Asset 14

De emancipatie van het Carmen-publiek

De emancipatie van het Carmen-publiek

George Bizet’s Carmen is een van de bekendste, mooiste en meest uitgevoerde opera’s ooit. Iedereen kan de Habanera of Torèador wel mee neuriën en heeft een beeld van Carmen, de mooie, hartbrekende ‘zigeunerin’ (sic). Maar het is tijd om haar een nieuwe plek in onze cultuur te geven en onze gangbare interpretatie van dit verhaal te herzien. Het idee van de femme fatale kan namelijk echt niet meer, schrijft Naomí Combrink.

Wat maakt Carmen zo een daverend succes dat het generatie na generatie weet te grijpen? De sublieme muziek heeft er uiteraard alles mee te maken - de manier waarop Bizet de personages en de dialogen op muziek heeft gezet zijn werkelijk onvergetelijk. Maar een belangrijk deel van de populariteit bestaat, net als bij sommige andere ‘tijdloze’ klassiekers, bijvoorbeeld van Shakespeare, waarschijnlijk ook bij gratie van de ambiguïteit van de boodschap van het verhaal. Zowel gevestigde bourgeoisie als progressieve bohémiens konden zich er goed in vinden omdat de identificatie en interpretatie van de kijker vrijgelaten wordt. Dit wordt mede mogelijk gemaakt door het feit dat Carmen twee hoofdpersonen heeft: Carmen, een onafhankelijke en felbegeerde Roma vrouw, en Don José, een christelijke brigadier die verliefd op haar wordt. Bizet viert in zijn opera de Boheemse idealen van Vrijheid en Liefde, maar contrasteert deze ook met andere, bravere christelijke waarden.

Dit heeft een opera opgeleverd waar zowel conservatieven als revolutionairen zich in kunnen vinden. De Roma in het stuk kan je als anarchistische, vrije helden zien, maar ook als wetteloze criminelen. Het leger en de christelijke samenleving kan je als de deugdzame en pure norm zien, maar ook als benauwend en hypocriet. Dit is deel van de schoonheid van de opera, omdat de muziek de schoonheid van al deze idealen weet uit te beelden.

Het is alleen vreselijk dat ze vermoord wordt. En nog vreselijker dat dat niet onrealistisch is.

Wat Carmen als opera redelijk uniek maakt, is dat deze gezien kan worden als viering van een onafhankelijke vrouw die zich niet laat vangen in huwelijkse trouw. Al bijna 150 jaar eist ze haar vrijheid op, deinst ze niet terug voor dreigementen en slaapt ze met wie ze zelf wil. Het is indrukwekkend om haar zo haar autonomie en zeggenschap te zien opeisen. Het is alleen vreselijk dat ze vermoord wordt. En nog vreselijker dat dat niet onrealistisch is.

Wanneer het over Carmen gaat krijg je echter vaak te maken met het idee dat Don José in dit verhaal een slachtoffer van een zogenaamde femme fatale is, in plaats van een misogyne man die eindigt als kwaadaardige moordenaar. Deze interpretatie maakt deel uit van een discours waarin het geweld tegen Carmen, en daarmee geweld tegen onafhankelijke vrouwen in het algemeen, gerechtvaardigd wordt. En deze interpretatie is meer het product van onze maatschappij dan van de opera zelf. Want hoewel de opera op zichzelf (want de auteur is uiteraard dood) geen definitieve antwoorden bevat over welke maatschappelijke waarden mooier of te verkiezen zijn (de christelijke of de boheemse), bevat ze wel meer dan genoeg materiaal om te laten zien dat Don José een gewaarschuwde domoor is die zelf op meerdere momenten kiest om zijn oude leven de rug toe te keren in de jacht op een vrouw die hem helemaal niet wil. Kortom: hoewel Carmen als opera zelf prima de 21e eeuw mee in kan, moet er wel echt iets veranderen aan de manier waarop er over dit verhaal gedacht, gesproken en geschreven wordt.

Carmen
Carmen gaat over de Roma vrouw Carmen en de brigadier Don José in het Sevilla van rond 1840. Als een van de weinige mannen uit zijn regiment toont Don José geen interesse in het loeren naar de vrouwen die in de nabijgelegen tabaksfabriek werken. Carmen is daar de populairste vrouw. In haar eerste scène bezingt de grilligheid van de liefde. L’amour est un oiseau rebelle qui nul ne peut apprivoiser (‘liefde is een rebelse vogel die door niemand getemd kan worden’) en Si tu ne m´aimes pas je t´aime, et si je t´aime prends garde de toi (‘als je niet van me houdt, hou ik van jou, en als ik van jou hou kijk dan maar uit’). Carmen flirt met de aanvankelijk ongeïnteresseerde Don José, en wekt zijn belangstelling. Maar hij wendt zich af van ‘het gevaar’ en verlooft zich met de maagdelijke en deugdzame Micaëla. Later wordt Carmen bij een vechtpartij gearresteerd en Don José moet haar bewaken. Ze weet hem over te halen haar vrij te laten met de belofte dat ze samen uit zullen gaan en dat ze van hem zal houden. Nadat Don José hier voor valt, ondanks zijn voornemen om Micaëla te trouwen, moet hij zelf voor een maand de bak in.

Carmen is verliefd op Don José geworden, en de avond dat hij vrij komt slaat ze (in dit briljante maar minder bekende quintet) een smokkelklus af om op hem te wachten. Wanneer zijn dienstplicht hem vrijwel direct weer weg roept, wil Carmen niet dat hij gaat nadat ze al die tijd op hem heeft gewacht Ze verklaart woedend dat hij niet van haar houdt als hij gaat en vraagt zich af waarom hij eigenlijk bij het leger wil en niet gewoon een (vogel)vrij bestaan in de bergen wil leiden. Don José zegt dat hij wel van haar houdt, maar weigert in een zeldzaam moment van verstandigheid om een deserteur te worden en is klaar om voor altijd afscheid te nemen. (Dit gebeurt allemaal in een duet dat muzikaal en emotioneel zo spannend is dat alleen dat kwartier al een uitstekende reden is om de opera eens te bekijken). Op dat moment arriveert echter José’s baas om Carmen te zien, en José wordt zo jaloers dat hij weigert weg te gaan. Hij valt de luitenant aan en dwingt zichzelf alsnog in een situatie waarin hij niet meer kan terugkeren naar het leger. Daarom besluit hij met de smokkelaars mee de bergen in te gaan (want ‘nu moet hij wel’). Carmen is niet echt gecharmeerd.

Tot zover hun ‘liefde’. In de laatste twee actes zien we vooral hoe Don José steeds jaloerser en bezitteriger wordt terwijl Carmen allang klaar is met die relatie. Ze is inmiddels iets begonnen met een toreador. Don José vertrekt om zijn stervende moeder op te zoeken, maar waarschuwt Carmen dat hij zal terugkomen en dat ze niet van hem af is. Carmen ziet in haar tarotkaarten dat hij haar zal vermoorden, en gaat dat noodlot berust tegemoet.

Wanneer Carmen later als gezel van de toreador bij het stierenvechten is, zoekt Don José haar op en geeft hij haar de ‘keuze’ om van hem te houden of te sterven. Carmen stelt dat ze altijd vrij zal zijn tot in de dood en weigert zich aan hem te onderwerpen. Don José vermoordt haar en troost zich met het idee dat, omdat hij nu opgehangen zal worden, ze in elk geval samen zullen zijn in de dood.

Het probleem begint bij de samenvatting
Met dit verhaal als gegeven, verbaast het me hoe vaak ik samenvattingen tegenkom waarin het gaat over dat Carmen Don José’s leven zou hebben geruïneerd, of waarin op een andere manier wordt gesproken over het aandeel dat Carmen zou hebben in Don José’s beslissing om zijn verloofde te verlaten, of zelfs in de moord op haarzelf. Dit wordt niet altijd heel expliciet genoemd, maar er wordt in samenvattingen wel dikwijls het perspectief van Don José gekozen. Doorgaans leest een samenvatting van het verhaal van Carmen ongeveer zo:

Dit tragische, gepassioneerde liefdesverhaal gaat over de brigadier Don José, die verliefd wordt op de mooie, temperamentvolle zigeunerin Carmen. Hij geeft zijn legercarrière en zijn verloofde op om met haar te zijn. Maar Carmen is grillig en verlaat hem voor een andere man. Gek van jaloezie geeft Don José Carmen de keuze: bij hem blijven of sterven. Maar de eigenzinnige Carmen kiest voor haar vrijheid en sterft aan de hand van Don José’s mes.

Maar als ik, en hopelijk veel kijkers met mij, het verhaal in evenveel woorden zou moeten samenvatten, dan zou het eerder als volgt gaan:

Dit tragische verhaal gaat over de onafhankelijke Roma vrouw Carmen, die kort verliefd wordt op de naïeve en onevenwichtige brigadier Don José. Ondanks dat ze hem vanaf het begin waarschuwt dat voor haar liefde tijdelijk is, verraadt hij het leger en zijn verloofde voor haar, en wil hij haar daarna niet meer met rust laten. Wanneer ze verliefd wordt op iemand anders dreigt hij haar te doden als ze niet bij hem terugkeert. Carmen weigert en Don José vermoordt haar.

Deze laatste samenvatting zie je echter zelden terug. Terwijl het eigenlijk een meer neutrale beschrijving van de gebeurtenissen in het verhaal betreft, die niet gekleurd is door de onderdrukkende neiging slachtoffers de schuld te geven.

Wie is hier nu fatale?
Carmen een ‘tragisch liefdesverhaal’ noemen, over ‘een verleidster’ die Don José’s leven ruïneert, ondersteunt het idee dat mannen totaal ontoerekeningsvatbaar worden op het moment dat een vrouw mooi, losbandig of sexy is. Daardoor zouden ze geen verantwoordelijkheid meer dragen voor hun keuzes. Maar Don José maakt toch echt zijn eigen keuzes hier: de keuze om de regels voor Carmen te breken; de keuze om Micaëla te verlaten; de keuzes om iedereen die hem jaloers maakt fysiek aan te vallen. Hij gaat ten onder aan zijn onvermogen om met zijn jaloerse gevoelens te gaan, op een verstandige manier belangrijke beslissingen te nemen en zijn gebrek aan respect voor Carmen´s leven.

Je identificeren met Don José is niet onschuldig.

Wellicht vinden velen dat er wel wat zit in het idee dat liefde en passie je tot daden kan drijven die je anders niet zou begaan. En wellicht vinden velen opera een mooie plek om emoties uitvergroot te zien, als vorm van catharsis. Het is in dit geval echter niet ongevaarlijk: het eindeloos spelen van de femme-fatale-kaart en het dramatiseren van wat voor effect verleidelijke vrouwen zogenaamd op het morele kompas van heteromannen kunnen hebben betekent namelijk het creëren van een cultuur waarin we geweld tegen vrouwen begrijpelijk maken. En dit is wat mannen al eeuwen doen met hun cultuur- en verhalenproductie, en dus ook met hun interpretaties van al bestaande verhalen. Dit alles met verregaande gevolgen voor vrouwen, die nog altijd leven in een wereld waarin verkrachtingen erg weinig worden vervolgd en een van de grootste doodsoorzaken van vrouwen geweld door mannen is.

Je identificeren met Don José is niet onschuldig. Het is participeren aan een cultuur waarin we het vermoorden van vrouwen legitimeren door dingen te zeggen als ‘ze heeft er zelf om gevraagd door ontrouw te zijn’. ‘Haar rokje was te kort’; ‘had ze maar niet zo moeten flirten’; ‘ze doet het met iedereen’; ‘ik heb dit en dat allemaal voor haar gedaan!’ Dit zijn allemaal argumenten die je vaak gebruikt ziet worden om mannen hun seksueel overschrijdende of gewelddadige gedrag te verdedigen of te verklaren. (psst! journalisten! Zien jullie trouwens hoe makkelijk ik hier niet het eufemistische ‘hun #metoo-gedrag’ heb geschreven?).

Aanpassen dan maar?
Vorig jaar werd er in Italië een versie van Bizets opera opgevoerd waarin Carmen Don José doodschiet voordat hij haar kan vermoorden. Dit werd gedaan om aandacht te vragen voor het grote aantal vrouwenmoorden door (ex-)partners. Een mooi initiatief. Toch gaan dit soort aanpassingen vaak gepaard met heftige discussies. In de context van Carmen levert het problemen op omdat veel mensen waarde hechten aan het element van noodlot en berusting in haar noodlot, dat als belangrijk thema kan worden uitgelicht. Maar los daarvan, levert élke verandering in een canonniek stuk reuring op, terwijl discussies over racisme en seksisme in de opera broodnodig zijn. Het is bij Carmen echter niet eens noodzakelijk om het stuk aan te passen. Het enige wat hoeft te gebeuren is dat mannen ophouden zich te identificeren met Don José. Natuurlijk is dat moeilijk voor veel witte mannen: ze zijn immers opgegroeid in een wereld waarin ze altijd de luxe hebben gehad om verhalen te consumeren waarin de hoofdpersoon op henzelf leek. Maar het is verre van onmogelijk.

Natuurlijk kunnen een goede enscenering, casting, marketing, helpen om Don José weg te bewegen van een narratieve context waarin zijn gestalk, gedreig en gemoord als tragisch wordt gezien. Maar liever leg ik in dit geval de verantwoordelijkheid bij het publiek. We moeten iets veranderen aan de collectieve interpretatie en reputatie die het stuk geniet. De manier waarop erover geschreven wordt in de brochures, de reclames, de recensies. Laat #metoo in die zin écht de revolutie zijn die het zou kunnen zijn - gebruik de dingen die je er (hopelijk) van leert om je interpretaties van klassiekers te herzien, om te bevragen met wie je je identificeert.

En ja, als we dat nu allemaal doen, en Carmen niet meer aanduiden met termen als ‘gepassioneerd liefdesverhaal’, dan kan ik tenminste ook schrijven over de prachtige muziek, de briljante dialogen en al die andere aspecten die ervoor hebben gezorgd dat het zo’n meesterwerk is. Want wat zou ik dat graag doen. Maar dan moeten we dus eerst even akkoord zijn over de samenvatting van het verhaal.

Tot en met 10 februari is Carmen La Cubana nog te bewonderen in het De La Mar theater in Amsterdam. In deze spaanstalige musical is het verhaal verplaatst naar Cuba vlak voor de revolutie. Verwacht geen inhoudelijke diepgang met betrekking tot het eind van Batista en ook geen speciaal feministische interpretatie. Maar je kan wel gaan voor een mooie bewerking van de originele muziek in Cubaanse stijl en een sterk uitgevoerd spektakel.

Beeld: persbeeld Carmen La Cubana

Mail

Naomí Combrink is patriarchaatsloper, literatuur- en cultuurwetenschapper, verhalenverslaafde en weet nog steeds niet of ze zich nu schrijfster of schrijver wil noemen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Telt iets als informatie als het voor de meeste mensen onleesbaar is? Alma Apt las de dichtbundel ‘Garments against Women’ van Anne Boyer. In die bundel legt zij een relatie tussen naaien en boekhouding: goede informatie hoeft net als een naaipatroon niet altijd transparant te zijn. Lees meer

Hard//talk: THIS IS MY PARK

THIS IS MY PARK

Kun je als vrouw wel stellen dat een park voor jou is? Marthe van Bronkhorst ziet in de billboards van Beyoncé meer verkooptruc dan feminisme. En stelt: het feminisme is er nog lang niet. Lees meer

Filmtrialoog: I am Greta

I am Greta

Documentairemaker Nathan Grossman portretteert Greta Thunberg tijdens haar missie om de ernst van klimaatverandering te laten doordringen bij politieke leiders. Lees meer

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Vrouwen in films reageren soms onverschrokken of ronduit agressief op het seksisme dan hun ten deel valt. Dat is spannend en zelfs bewonderenswaardig, al blijft geweld in het echte leven ongewenst. Toch kunnen we van deze films iets leren, aldus Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee. Lees meer

Nieuws in beeld: Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Illustrator Rueben Millenaar is blij dat de avondklok vanavond ingaat, al zou hij wel graag zien dat we meer aandacht hebben voor de mensen die onder de maatregel lijden. Lees meer

Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers