De enorme stoot zuurstof die Brankele laatst in haar hersenpan kreeg toen ze moest gapen, leidde tot allerlei interessante inzichten. Of zit het toch anders?" /> De enorme stoot zuurstof die Brankele laatst in haar hersenpan kreeg toen ze moest gapen, leidde tot allerlei interessante inzichten. Of zit het toch anders?" />
Asset 14

Gapen

Als je zo nieuwsgierig van aard bent als Brankele, kun je niet gapen zonder je af te vragen waar die wijd opengesperde mond eigenlijk goed voor is. Feiten en fictie over de gaap.

De wintertijd laat nog even op zich wachten. De dagen beginnen in het donker. Op de fiets moeten de lichtjes aan op weg naar het werk of college. Alsof het begin zich aan het eind afspeelt: omgekeerde wereld. We gooien er wat bakkies pleur in om wakker te worden, klappen onszelf grootmoedig achtereenvolgens op beide wangen, en slaken een tsjakka-achtige kreet. De dag, ook al is het nog nacht, kan beginnen. Maar hoeveel make-up je ook opsmeert om je omgeving te laten geloven dat je je reeds in het land der walloze opengesperden ogen begeeft, je mond zal je verraden. Vroeg of laat, donker of licht, zal er bij extreme vermoeidheid een welgemeende geeuw aan je ontsnappen. Als de eerste kriebel zich in je verhemelte heeft aangediend en je onder hoge wakkere uitstralingsdruk staat is het beste wat je er nog van kan maken een soort verkronkeld tegen de zon in kijkend hoofd met een hete aardappel in de mond. En dan nonchalant met je hand die zogenaamde plotselinge kriebel aan je neus proberen weg te masseren. Je opengesperde neusgaten hebben je tegen die tijd allang verraden. De gaap is een feit. Je masker van wakkerheid gevallen.

Andersom kan een gaap ook ingezet worden als sociaal middel, in mime uitgebeeld en soms zelfs voorzien van de veelzeggende uitspraak ‘gaaaap’. Een simpel wapperende-hand-voor-open-mond-gebaar is afdoende als we iemand duidelijk willen maken dat zijn met tromgeroffel aangekondigde uiteenzetting over de depressies van een fruitvlieg ons toch niet zo heeft kunnen boeien, en of hij daar bovendien stante pede mee zou willen ophouden.

Zuurstoftekort

Gapen is een reflex die ontstaat in de hersenstam, het stuk waar je hersens overgaan in je ruggenmerg. In dat gebied wordt de ademhaling geregeld. De wetenschap is er nog niet uit waar het nou precies vandaan komt of voor dient. De meest gangbare verklaring voor het geeuwverschijnsel is al tijden dat het een reactie is op een verkeerde verhouding in de concentraties zuurstof en koolstofdioxide in je bloed. Als je moe bent ga je langzamer ademhalen; je hersens bereiden je lichaam voor op een rusttoestand. Wanneer je echter niet in bed ligt maar nog actief bent overschrijd je zuurstofverbruik je –inname. Zo ontstaat er een tekort aan zuurstof en een overschot aan koolstofdioxide, de stof die overblijft wanneer de zuurstof verbruikt is door je cellen. Een flinke inademing zou deze balans weer rechttrekken en je een boost geven.

Om dezelfde reden zouden verveling en gapen met elkaar geassocieerd zijn. Als je iets saai vindt word je immers steeds rustiger en kalmeert je ademhaling. Echter, experimenten met verschillende verhoudingen zuurstof en koolstofdioxide in de lucht hebben deze zuurstoftekort-hypothese niet kunnen staven. Sommige wetenschappers argumenteren dan ook dat gapen niet zozeer een moeheidsverschijnsel is als wel een activeringsmiddel. Een goede geeuw brengt je hartslag weer op tempo en doet je bloeddruk stijgen. Deze fysieke veranderingen zijn er op gericht de lichaamsactiviteit te verhogen: gapen houdt je juist wakker.

Besmettelijkheid

Als je naar iemand kijkt die begint te gapen of een tekst leest over gapen, is de kans groot dat je zelf binnen aanzienlijke tijd ook je kaakspieren in een spagaat trekt. De Fransen hebben er zelfs een spreekwoord voor: "Un bon bâilleur en fait bâiller deux" (een goede gaper krijgt twee anderen aan het gapen). Waar komt deze aanstekelijkheid vandaan? Is het een onwillekeurige drang om de ander op zijn gemak te stellen door te laten zien dat jij het gesprek eveneens te geesteloos voor woorden vindt? Of een zich in lichaamstaal afspelende instemming op een uitnodiging richting bed te gaan?

De interessante evolutionair psychologische verklaringen waarin het commune-gapen wordt verklaard doordat het vroeger voor jagers-verzamelaars handig was als iedereen tegelijkertijd naar bed ging, laten we even links liggen. Aannemelijker is dat de aanstekelijkheid te maken heeft met inlevingsvermogen. Het na-gapen ontstaat bij kinderen pas na het eerste of tweede jaar, en bestaat alleen onder ver ontwikkelde zoogdieren. Bovendien zijn mensen met autisme, die vaak een verminderd empathisch vermogen hebben, veel minder geneigd tot nagaping over te gaan. Kortom, alleen wanneer er een bepaalde mate van onderlinge sociale inleving is, gaapt men na.

Verantwoordelijk voor deze gedragsspiegeling kunnen de ‘spiegelneuronen’ zijn. Dit zijn zenuwcellen die tijdens observatie andermans handelingen letterlijk navolgen. De zenuwcellen die benodigd zijn voor het uitvoeren van die specifieke actie worden geactiveerd zonder dat de actie zelf wordt uitgevoerd, met als gevolg dat er precies gevoeld en begrepen wordt wat de ander doet. Bij het zien van een gaper zouden onze hersens dus het pad activeren dat bij het gapen afgelegd wordt, en daardoor geprikkeld worden zelf ook te gapen.

Overigens hebben de traanogen die vaak gepaard gaan met een goed geslaagde gaap niets te maken met het eventuele verdriet om de ander zijn saaiheid. Ze zijn het gevolg van de aangespannen gezichtsspieren die tegen je traanbuisjes aandrukken.

De kans is groot dat je tijdens het lezen van dit stuk hebt zitten gapen. Ik ga er van uit dat dit niet het gevolg was van ellendige verveling, maar eerder van een met empathie doorkliefde herkenning. Bovendien heb je blijkbaar juist enorm je best gedaan, ondanks die paar uur slaap vannacht, om wakker te blijven - bravo!

Mail

Brankele Frank

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Hard//hoofd is trotse mediapartner van literair festival Nieuwe Types, dat gedurende de hele maand maart plaatsvindt in Arnhem én online. Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Revolutie in kleine stappen

In plaats van te praten

Deze week worden onze redacteuren nogmaals blij van Micha Wertheim en vinden ze alternatieve wijzen om gesprekken te voeren (of juist niet). Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers