[audio:http://www.hardhoofd.com/wp-content/uploads/2009/11/Track-No05-herderkes.mp3]
"De Herderkes" van Tom America
(Fragment van de CD "De Winter? De Winter!", 2000.)
Tom America is ‘taalmusicus’. Hij verzamelt al jaren gesproken taal en andere stemfragmenten, in het bijzonder stadsdialecten, en zet deze spraak op muziek. Met regelmaat schrijft hij voor een klein ensemble, maar speelt net zo goed solo met een sampler en een midi-keyboard, waar zorgvuldig gekozen stemfragmentjes onder de toetsen verdeeld zitten.
Met zijn bevlogen en nieuwsgierige persoonlijkheid weet hij vaak de meest oprechte en ontroerende woorden uit ‘gewone mensen’ te halen. Een hoogbejaarde Tilburgse dame is hiervan een mooi voorbeeld: gravend in haar herinneringen begint ze spontaan in zwaar Tilburgs dialect - en onwaarschijnlijk vals - De Herderkes Laoge bij Naaachte voor America te zingen. "Iedereen komt met een verhaal. Of je nu mensen in Dover of in Oostende aan de kust vraagt over de meeuw, of mijnwerkers in Maastricht of Aachen naar het gevaar in de mijnen: je hoort twee talen, maar ze vertellen in feite hetzelfde," vertelt America. "Het geeft je als kunstenaar een zekere macht. Je hebt een legitieme reden om grenzen uit te gummen."
Tom America is politiek betrokken, maar kijkt vooral scherp om zich heen: met de nieuwsgierigheid van een kind, op zoek naar tegelijkertijd het gewone en het unieke. America vergelijkt zich voorzichtig met Vincent van Gogh, een van zijn grote inspiratiebronnen. “Dat is iemand die oog heeft voor het simpele, het kleine.” America houdt bescheiden zijn handen op. “Ik ga me niet vergelijken met de grootheid van Van Gogh hoor, maar ik doe eigenlijk hetzelfde als Van Gogh. Hij ziet die postbode of die zaaier, en zijn stiel is met die verf rommelen - én hij is natuurlijk die geweldig indrukwekkende man, die de poëzie die juist hem raakt wil vastleggen. Vervolgens heeft Van Gogh zijn discipline, zijn medium, en dat is dat geel en dat rood en die krachtige lijnen... Dat is wat ik ook probeer: door mijn kracht, datgene wat ik zie en wat mij ontroert, via míjn medium te communiceren."
Uit zijn opgenomen conversaties knipt America geluidsframes - zijn readymades zoals hij ze zelf noemt - die de basis vormen voor zijn taalcomposities. Daarnaast heeft hij ook vele gedichten van muzikale collages voorzien, waaronder het 'klankdicht' De Mus van Jan Hanlo. De volledige dichtbundel van Hanlo op muziek van America is onder de titel Tjielp Tjielp dit jaar heruitgegeven door Uitgeverij De Harmonie in Amsterdam.
"De Mus" van Tom America en Jan Hanlo
(Animatie: Bjoern Hofmans. Stemmen: Tom America, Henny Vrienten, Laetitia van Krieken en Henk Hofstede)
America: “Ik hou van het niet-protserige, het niet-krullerige. Kijk, horloges van 20.000 euro moet je natuurlijk meteen met een hamer kapot slaan, of in een teil water gooien. Gewoon, eentje van 3 euro waar je de tijd op kan zien, dat is genoeg. Zo werkt het ook met wat ik mooi vind. Iets kan ongelooflijk poëtisch zijn in z’n alledaagsheid. Natuurlijk kun je niet iedereen overtuigen van die schoonheid, het blijft iets persoonlijks, maar je kunt wel intermediair zijn en zo iemand ontroeren."
In zijn studio is het geen oneindige weelde van high-tech vernuftigheden. Er staat enkel wat America nodig heeft voor het beluisteren van zijn stemmaterialen en het maken van het bijbehorende arrangement. Hij heeft als het ware een uniek werkeiland gecreëerd, waar volledig met de hand uitgeschreven interviews worden voorzien van woeste aantekeningen, en ongewone partituurtjes op kleine kartonnen kaarten de werktafel omringen. "Ik schrijf al mijn interviews uit, woord voor woord. Dat is mijn eerste partituur, anders kan ik niet werken. Ik breng het materiaal in kaart en bouw dan stukje voor stukje m'n composities uit."
Er komt een telefoontje tussendoor. De vrouw aan de andere kant van de lijn wil van Tom weten wat hij qua techniek nodig heeft voor zijn performance. “Nou, het stelt allemaal niks voor. Gewoon een fatsoenlijke stereo installatie, zodat ik m’n muziekjes af kan draaien, gewoon iets waar ik het geluid van m’n laptop op kan inpluggen. […] Ja, en een beamer en een scherm, enzo. Ik kom in feite met een Powerpoint. Tis keisimpel, dus dat kan eigenlijk nie fout gaan.”
Ik zou durven zeggen dat er absoluut niemand op dit moment in Nederland is die er deze werkwijze op nahoudt. Rondkijkend in zijn studio moet ik de gedachte onderdrukken dat het waarschijnlijk allemaal wel wat efficiënter zou kunnen, en de techniek kan misschien ook wel een tandje vooruit, maar dit is Tom America en zo is het goed. En het is absoluut heel eigen en uniek.
[audio:http://www.hardhoofd.com/wp-content/uploads/2009/11/02-Jossie.mp3]
"Jossie" van Tom America
(Van de CD met dichtbundel "Tjielp Tjielp" van Tom America & Jan Hanlo, 1997. Uitgeverij De Harmonie, Amsterdam, 2009.)
________
Een greep uit het oeuvre van Tom America:
De afgelopen 15 jaar verschenen naast de muziek ook verschillende ‘gecomponeerde documentaires’, onder meer in samenwerking met beeldend kunstenaar Rob Moonen. Zo maakte America in 2004 met Moonen een video-opera over de geschiedenis van het vliegveld Tempelhof, dat middenin de stad Berlijn ligt en inmiddels definitief gesloten is.
America schreef opvallende liedjes voor Kinderen voor Kinderen, waaronder Zomaar, Domme domme dodo en Keppurzinnin. Hij vormde met zijn taalcomposities een grote inspiratie voor Spinvis, maar wist tegelijkertijd een – muzikale én wezenlijke - brug te slaan tussen uiteenlopende bewoners in een ‘probleemwijk’ in Tilburg Noord (NOORD, i.s.m. onder andere Rob Moonen, Eddy Becquart en dansers, 2008), voormalig mijnwerkers in de Euregio Maas-Rijn (Mijn/Koel, i.s.m. met Rob Moonen, 2008) en kustbewoners van Oostende en Dover (Mewen/Seagulls, 2006).
Momenteel staan er allerlei nieuwe samenwerkingen op stapel. Afgelopen weekend ging De Cauberg in première, America's laatste muzikale filmproject in samenwerking met filmmaker Bjoern Hofmans: een ode aan De Cauberg in Valkenburg. Een opdracht ter ere van het Limburgs dialect, maar ook een portret van een verdwenen dierentuin en een heroïsche plek voor wielrenners.
________
Zie voor meer beeld- en geluidsfragmenten:
