Oostenrijk genomen zou kunnen zijn – in beide landen werden Duitse eenheden onthaald in 1938 zonder dat er een schot viel. Maar de foto is genomen in Tsjecho-Slowakije, waar Sudetenland, een deel waar drie miljoen Duitsers een etnische minderheid vormden, werd bezet – op de borden achter de eerste jeep staan de plaatsnamen Dresden en Leipzig vermeld. De jongen die links op een verhoging staat, doet denken aan Oskar, uit Günter Grass’ Die Blechtrommel. Alleen zijn trommel ontbreekt.
Foto 11. Deze foto werd genomen op 1 mei 1937.
Foto 12. Een sierlijke foto, waar enkel wat kleine nazivlaggetjes wapperen boven op de springtoren.
Foto 13. Een foto van Gustl Berauer (in 1939 werd hij Skiweltmeister) in actie op de Bergiselschanze in Oostenrijk – zo’n zestig jaar later zou Paus Johannes Paulus II er een mis opvoeren voor 60.000 gelovigen. Opvallende vertoning is de dame, gekleed in het wit, op de eerste rij van de tribune aan de overkant van de schans.
Foto 14. De bemanning van torpedoboot Luchs poseert eind jaren dertig met toenmalige filmdiva Carola Höhn. Vrolijke tijden. Maar in juli 1940 werd de Luchs getorpedeerd en tot zinken gebracht. Meer dan honderd opvarenden kwamen om het leven. Höhn trouwde in 1941 met de gedecoreerde Lufwaffe ace Arved Crüger. Maar tijdens haar zwangerschap raakte Crüger vermist in de buurt van Malta – waardoor ze als weduwe beviel van een zoon. De filmdiva zelf stierf in 2005.
Foto 15. Deze bijzondere foto werd genomen door een soldaat van Infanterie-Regiment 101 nabij het grensdorp Petersdorf. Adolf Hitler, die zelf geen rijbewijs had, maakt een tussenstop onderweg naar een intocht in Sudetenland. Het nummerbord van de Mercedes begint met WH, wat staat voor Wehrmacht. Het is onduidelijk of dit de Mercedes is die in 2009 voor negen miljoen van eigenaar wisselde.
-
Volgende week deel 2: Oorlog Voeren. “Wollt Ihr den totalen Krieg?”
Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.
