Asset 14

De emancipatie van het Carmen-publiek

De emancipatie van het Carmen-publiek

George Bizet’s Carmen is een van de bekendste, mooiste en meest uitgevoerde opera’s ooit. Iedereen kan de Habanera of Torèador wel mee neuriën en heeft een beeld van Carmen, de mooie, hartbrekende ‘zigeunerin’ (sic). Maar het is tijd om haar een nieuwe plek in onze cultuur te geven en onze gangbare interpretatie van dit verhaal te herzien. Het idee van de femme fatale kan namelijk echt niet meer, schrijft Naomí Combrink.

Wat maakt Carmen zo een daverend succes dat het generatie na generatie weet te grijpen? De sublieme muziek heeft er uiteraard alles mee te maken - de manier waarop Bizet de personages en de dialogen op muziek heeft gezet zijn werkelijk onvergetelijk. Maar een belangrijk deel van de populariteit bestaat, net als bij sommige andere ‘tijdloze’ klassiekers, bijvoorbeeld van Shakespeare, waarschijnlijk ook bij gratie van de ambiguïteit van de boodschap van het verhaal. Zowel gevestigde bourgeoisie als progressieve bohémiens konden zich er goed in vinden omdat de identificatie en interpretatie van de kijker vrijgelaten wordt. Dit wordt mede mogelijk gemaakt door het feit dat Carmen twee hoofdpersonen heeft: Carmen, een onafhankelijke en felbegeerde Roma vrouw, en Don José, een christelijke brigadier die verliefd op haar wordt. Bizet viert in zijn opera de Boheemse idealen van Vrijheid en Liefde, maar contrasteert deze ook met andere, bravere christelijke waarden.

Dit heeft een opera opgeleverd waar zowel conservatieven als revolutionairen zich in kunnen vinden. De Roma in het stuk kan je als anarchistische, vrije helden zien, maar ook als wetteloze criminelen. Het leger en de christelijke samenleving kan je als de deugdzame en pure norm zien, maar ook als benauwend en hypocriet. Dit is deel van de schoonheid van de opera, omdat de muziek de schoonheid van al deze idealen weet uit te beelden.

Het is alleen vreselijk dat ze vermoord wordt. En nog vreselijker dat dat niet onrealistisch is.

Wat Carmen als opera redelijk uniek maakt, is dat deze gezien kan worden als viering van een onafhankelijke vrouw die zich niet laat vangen in huwelijkse trouw. Al bijna 150 jaar eist ze haar vrijheid op, deinst ze niet terug voor dreigementen en slaapt ze met wie ze zelf wil. Het is indrukwekkend om haar zo haar autonomie en zeggenschap te zien opeisen. Het is alleen vreselijk dat ze vermoord wordt. En nog vreselijker dat dat niet onrealistisch is.

Wanneer het over Carmen gaat krijg je echter vaak te maken met het idee dat Don José in dit verhaal een slachtoffer van een zogenaamde femme fatale is, in plaats van een misogyne man die eindigt als kwaadaardige moordenaar. Deze interpretatie maakt deel uit van een discours waarin het geweld tegen Carmen, en daarmee geweld tegen onafhankelijke vrouwen in het algemeen, gerechtvaardigd wordt. En deze interpretatie is meer het product van onze maatschappij dan van de opera zelf. Want hoewel de opera op zichzelf (want de auteur is uiteraard dood) geen definitieve antwoorden bevat over welke maatschappelijke waarden mooier of te verkiezen zijn (de christelijke of de boheemse), bevat ze wel meer dan genoeg materiaal om te laten zien dat Don José een gewaarschuwde domoor is die zelf op meerdere momenten kiest om zijn oude leven de rug toe te keren in de jacht op een vrouw die hem helemaal niet wil. Kortom: hoewel Carmen als opera zelf prima de 21e eeuw mee in kan, moet er wel echt iets veranderen aan de manier waarop er over dit verhaal gedacht, gesproken en geschreven wordt.

Carmen
Carmen gaat over de Roma vrouw Carmen en de brigadier Don José in het Sevilla van rond 1840. Als een van de weinige mannen uit zijn regiment toont Don José geen interesse in het loeren naar de vrouwen die in de nabijgelegen tabaksfabriek werken. Carmen is daar de populairste vrouw. In haar eerste scène bezingt de grilligheid van de liefde. L’amour est un oiseau rebelle qui nul ne peut apprivoiser (‘liefde is een rebelse vogel die door niemand getemd kan worden’) en Si tu ne m´aimes pas je t´aime, et si je t´aime prends garde de toi (‘als je niet van me houdt, hou ik van jou, en als ik van jou hou kijk dan maar uit’). Carmen flirt met de aanvankelijk ongeïnteresseerde Don José, en wekt zijn belangstelling. Maar hij wendt zich af van ‘het gevaar’ en verlooft zich met de maagdelijke en deugdzame Micaëla. Later wordt Carmen bij een vechtpartij gearresteerd en Don José moet haar bewaken. Ze weet hem over te halen haar vrij te laten met de belofte dat ze samen uit zullen gaan en dat ze van hem zal houden. Nadat Don José hier voor valt, ondanks zijn voornemen om Micaëla te trouwen, moet hij zelf voor een maand de bak in.

Carmen is verliefd op Don José geworden, en de avond dat hij vrij komt slaat ze (in dit briljante maar minder bekende quintet) een smokkelklus af om op hem te wachten. Wanneer zijn dienstplicht hem vrijwel direct weer weg roept, wil Carmen niet dat hij gaat nadat ze al die tijd op hem heeft gewacht Ze verklaart woedend dat hij niet van haar houdt als hij gaat en vraagt zich af waarom hij eigenlijk bij het leger wil en niet gewoon een (vogel)vrij bestaan in de bergen wil leiden. Don José zegt dat hij wel van haar houdt, maar weigert in een zeldzaam moment van verstandigheid om een deserteur te worden en is klaar om voor altijd afscheid te nemen. (Dit gebeurt allemaal in een duet dat muzikaal en emotioneel zo spannend is dat alleen dat kwartier al een uitstekende reden is om de opera eens te bekijken). Op dat moment arriveert echter José’s baas om Carmen te zien, en José wordt zo jaloers dat hij weigert weg te gaan. Hij valt de luitenant aan en dwingt zichzelf alsnog in een situatie waarin hij niet meer kan terugkeren naar het leger. Daarom besluit hij met de smokkelaars mee de bergen in te gaan (want ‘nu moet hij wel’). Carmen is niet echt gecharmeerd.

Tot zover hun ‘liefde’. In de laatste twee actes zien we vooral hoe Don José steeds jaloerser en bezitteriger wordt terwijl Carmen allang klaar is met die relatie. Ze is inmiddels iets begonnen met een toreador. Don José vertrekt om zijn stervende moeder op te zoeken, maar waarschuwt Carmen dat hij zal terugkomen en dat ze niet van hem af is. Carmen ziet in haar tarotkaarten dat hij haar zal vermoorden, en gaat dat noodlot berust tegemoet.

Wanneer Carmen later als gezel van de toreador bij het stierenvechten is, zoekt Don José haar op en geeft hij haar de ‘keuze’ om van hem te houden of te sterven. Carmen stelt dat ze altijd vrij zal zijn tot in de dood en weigert zich aan hem te onderwerpen. Don José vermoordt haar en troost zich met het idee dat, omdat hij nu opgehangen zal worden, ze in elk geval samen zullen zijn in de dood.

Het probleem begint bij de samenvatting
Met dit verhaal als gegeven, verbaast het me hoe vaak ik samenvattingen tegenkom waarin het gaat over dat Carmen Don José’s leven zou hebben geruïneerd, of waarin op een andere manier wordt gesproken over het aandeel dat Carmen zou hebben in Don José’s beslissing om zijn verloofde te verlaten, of zelfs in de moord op haarzelf. Dit wordt niet altijd heel expliciet genoemd, maar er wordt in samenvattingen wel dikwijls het perspectief van Don José gekozen. Doorgaans leest een samenvatting van het verhaal van Carmen ongeveer zo:

Dit tragische, gepassioneerde liefdesverhaal gaat over de brigadier Don José, die verliefd wordt op de mooie, temperamentvolle zigeunerin Carmen. Hij geeft zijn legercarrière en zijn verloofde op om met haar te zijn. Maar Carmen is grillig en verlaat hem voor een andere man. Gek van jaloezie geeft Don José Carmen de keuze: bij hem blijven of sterven. Maar de eigenzinnige Carmen kiest voor haar vrijheid en sterft aan de hand van Don José’s mes.

Maar als ik, en hopelijk veel kijkers met mij, het verhaal in evenveel woorden zou moeten samenvatten, dan zou het eerder als volgt gaan:

Dit tragische verhaal gaat over de onafhankelijke Roma vrouw Carmen, die kort verliefd wordt op de naïeve en onevenwichtige brigadier Don José. Ondanks dat ze hem vanaf het begin waarschuwt dat voor haar liefde tijdelijk is, verraadt hij het leger en zijn verloofde voor haar, en wil hij haar daarna niet meer met rust laten. Wanneer ze verliefd wordt op iemand anders dreigt hij haar te doden als ze niet bij hem terugkeert. Carmen weigert en Don José vermoordt haar.

Deze laatste samenvatting zie je echter zelden terug. Terwijl het eigenlijk een meer neutrale beschrijving van de gebeurtenissen in het verhaal betreft, die niet gekleurd is door de onderdrukkende neiging slachtoffers de schuld te geven.

Wie is hier nu fatale?
Carmen een ‘tragisch liefdesverhaal’ noemen, over ‘een verleidster’ die Don José’s leven ruïneert, ondersteunt het idee dat mannen totaal ontoerekeningsvatbaar worden op het moment dat een vrouw mooi, losbandig of sexy is. Daardoor zouden ze geen verantwoordelijkheid meer dragen voor hun keuzes. Maar Don José maakt toch echt zijn eigen keuzes hier: de keuze om de regels voor Carmen te breken; de keuze om Micaëla te verlaten; de keuzes om iedereen die hem jaloers maakt fysiek aan te vallen. Hij gaat ten onder aan zijn onvermogen om met zijn jaloerse gevoelens te gaan, op een verstandige manier belangrijke beslissingen te nemen en zijn gebrek aan respect voor Carmen´s leven.

Je identificeren met Don José is niet onschuldig.

Wellicht vinden velen dat er wel wat zit in het idee dat liefde en passie je tot daden kan drijven die je anders niet zou begaan. En wellicht vinden velen opera een mooie plek om emoties uitvergroot te zien, als vorm van catharsis. Het is in dit geval echter niet ongevaarlijk: het eindeloos spelen van de femme-fatale-kaart en het dramatiseren van wat voor effect verleidelijke vrouwen zogenaamd op het morele kompas van heteromannen kunnen hebben betekent namelijk het creëren van een cultuur waarin we geweld tegen vrouwen begrijpelijk maken. En dit is wat mannen al eeuwen doen met hun cultuur- en verhalenproductie, en dus ook met hun interpretaties van al bestaande verhalen. Dit alles met verregaande gevolgen voor vrouwen, die nog altijd leven in een wereld waarin verkrachtingen erg weinig worden vervolgd en een van de grootste doodsoorzaken van vrouwen geweld door mannen is.

Je identificeren met Don José is niet onschuldig. Het is participeren aan een cultuur waarin we het vermoorden van vrouwen legitimeren door dingen te zeggen als ‘ze heeft er zelf om gevraagd door ontrouw te zijn’. ‘Haar rokje was te kort’; ‘had ze maar niet zo moeten flirten’; ‘ze doet het met iedereen’; ‘ik heb dit en dat allemaal voor haar gedaan!’ Dit zijn allemaal argumenten die je vaak gebruikt ziet worden om mannen hun seksueel overschrijdende of gewelddadige gedrag te verdedigen of te verklaren. (psst! journalisten! Zien jullie trouwens hoe makkelijk ik hier niet het eufemistische ‘hun #metoo-gedrag’ heb geschreven?).

Aanpassen dan maar?
Vorig jaar werd er in Italië een versie van Bizets opera opgevoerd waarin Carmen Don José doodschiet voordat hij haar kan vermoorden. Dit werd gedaan om aandacht te vragen voor het grote aantal vrouwenmoorden door (ex-)partners. Een mooi initiatief. Toch gaan dit soort aanpassingen vaak gepaard met heftige discussies. In de context van Carmen levert het problemen op omdat veel mensen waarde hechten aan het element van noodlot en berusting in haar noodlot, dat als belangrijk thema kan worden uitgelicht. Maar los daarvan, levert élke verandering in een canonniek stuk reuring op, terwijl discussies over racisme en seksisme in de opera broodnodig zijn. Het is bij Carmen echter niet eens noodzakelijk om het stuk aan te passen. Het enige wat hoeft te gebeuren is dat mannen ophouden zich te identificeren met Don José. Natuurlijk is dat moeilijk voor veel witte mannen: ze zijn immers opgegroeid in een wereld waarin ze altijd de luxe hebben gehad om verhalen te consumeren waarin de hoofdpersoon op henzelf leek. Maar het is verre van onmogelijk.

Natuurlijk kunnen een goede enscenering, casting, marketing, helpen om Don José weg te bewegen van een narratieve context waarin zijn gestalk, gedreig en gemoord als tragisch wordt gezien. Maar liever leg ik in dit geval de verantwoordelijkheid bij het publiek. We moeten iets veranderen aan de collectieve interpretatie en reputatie die het stuk geniet. De manier waarop erover geschreven wordt in de brochures, de reclames, de recensies. Laat #metoo in die zin écht de revolutie zijn die het zou kunnen zijn - gebruik de dingen die je er (hopelijk) van leert om je interpretaties van klassiekers te herzien, om te bevragen met wie je je identificeert.

En ja, als we dat nu allemaal doen, en Carmen niet meer aanduiden met termen als ‘gepassioneerd liefdesverhaal’, dan kan ik tenminste ook schrijven over de prachtige muziek, de briljante dialogen en al die andere aspecten die ervoor hebben gezorgd dat het zo’n meesterwerk is. Want wat zou ik dat graag doen. Maar dan moeten we dus eerst even akkoord zijn over de samenvatting van het verhaal.

Tot en met 10 februari is Carmen La Cubana nog te bewonderen in het De La Mar theater in Amsterdam. In deze spaanstalige musical is het verhaal verplaatst naar Cuba vlak voor de revolutie. Verwacht geen inhoudelijke diepgang met betrekking tot het eind van Batista en ook geen speciaal feministische interpretatie. Maar je kan wel gaan voor een mooie bewerking van de originele muziek in Cubaanse stijl en een sterk uitgevoerd spektakel.

Beeld: persbeeld Carmen La Cubana

Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer