Simone de Boer heeft modernistische idealen en wil het banale medium verheffen. " /> Simone de Boer heeft modernistische idealen en wil het banale medium verheffen. " />
Asset 14

Kunsttelevisie

Na zestig jaar televisiegeschiedenis, lachen we de zaterdagavond weg met de tandeloze grijns van Jack Spijkerman. Aan de hand van onze vaderlandse helden – en die van de buren – draaien we eindeloze pirouetten op het ijs, in de ballroomzaal of op het houten podium van de plaatselijke talentenjacht. De vlag wordt gehesen in Ik houd van Holland en we zingen het volkslied met de grootste familie van Nederland. Heeft de televisie ons culturele verrijking gebracht?

"Meer dan ooit tevoren gaat de techniek ons leven beheersen," zei staatssecretaris Cals van Cultuur en Onderwijs op 2 oktober 1951 voor de eerste zwart-wit uitzending op de Nederlandse buis. "Na de massa-arbeid is het nu de massa-recreatie die de menselijke persoonlijkheid belaagt." Cals reageerde kritisch, maar hoopvol op het nieuwe medium. "In dienst gesteld van de cultuur kan zij een uiterst machtig en in de moderne tijd een onmisbaar middel vormen."

Staatssecretaris Cals kijkt televisie (1951)

Koffie-uurtje MAX

Zodra ik de televisie aanzet en de eerste beelden mijn kamer binnendringen, voel ik mijn energie en levenslust wegvloeien. Ik zak onderuit in mijn stoel en ben niet langer in staat te spreken of te bewegen. Elke positieve gedachte wordt gesmoord door zoveel onzinnigheid. En wanneer ik 's ochtends het journaal van tien uur inschakel, voel ik me daarna net zo uitgehold als na het bekijken van een koffie-uurtje MAX. Is de EO dan nog de enige omroep die zich spirituele verrijking van de kijker tot doel heeft gesteld?

Uit. Dat was de enige optie. Ik zag de reflectie van mijn gezicht grimmig en leeg in het grijze glas weerspiegelen. Het apparaat heb ik dus uit mijn kamer verwijderd. Ik kijk geen televisie meer. Avonden liggen sindsdien als een uitgestrekt veld voor me. Wanneer ik bevrijd van entertainment en soap door de verlaten straten van Arnhem struin, zie ik achter de gordijnen huiskamers felgroen en roze oplichten. Waar de vensters niet zijn afgedekt, zie ik dat ook andere mensen wezenloos naar een beeldscherm staren.

Een beter mens

De introductie van televisie vond plaats op het moment dat het modernistische tijdperk op zijn einde liep. Ten tijde van de Industriële Revolutie probeerden modernisten de snel veranderende maatschappij vorm te geven. Niet alleen in esthetische zin, maar ook op sociaal en moreel vlak. Door de stedelijke mens te omringen met sociale architectuur, functioneel design en moderne schilderkunst zou niet alleen een prettigere leefomgeving ontstaan. Het zou een beter mens creëren.

De tussenkomst van twee wereldoorlogen deed kunstenaars beseffen dat kunst misschien niet in staat is verregaande invloed uit te oefenen op de maatschappij. De Industriële Revolutie had een keerzijde: zij kon creëren, maar ook verwoesten. Ideologie werd utopie. De mens was er geen haar beter op geworden.

Al lijkt "de verheffing van de maatschappij" in onze ogen misschien naïef, op dit moment is elke vorm van idealisme voor doelloos vermaak ingeruild. De televisie is daar drager van. Dat de mens in en in slecht is, wisten we natuurlijk allang, maar zielloos en zonder hoop gaat me te ver. Als wij zoveel uren vrijmaken om tv te kijken, waarom investeren we dan niet in kwalitatieve en inspirerende televisie? Kunsttelevisie wellicht?

Kunsttelevisie

Cultfilms deden jaren geleden hun intrede in de bioscoop. De schakel naar culttelevisie is nog maar een kleine stap. De documentaire Farewell van Ditteke Mensink (2009) vertelt het verhaal van Grace Drummond-Hay, de eerste vrouw die een vliegreis rond de wereld maakte, in een zeppelin. Prachtige beelden uit 1929 worden ondersteund door een voice-over die de gedachtewereld van deze vrouw blootlegt. Haar verhaal staat in het kader van een veel groter historisch verhaal, waarin Graf Zeppelin de metafoor is voor de idealen en dromen van de dertiger jaren. Na negentig minuten Farewell voel je niet leeggezogen, maar ontspannen. Je hebt kennisgemaakt met een andere wereld, geleerd over de geschiedenis en de plot – de biografie van Grace Hay – was niet minder meeslepend dan de dagboekfragmenten van Bridget Jones.

De publieke omroep draagt tot op zekere hoogte bij aan het culturele niveau op de Nederlandse buis. De documentaire Farewell is al meerdere malen uitgezonden door de NTR. De kniebuiging die de publieke omroep maakt voor een kunstzinnige invulling, is helaas net zo diep als de lunges van Olga Commandeur in Nederland in Beweging.

Kunstprogramma’s zijn vaak educatief of proberen op een lollige manier context aan kunst te geven. Het is natuurlijk niet verkeerd om over kunst te informeren. Maar bied daarnaast een podium aan kunsttelevisie. Niet een registratie van kunst, maar films, docu's en series die gebruik maken van nieuwe beeldtaal, spelen met conventies, die schoonheid bieden en informatief zijn. Kortom: televisie die past bij onze huidige belevingswereld, maar niet inboet aan inhoudelijkheid, omdat het vluchtig, jong en schreeuwerig moet zijn.

Popcorn en een kunstfilm

Sinds de uitvinding van film aan het eind van de negentiende eeuw, hebben kunstenaars veel geëxperimenteerd met film, camera’s en cinema. De analoge montage-experimenten van dadaïstische filmmakers leverden een geheel eigen filmesthetiek op. Frames werden honderdtachtig graden gedraaid, beelden scherp afgesneden en een aaneenschakeling van losse beelden maakten film tot een bewegende collage.
Marinetti en zijn futuristen brachten met hun filmkunst een ode aan de machine. Machinegeluiden werden nagebootst met stem en zelfgemaakte instrumenten, terwijl "beweging" zoveel mogelijk in beeld werd gebracht.

Een recenter voorbeeld is de jumpcut montage van John Bock Porzellan. Isoschizo Küchentat des neurodermitische Brockenfalls im Kaffeestrudel und das alles ganz teuer uit 2001 toont de kunstenaar als kok. Verf, ketchup en kookgerei vliegen door de lucht. In een moordend tempo schieten scènes, frames en materialen aan het oog voorbij. Met hartkloppingen en suizende oren vraag je je na anderhalve minuut af wat je - tussen de klodders eigeel die van het beeldscherm afdruipen - te zien hebt gekregen.

Het probleem met kunstvideo’s is dat er vaak geen verhaallijn of rode draad te ontwaren is. Experimenten met film worden snel conceptueel. Het zijn prachtige studiestukken, maar een bakje popcorn ruil je toch snel in voor een blocnote en pen. Toch bestaan er genoeg kunstfilms die wel geschikt zijn voor vertoon op de buis. Het zou heerlijk zijn om onderuitgezakt op de bank naar Christian Marclays The Clock te kijken. Een film die in een loop van vierentwintig uur, zeventig jaar filmgeschiedenis behandeld aan de hand van het thema "tijd". Korte scènes uit bekende meesterwerken en vergeten cultfilms zijn aan elkaar ge-edit tot één film. De personages kijken net op hun horloge, er gaat een wekker af, in de achtergrond tikt een klok. Wanneer je op je eigen horloge kijkt, blijkt de tijd precies overeen te komen met de watch van James Dean.

Oproep aan filmmakers

Kunstfilms worden meestal niet geproduceerd voor televisie. Kunstenaars hebben zich vaak terughoudend opgesteld ten opzichte van het medium. Negatieve associaties met massamedia, leeg vermaak en de zapcultuur maakten het niet erg aantrekkelijk om te investeren in televisiekunst. Maar het voordeel van televisie is de mogelijkheid om een groter publiek te bereiken.

Het cliché dat kunstenaars het grote publiek niet aan zich zouden willen binden is een fabeltje. Het gros van de kunstenaars, en zeker de modernisten, heeft altijd pogingen gedaan om het grote publiek te bereiken. Dat geometrische beeldtaal en primaire kleuren een boer uit Rusland niets zeggen, heeft El Lissitzky misschien niet begrepen. Atonale muziek is zelfs na bestudering van de theorie niet om aan te horen. Dat betekent niet dat kunstenaars niet proberen een relatie aan te gaan met de gewone man.

Kunsttelevisie hoeft niet noodzakelijkerwijs inspanning te vereisen. Maar anno 2011 houden mensen van televisie die zo luchtig is als de cakejes van kok Rudolf, of zo dik aangezet en binnen de lijntjes als de eyeliner van Patries. Dat is een probleem. Welke omroep wil investeren in kunsttelevisie als dat niet aansluit bij de behoeften van het grote publiek?

Staatssecretaris Cals sprak in 1951 vanuit een modernistisch verheffingsideaal. De televisie kon maatschappij en cultuur verder helpen, mits zij op de juiste wijze werd ingezet. Ik ben ook een modernist. Ik ben ervan overtuigd dat mooie en inspirerende programma’s een bijdrage kunnen leveren aan onze kwaliteit van leven. Laat kunstenaars experimenteren met de mogelijkheden van dit medium: de beschikbare budgetten, de huiskamer als tentoonstellingszaal en een breder publiek. Waarschijnlijk worden we er geen betere mensen van, maar de kijker wordt wel een beetje geïnspireerder, intelligenter, energieker en misschien zelfs gelukkiger.

Ik weet niet hoe omroepen te overtuigen zijn om de levensvatbaarheid van kunsttelevisie uit te testen. Maar ik doe een oproep aan jonge filmmakers die de televisie willen veroveren met kunstzinnige programma’s. Wie kan het concept van kunsttelevisie aanvullen met concrete ideeën? Wie gaat de uitdaging aan?

Mail

Simone

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

Tip: Bouw een tedere takkenhut

Bouw een tedere takkenhut

Rijk Kistemaker troost zich tijdens de coronacrisis met de kosmische vraagstukken die Lars von Triers Melancholia opwerpt. Hoe rouwen we om het verlies van de aarde of - iets kleiner - een achteloze manier van leven? Lees meer

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Tijdens de Kosmische week stijgen we duizenden kilometers boven het aardoppervlak uit, om daar te reflecteren op het heelal en op onszelf, op de astrologie en op onze omgang met de aarde. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

Alles vijf sterren: 24

Nuttig gebruik van weinig wilskracht

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de groeven van onze badkamer te poetsen of een muur uit te breken. Lees meer

 Damien Hirst is verknipt

Damien Hirst is verknipt

Ruim 30.000 dollar betaalde het New Yorkse kunstcollectief MSCHF voor een werk van Damien Hirst: een zeefdruk met 88 gekleurde stippen in elf rijen van acht. Geen weggegooid geld, als je het werk vervolgens in stukjes doorverkoopt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info