Asset 14

Over wat blijft

Essay: Over wat blijft

Een schrijver weet dat zijn personage fictief is, en een gelovige weet ook dat ‘hét lichaam dat voor u gegeven wordt' slechts een stukje brood is. Maar waarom denken politici dan dat zij de uitzondering zijn? Ze willen ontsnappen aan de wetten van het bestaan. Ze willen het onmogelijke. Dit essay van Daan Steinebach werd eerder ten gehore gebracht tijdens Brak//hoofd op zondag: de verandering.

Het is zondag en soms heb ik op zondag deze, wat vreemde gedachte: op dit exacte moment ontvangen miljoenen mensen het lichaam en bloed van Jezus Christus, uit de handen van één van diens opvolgers in de apostolische lijn van de kerk, terwijl die in het Latijn Zijn woorden prevelt. Het nieuw en eeuwig verbond, mysterie van het geloof, voor u en voor velen, ter vergiffenis van zonden. Ter Mijner nagedachtenis.

Het is zo’n mysterieus ritueel. Want zo vreemd als het verhaal is, het ritueel is nog veel vreemder. Dat God mens geworden is, stierf, daaruit opstond en toch weer verdween, maar niet helemaal, is absurd – dat wist men toen ook al. Maar dat die hele gruwelijke offerande herhaald kan worden, alleen door het te zeggen, is pas echt mysterieus. Mysterium fideii, mysterie van het geloof.

Mensen geloven dat. Anders zou het niet al duizenden jaren gebeuren. Tweeduizend jaar waarin de wereld onherkenbaar veranderde en toch steeds weer dat ‘nieuw en eeuwig verbond’, de kennelijk diepgewortelde behoefte aan het eeuwige, het absolute en het massieve. Aan God, zeggen ze dan, maar je kunt het volgens mij ook anders noemen.

Hoe langer ik nadacht over verandering, hoe groter mijn weerstand werd

Toen ik nadacht over verandering, na weken van politiek spektakel, moest ik denken aan de democratie. Ik wilde hier zeggen dat verandering de essentie van democratie is. Niet om het programma, maar om de verandering zelf. Ik wilde zeggen dat echte democratie een middel zonder doel is. Het gaat om de beweging, niet om het doel. Ik wilde pleiten voor een esthetische politiek, die niet om macht gaat, maar om het spel, die niet bepaalt wie er leeft en hoe en waar. Ik had grote woorden, een utopisch verhaal zelfs, een pleidooi voor een nieuwe wereld. Woorden om je aan te warmen, zolang je maar denkt dat ze over jou gaan.

Maar hoe langer ik nadacht over verandering, hoe groter mijn weerstand werd. Ik verlang naar dingen die blijven, in mijn lichaam zit de traagheid van mijn eigen massa.

Sigmund Freud, speculant van de menselijke natuur, wist dat. Iedereen weet dat hij zei dat we allemaal gedreven worden door een verlangen naar seks – en we weten ook allemaal dat hij daarin gelijk had – maar zijn beeld van de mens was minder frivool dan dat. Tegenover de lust staat een duisterder macht: de doodsdrift.

Freuds speculatie gaat ongeveer als volgt:

De aanvankelijke verklaring van het psychisch leven was het lustprincipe. Het principe dat dicteert dat we steeds zoeken naar lust, dat wil zeggen: vervulling van onze verlangens, waaronder eerst en vooral de seksuele. De reden daarvoor is dat elk verlangen een vorm van onlust is en dus spanning met zich meebrengt die beperkt moet worden. Zo beschrijft Freud het psychisch leven als een economie die er op gericht is de spanning zoveel mogelijk te beperken en, als die toch aanhoudt, te verminderen.

Tot zover is er niet zo veel aan de hand. We willen vervulling van onze verlangens, maar dat is bekend. Maar Freud zocht een fundamentelere verklaring voor de herkomst van die verlangens, voor, zogezegd, het Verlangen met een hoofdletter. Met andere woorden: Freud wilde een verklaring voor het leven zelf.

Het is misschien curieus dat hij daarmee bij de dood uitkomt, want hoe kan het duidelijk tegenovergestelde iets verklaren? Maar dat is minder vergezocht dan het lijkt. Je moet alleen helemaal terug. Want de spanning die aan al het andere voorafgaat, is de spanning die gegeven is met het leven zelf. Zonder leven is er geen spanning en, logischerwijs, is de ultieme spanningsreductie de dood.

De treurige conclusie is dat het leven zichzelf niet wil

Wat Freud dus eigenlijk zegt is dat het leven een verstoring is. De rust van vóór het leven wordt verstoord door het leven zelf – hier nog in primitieve vorm – dat vervolgens niets liever wil dan terug. Maar nog voordat dat lukt, wordt het opnieuw verstoord, door de buitenwereld die opnieuw de spanning verhoogt en daarmee om voorrang vraagt. Vervolgens is het leven zo druk met het bevechten van de spanning die van buitenaf komt, dat het zijn eigen spanning vergeet.

De treurige conclusie is dat het leven zichzelf niet wil. Het is fundamenteel conservatief: het wil altijd terug naar de rust van voorheen, of tenminste de rust behouden. Om uiteindelijk ook altijd daar uit te komen, want het leven eindigt precies daar waar het begonnen is.

Toch zegt Freud gelukkig niet dat we dood willen. Kennelijk is het ook voor iets dat zichzelf niet heeft gewild niet mogelijk om zijn eigen niet-bestaan te willen. Nee, wat we willen is misschien zelfs nog wel radicaler: spanningsopheffing met behoud van spanning, we verlangen de dood in het leven.

Het conservatisme dat Freud beschreef was een vreemd soort conservatisme. Het is radicaal in alles: het wil tegelijkertijd niet én absoluut leven, het wil helemaal vooruit en terug naar het allereerste begin. Met andere woorden: we willen het absolute, het eeuwige, het alles, alleen omdat we niet kunnen sterven, of eigenlijk: omdat we niet willen sterven. We willen een eeuwige God, het absolute kunstwerk en de grote, allesoverheersende liefde.

Maar zolang we leven is er niets anders beschikbaar dan surrogaat, een net niet, omdat de wetten van het leven zelf bepalen dat we alleen krijgen wat we willen als we niet meer leven. Maar dat is ook precies wat we niet kunnen, omdat het nooit helemaal de vervulling is van het Verlangen met een hoofdletter, de opheffing van alle spanning, en dus is het leven altijd onvolmaakt.
Patricia de Martelaere, die intiem bekend was met Freuds gespeculeer, heeft eens geschreven dat God, kunst en liefde uiteindelijk allemaal voortkomen uit dezelfde faculteit van ons leven. Je zou kunnen zeggen: de faculteit van het onmogelijke, maar ook: die van de taal, die in woorden probeert te vangen wat niet mogelijk is.

Het hele leven is een kerk: een geheimzinnig, ritueel streven naar het Onmogelijke. Het katholiek geloof is wel eens omschreven als een obsessie met de taal, een obsessie die ze deelt met dichters en schrijvers, maar eigenlijk met ons allen. Het verlangen is wat ons bindt.

En politici? Er is geen groter ritueel dan dat van de politiek. En er is geen geheimzinniger taal dan die van de wet. Want het is bekend dat de wet diep verbonden is met macht en dus met geweld en dus met de dood. Echte macht en de echte dood, van echte mensen met echt bloed.

Het ritueel van de politiek is het radicaalste van allemaal

Politiek is de kunst van het mogelijke, hoor je wel eens. Maar Freud leerde ons dat het leven de kunst van het onmogelijke is, dat we steeds het absolute willen. Politici doen iets dat veel gevaarlijker is dan geloven: ze willen niet alleen zeggen wat niet kan, maar ze willen ook dat het echt waar is. Als politiek als alle kunst voortkomt uit de angst voor de dood, is ze het meest radicaal, zo radicaal dat ze zelf doodt om haar doel te bereiken, het enige doel.

Het ritueel van de politiek is het radicaalste van allemaal. Ze mist het ironische van de kunst, de poëzie en zelfs het geloof, omdat ze niet alleen het onmogelijke wil, maar dan zonder mysterie. Iedere gelovige weet dat het lichaam dat op zijn tong smelt nog steeds een stukje brood is, het bloed gewoon wijn, de schrijver weet dat zijn personage fictief is, de geliefde weet ook wel dat het voorbij kan gaan, maar politici denken dat zij de uitzondering zijn. Hun streven naar het onmogelijke is echt, zij willen echt ontsnappen aan de wetten van het bestaan.

Als ik dan toch iets betoog vandaag, dan iets heel kleins – zij het radicaal. Ik wil pleiten voor dichters en kunstenaars, voor hen die geloven in het mysterie. Waarom zou er geen politiek mogelijk zijn die wel weet dat het allemaal niet kan? Die zich niet baseert op macht, maar beseft dat het allemaal een ritueel is zonder einde, zonder doel. Laat de koning een dichter zijn.
We willen allemaal het onmogelijke. Maar laat het de kunst zijn, de poëzie, God als het moet, en laten we de wet laten voor wat ze is. Want uiteindelijk gaat het allemaal om het leven, dat mysterieuze ritueel.

Mail

Daan Steinebach (Utrecht, 1995) is schrijver en begint het liefst over alles een discussie. Hij studeert internationaal recht, eerder Nederlands recht en filosofie.

Reinout Dijkstra is illustrator uit Zwolle. Hij maakt tekeningen, schilderingen, foto's en soms ook nog een klein tekstje. Zijn werk is geaard in zijn eigen ervaringen, hij geniet van dingen als lichtval, kleur en is niet vies van een grapje.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling kreeg het afgelopen jaar duizend gezichten. Rijk Kistemaker vraagt zich af: hoe herinneren we ons die gezichten, zodra de coronacrisis (min of meer) voorbij is? Lees meer

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Wanneer grote bedrijven landen uit het Globale Zuiden in een economische wurggreep houden, knijpt Nederland een oogje toe. Maar ons land is evengoed overgeleverd aan de wensen van grote bedrijven. Lees meer

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Evangeline Agape ontdekte tijdens een zomer in het ziekenhuis de kracht van vriendschap en gedeeld leed. "De coronacrisis heeft voor de hele wereld duidelijk gemaakt: isolatie maakt je ongelukkig. En depressie isoleert je. Doet je voelen alsof je de enige in de wereld bent met een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt." Lees meer

Nieuws in beeld: 'Waarde Nederlanders'

'Waarde Nederlanders'

Immigranten moeten zich ‘de Nederlandse waarden’ aanleren, roept onder andere de ChristenUnie tijdens de verkiezingsstrijd. Illustrator Rueben Millenaar vraagt zich af wat hij zich daarbij voor moet stellen. Lees meer

Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer