De enorme stoot zuurstof die Brankele laatst in haar hersenpan kreeg toen ze moest gapen, leidde tot allerlei interessante inzichten. Of zit het toch anders?" /> De enorme stoot zuurstof die Brankele laatst in haar hersenpan kreeg toen ze moest gapen, leidde tot allerlei interessante inzichten. Of zit het toch anders?" />
Asset 14

Gapen

Als je zo nieuwsgierig van aard bent als Brankele, kun je niet gapen zonder je af te vragen waar die wijd opengesperde mond eigenlijk goed voor is. Feiten en fictie over de gaap.

De wintertijd laat nog even op zich wachten. De dagen beginnen in het donker. Op de fiets moeten de lichtjes aan op weg naar het werk of college. Alsof het begin zich aan het eind afspeelt: omgekeerde wereld. We gooien er wat bakkies pleur in om wakker te worden, klappen onszelf grootmoedig achtereenvolgens op beide wangen, en slaken een tsjakka-achtige kreet. De dag, ook al is het nog nacht, kan beginnen. Maar hoeveel make-up je ook opsmeert om je omgeving te laten geloven dat je je reeds in het land der walloze opengesperden ogen begeeft, je mond zal je verraden. Vroeg of laat, donker of licht, zal er bij extreme vermoeidheid een welgemeende geeuw aan je ontsnappen. Als de eerste kriebel zich in je verhemelte heeft aangediend en je onder hoge wakkere uitstralingsdruk staat is het beste wat je er nog van kan maken een soort verkronkeld tegen de zon in kijkend hoofd met een hete aardappel in de mond. En dan nonchalant met je hand die zogenaamde plotselinge kriebel aan je neus proberen weg te masseren. Je opengesperde neusgaten hebben je tegen die tijd allang verraden. De gaap is een feit. Je masker van wakkerheid gevallen.

Andersom kan een gaap ook ingezet worden als sociaal middel, in mime uitgebeeld en soms zelfs voorzien van de veelzeggende uitspraak ‘gaaaap’. Een simpel wapperende-hand-voor-open-mond-gebaar is afdoende als we iemand duidelijk willen maken dat zijn met tromgeroffel aangekondigde uiteenzetting over de depressies van een fruitvlieg ons toch niet zo heeft kunnen boeien, en of hij daar bovendien stante pede mee zou willen ophouden.

Zuurstoftekort

Gapen is een reflex die ontstaat in de hersenstam, het stuk waar je hersens overgaan in je ruggenmerg. In dat gebied wordt de ademhaling geregeld. De wetenschap is er nog niet uit waar het nou precies vandaan komt of voor dient. De meest gangbare verklaring voor het geeuwverschijnsel is al tijden dat het een reactie is op een verkeerde verhouding in de concentraties zuurstof en koolstofdioxide in je bloed. Als je moe bent ga je langzamer ademhalen; je hersens bereiden je lichaam voor op een rusttoestand. Wanneer je echter niet in bed ligt maar nog actief bent overschrijd je zuurstofverbruik je –inname. Zo ontstaat er een tekort aan zuurstof en een overschot aan koolstofdioxide, de stof die overblijft wanneer de zuurstof verbruikt is door je cellen. Een flinke inademing zou deze balans weer rechttrekken en je een boost geven.

Om dezelfde reden zouden verveling en gapen met elkaar geassocieerd zijn. Als je iets saai vindt word je immers steeds rustiger en kalmeert je ademhaling. Echter, experimenten met verschillende verhoudingen zuurstof en koolstofdioxide in de lucht hebben deze zuurstoftekort-hypothese niet kunnen staven. Sommige wetenschappers argumenteren dan ook dat gapen niet zozeer een moeheidsverschijnsel is als wel een activeringsmiddel. Een goede geeuw brengt je hartslag weer op tempo en doet je bloeddruk stijgen. Deze fysieke veranderingen zijn er op gericht de lichaamsactiviteit te verhogen: gapen houdt je juist wakker.

Besmettelijkheid

Als je naar iemand kijkt die begint te gapen of een tekst leest over gapen, is de kans groot dat je zelf binnen aanzienlijke tijd ook je kaakspieren in een spagaat trekt. De Fransen hebben er zelfs een spreekwoord voor: "Un bon bâilleur en fait bâiller deux" (een goede gaper krijgt twee anderen aan het gapen). Waar komt deze aanstekelijkheid vandaan? Is het een onwillekeurige drang om de ander op zijn gemak te stellen door te laten zien dat jij het gesprek eveneens te geesteloos voor woorden vindt? Of een zich in lichaamstaal afspelende instemming op een uitnodiging richting bed te gaan?

De interessante evolutionair psychologische verklaringen waarin het commune-gapen wordt verklaard doordat het vroeger voor jagers-verzamelaars handig was als iedereen tegelijkertijd naar bed ging, laten we even links liggen. Aannemelijker is dat de aanstekelijkheid te maken heeft met inlevingsvermogen. Het na-gapen ontstaat bij kinderen pas na het eerste of tweede jaar, en bestaat alleen onder ver ontwikkelde zoogdieren. Bovendien zijn mensen met autisme, die vaak een verminderd empathisch vermogen hebben, veel minder geneigd tot nagaping over te gaan. Kortom, alleen wanneer er een bepaalde mate van onderlinge sociale inleving is, gaapt men na.

Verantwoordelijk voor deze gedragsspiegeling kunnen de ‘spiegelneuronen’ zijn. Dit zijn zenuwcellen die tijdens observatie andermans handelingen letterlijk navolgen. De zenuwcellen die benodigd zijn voor het uitvoeren van die specifieke actie worden geactiveerd zonder dat de actie zelf wordt uitgevoerd, met als gevolg dat er precies gevoeld en begrepen wordt wat de ander doet. Bij het zien van een gaper zouden onze hersens dus het pad activeren dat bij het gapen afgelegd wordt, en daardoor geprikkeld worden zelf ook te gapen.

Overigens hebben de traanogen die vaak gepaard gaan met een goed geslaagde gaap niets te maken met het eventuele verdriet om de ander zijn saaiheid. Ze zijn het gevolg van de aangespannen gezichtsspieren die tegen je traanbuisjes aandrukken.

De kans is groot dat je tijdens het lezen van dit stuk hebt zitten gapen. Ik ga er van uit dat dit niet het gevolg was van ellendige verveling, maar eerder van een met empathie doorkliefde herkenning. Bovendien heb je blijkbaar juist enorm je best gedaan, ondanks die paar uur slaap vannacht, om wakker te blijven - bravo!

Mail

Brankele Frank

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

'Als je je psycholoog écht een brevet van onkunde wil geven, moet je haar uitnodigen voor je euthanasiefeest.' Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Zo het begon 1

Zo het begon

Nele Peeters schreef een ontroerend verhaal, vol treffende zinnen en beelden. Het is dromerig verhaal, over eenzaamheid, hoop, zorgzaamheid en zwaarte. Lees meer

Ik ook op jou

Ik ook op jou

Op een avond zegt iemand tegen Eva dat hij verliefd op haar is. Terwijl hij wacht op een antwoord, denkt Eva na over wat verliefd zijn eigenlijk is. Lees meer

 1

Het model

De hoofdpersoon in dit verhaal van Feico Sobel poseert op een doordeweekse avond naakt voor een schilderklasje in Spijkenisse. De sessie ontaardt in een bizarre erotische nachtmerrie waarin onze verteller zich totaal verliest. Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

:Oproep: nieuwe Chef Illustratie en Beeldredacteur online

Oproep: nieuwe Chef Illustratie en Beeldredacteur online

Hard//hoofd zoekt twee getalenteerde, assertieve, breed onderlegde beelddenker (x/v/m) die de beeldredactie willen komen versterken! Lees meer

Herhaalrecept

Herhaalrecept

Op een ochtend wordt Aisha Mansaray wakker in een parelmoeren bubbel. Ze onderzoekt hoe ze met haar depressie op de randen van de realiteit kan leven, zonder de grip erop te verliezen. ‘Mijn aandoening was een zuigend ding geweest dat zich om mij heen had gewikkeld, lelijk, en meer levend dan ik.’ Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Geen geld maakt ook niet gelukkig

Geen geld maakt ook niet gelukkig

Marthe van Bronkhorst maakt de balans op tussen S en M, die beide alles kwijt zijn: de een is ingebed in het zorgsysteem, de ander moet niks hebben van de verzorgingsstaat. Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Weke delen

Weke delen

Op de laatste dag van de zomervakantie bedenken vier vrienden een ultieme streek om ‘de Pedofiel’ in het dorp te leveren. Maar tussen Reinout en Jordan is iets anders aan de hand. Een coming of age- verhaal van Nelson Morus over vriendschap, angst, en schaamte. Lees meer

‘Stel je voor dat het gewoon wérkt’

‘Stel je voor dat het gewoon wérkt’

Grootgebracht met het idee dat 'natuurlijke' oplossingen de voorkeur hebben boven synthetische medicatie stond Eva niet te springen om angstremmers te gaan gebruiken. Maar wat als het nou gewoon werkt? Lees meer

De kieuwbogen kleuren zalmroze

De kieuwbogen kleuren zalmroze

In de zomer van 2022 voltrok zich een milieuramp in de rivier de Oder. Honderdduizenden dode vissen dreven toen naar het oppervlak van de rivier. Emma Zuiderveen schreef een gedichtenreeks waarin ze de oorzaken en gevolgen van deze ramp op zowel individuele als collectieve schaal onderzoekt. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

De vrouw met de rode haren (ILY)

De vrouw met de rode haren (ILY)

Een verhaal van Ida Blom over de beklemming van verlies en herinnering en het zoeken naar het verleden in het heden. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer