Asset 14

Lezen met een schuldgevoel

Lezen met een schuldgevoel

Christiaan Lomans las met verbazing de reactie van Kees 't Hart op enkele onderzoeken naar representatie in de Nederlandse literatuur. Waarom voelt 't Hart zo'n sterke behoefte zich te verdedigen? Het dwingt tot de vraag wat er voor hem op het spel staat.

Twee avonden in de week werk ik als gastheer bij een centrum voor podiumkunsten. Op een drukke avond in april stond er een man van kleur voor de deur met een pizza. Ik vroeg voor wie de pizza was en of die persoon nog moest betalen. Pas toen hij antwoord gaf, zag ik dat de man te voet was. Dat hij te nette kleding droeg voor een pizzabezorger. Dat ik zijn gezicht herkende. Het was een familielid van één van de optredende artiesten die avond. Ik stapte opzij en mompelde dat hij vooral binnen moest komen. Ik ontweek zijn blik en ben hem in de drukte van het optreden niet meer tegengekomen.

Onbewust racisme is een ontzettend pijnlijk iets. Het is moeilijk grijpbaar en moeilijk bespreekbaar. Het pijnlijkste eraan is dat geen enkele simpele vergissing op zichzelf staat. Het is deel van een groter postkoloniaal systeem waarin bepaalde groepen mensen vaker geportretteerd worden als pizzabezorger dan als podiumkunstenaar en in een eindeloos kip-en-ei-verhaal minder kans krijgen als podiumkunstenaar dan als pizzabezorger. En zelfs dit grotere systeem is moeilijk bespreekbaar. In het essay Lezen met een zaklantaarn, gepubliceerd in het tweede nummer van de Gids in 2019, zet Kees ’t Hart zich af tegen twee onderzoeken naar representatie in de Nederlandse letteren, onderzoeken ‘die romans als racistisch, antifeministisch of kapitalistisch ontmaskeren’. De argumenten die ‘t Hart gebruikt zijn typisch voor het doolhof van polarisaties waarin gesprekken over dit onderwerp vaak stranden. Hij werpt een rookgordijn van valse tegenstellingen op waarin de verantwoordelijkheid van de schrijver verdwijnt.

Weinig mensen doen doelbewust racistische uitspraken, veel mensen reproduceren onbedoeld racistische patronen.

Eén van deze afleidingsmanoeuvres is het onderscheid dat ‘t Hart maakt tussen romanwereld en werkelijkheid. Zo vindt hij de publicatie van Lucas van der Deijl en Roel Smeets uit 2018, waarin ze de personage-hiërarchieën in Peter Buwalda’s Bonita Avenue onderzochten, belachelijk omdat de onderzoekers romanwereld en werkelijkheid met elkaar zouden verwarren. ‘In hun artikel leggen ze onvoldoende verantwoording af van de retorische systemen waarbinnen de vele personages uit Buwalda’s roman zich ophouden. Daar zijn ze niet in geïnteresseerd. Ze blijven aan de inhoud kleven. […] Ze lezen literatuur als een weerspiegeling van “echtheid”, niet als een eigen werkelijkheid.’ Volgens ’t Hart bewijzen ze hiermee alleen maar hun eigen gelijk. ‘Deze onderzoekers lezen eendimensionaal. Ze ontmaskeren datgene waarvan we allang weten dat het ontmaskerd is en dat we ertegen zijn: kolonialisme, racisme, antifeminisme, kapitalisme. Waarom keer op keer hameren op hetzelfde?’

Dit onderscheid tussen literatuur en realiteit leidt af van het werkelijke onderwerp. Het maakt kolonialisme, racisme, antifeminisme en kapitalisme tot dingen die in het ‘echte leven’ plaatsvinden en geen rol spelen in de literatuur. Hiermee gaat ‘t Hart voorbij aan het feit dat deze denksystemen vaak in het onbewuste domein hun invloed uitoefenen. Weinig mensen doen doelbewust racistische uitspraken, veel mensen reproduceren onbedoeld racistische patronen. Het is naïef om te denken dat dit niet ook – even onbewust – tot uitdrukking komt in romans. Romans maken deel uit van de realiteit. Het is fijn dat ’t Hart tegen kolonialisme, racisme, antifeminisme en kapitalisme is, maar dat is niet genoeg. Niemand heeft iets aan een moreel oordeel. Het gaat erom dat we in kaart brengen hoe deze denksystemen precies werken, zodat we naar methodes kunnen zoeken die zich ertegen verzetten. ’t Harts impliciete ontkenning dat deze denksystemen een rol spelen in de literatuur verbind ik met het privilege dat hij als witte man heeft. Hij hoeft zich niet bewust te zijn van de pijn die misrepresentatie kan oproepen, omdat dat geweld hem niet raakt. Zijn ervaring van literatuur als iets dat los van de werkelijkheid staat, gaat niet voor iedereen op.

Een ander rookgordijn komt langs op het moment dat ’t Hart een onderzoek naar representatie uit 2016 bespreekt. In dit onderzoek brachten Lucas van der Deijl, Saskia Pieterse, Marion Prinse en Roel Smeets de ‘identifying marks’ van de personages uit de 170 Nederlandstalige romans die op de bulklijst van de Libris Prijs 2013 stonden in kaart. (Eén van die 170 romans was ’t Harts eigen boek Hotel Vertigo.) Hiermee wilden de onderzoekers een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over het gebrek aan gender- en etnische diversiteit in de Nederlandstalige literatuur. ’t Hart vergelijkt dit met ‘bewijzen dat de verkoop van paraplu’s stijgt wanneer het regent.’ Hij noemt het ‘beschuldigend’ en ‘ontmaskerend’ lezen. Het gebruikmaken van romans om een politiek gelijk te illustreren dat hij ze toch al had gegeven. Een restrictieve leeswijze die romans ziet ‘als bewijzen van misdaden. Niet als broedplaatsen van mogelijkheden en verlangens.’

’t Hart beschuldigt de onderzoekers ervan dat zij hem beschuldigen, terwijl ze simpelweg aan het onderzoeken zijn.

Dit is opnieuw een valse tegenstelling die de aandacht wegtrekt van de inhoud van het onderzoek. Het lijkt alsof ’t Hart zich aan het verdedigen is tegen iets wat hem niet eens per se aanvalt. Hij verzet zich tegen ‘beschuldigende lezers’ en wordt daarmee zelf een beschuldigende lezer. Als ik zijn vergelijking doortrek, staat de verkoop van paraplu’s voor een eendimensionale en gewelddadige representatie van bepaalde groepen mensen. Het lijkt me voor zich spreken dat een onderzoek hiernaar eendimensionaal is. Je kijkt niet naar het gevoel waarmee mensen een paraplu kopen, niet naar de kleur van de paraplu, maar alleen naar de getallen. Hier komen data uit. Neutrale gegevens. Niemand vindt ’t Harts boek nu het werk van een misdadiger. Niemand zal zijn boek op de brandstapel gooien. Er zal waarschijnlijk wel ergens een boze activist rondlopen die een moreel oordeel paraat heeft, maar in principe is het gewoon informatie. Zijn boek is nog steeds te lezen als broedplaats van mogelijkheden en verlangens. Én er is informatie gecreëerd over representatie in zowel zijn werk als in 169 andere boeken. Wie weet komt er wel een inzicht uit het onderzoek waar hij zelf wat aan heeft. ‘t Hart beschuldigt de onderzoekers ervan dat zij hem beschuldigen, terwijl ze simpelweg aan het onderzoeken zijn. Dit is een merkwaardig egocentrische lezing van het onderzoek. Hij weet het zo om te draaien dat het over hem gaat. Het zijn hij en zijn medeschrijvers die op het hakblok liggen. Ook deze manier van denken is een goed voorbeeld van privilege.

De onredelijke verwachtingen die privilege met zich meebrengt, bijvoorbeeld de verwachting dat jouw ervaring van de realiteit universeel is en prioriteit heeft, is niet zeldzaam en ook niet onlogisch. Ik heb als witte man – en daar ben ik niet de enige in – met de paplepel binnengekregen dat ik alles kan bereiken wat ik wil in het leven. Media vertellen me dat ik uiteindelijk het meisje en de goede baan en de happy end krijg en dat de kans groot is dat ik niet als eerste vermoord zal worden als er een seriemoordenaar mijn huis binnendringt. Daarnaast was er in mijn jeugd genoeg geld. Dit heeft ervoor gezorgd dat ik ben opgegroeid met het idee dat ik gewoon maar mijn hart mocht volgen en mocht doen waar ik gelukkig van zou worden. De wereld lag aan mijn voeten. Misschien zijn veel witte mannen – die zich op de intersecties van seksualiteit en klasse aan de kant bevinden waar de macht zit – zo op hun tenen getrapt als ze denken dat hun vrijheid wordt afgepakt omdat ze het minder vaak meemaken. Maar er is meer aan de hand. De hardnekkigheid waarmee de kern van het probleem vaak ontweken wordt, laat zien dat de weerstand dieper zit. Men vindt het zo verschrikkelijk om van racisme beschuldigd te worden, terwijl fouten maken toch menselijk is? Een kritische blik kan, net als verontwaardiging, een vorm van liefde en betrokkenheid zijn. De ander vindt jou de moeite waard om een confrontatie mee aan te gaan. Waarom is het dan zo lastig om naar deze kritiek te luisteren? Wat staat er op het spel?

’t Hart heeft gelijk als hij zegt dat romans broedplaatsen van mogelijkheden en verlangens zijn.

In het zesde hoofdstuk van Witte Onschuld, de Nederlandse versie van het eerder uitgebrachte White Innocence, bespreekt Gloria Wekker de manier waarop lezers op de titel reageerden. ‘Terwijl ik White Innocence bedoelde als een speelse, een beetje plagerige samenvatting van de Nederlandse houding met betrekking tot ras, vatten veel schrijvers en reaguurders mijn spotternij op als een beschuldiging. Als een onuitwisbare schuld, met slavernij, slavenhandel en kolonialisme als centrale kenmerken. De titel zou witte mensen, in hun zelfopvatting, vastzetten in een onuitwisbare en eeuwige schuld, en hen beroven, wederom in hun eigen ogen, van mogelijkheden om te handelen.’ In ditzelfde hoofdstuk verbindt ze deze zware en belemmerende beleving van schuld met een post-Christelijk schuldbesef. In het protestantisme is de mens vaak zondig geboren en met hard werken kun je je daar misschien een stukje van bevrijden. De vorige eeuw heeft Nederland steeds meer afstand genomen van dit religieuze schuldbesef, maar blijkbaar wordt het snel weer aangeraakt. ‘Ook bij een bevolking die zichzelf grotendeels als seculier opvat, is religie nooit erg ver weg, ze verbergt zich onder een pas genezen korst die weer openbarst bij de geringste aanraking.’ Het pijnlijke aan deze dynamiek is dat witte Nederlanders, in hun poging hun erfzonde van zich af te werpen, vaak niet in staat zijn hun daadwerkelijke verantwoordelijkheid in de geschiedenis te erkennen.

’t Hart heeft gelijk als hij zegt dat romans broedplaatsen van mogelijkheden en verlangens zijn. En dat is prachtig. Maar het zijn ook plekken waar beeldvorming plaatsvindt. Onderzoek naar beeldvorming heeft niet als doel schrijvers te ontmaskeren of romans af te fakkelen. Het stelt ook geen regels en het biedt geen pasklare oplossingen. Een onderzoek heeft als doel informatie te creëren. Waar het mij om gaat is verantwoordelijkheid. Wat je doet met de beschikbare informatie. Je brengt iets in de wereld als je schrijft en je tekst zal in die wereld effect hebben. Daarin verschilt een schrijver niet van een bakker of straatverkoper. Hiermee geconfronteerd worden kan misschien voelen als een beschuldiging of als een inperking van je vrijheid, maar dat is het niet: het is bewustwording over de effecten van je broedplaats op de wereld.

 

Beeld: Andy Roberts via Flickr.



Mail

Christiaan Lomans (1994) schrijft essays en dingen die tussen proza en poëzie inzweven. In hun werk zoekt hen naar vloeibaarheid binnen het lichamelijke, het mannelijke en het spirituele. Hen zit in een talentontwikkeltraject van De Nieuwe Oost | Wintertuin.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer