Hoe ervaren dieren pijn en wat heeft dat voor gevolgen voor ons?" /> Hoe ervaren dieren pijn en wat heeft dat voor gevolgen voor ons?" />
Asset 14

Dierenleed

Er werden afgelopen week Kamervragen gesteld over een onderzoek naar pijn bij dieren. Voelen dieren inderdaad pijn? En wat is daar precies voor nodig? Brankele onderzoekt het wel en wee van dierenleed.

Dierenartsen zonder grenzen

Als klein kind heb ik me wel eens vol overgave over een gewonde duif gestort. Samen met vriendinnetjes lieten we de dierenambulance komen, waarin het arme diertje werd afgevoerd. We waren er van overtuigd dat hij op de Intensive Care van het Onze Lieve Vogel Gasthuis terecht zou komen. De ambulancebroeders behandelden onze ongerustheid met uiterst respect en gaven het vleugellamme dier alle zorg die een volwassen paard ook zou krijgen. Erg nobel, maar er bestaan vast geen dierenartsen zonder grenzen. Er moet toch een bepaald minimum gesteld worden aan de relevantie van het te redden dier. Zo lang het zich in de categorie dierentuin– of huisdieren bevindt? Wij hadden vroeger wandelende takken… Lijkt me niet dat daar een stethoscoop voor uitgetrokken wordt. Een parelmoerkleurige sluierstaartgoudvis of award-winning Koikarper? Dat wordt lastig reanimeren.

Wat is dierenleed?

Waar trek je de grens; bij dieren die pijn kunnen voelen? Maar hoe weten we welke dieren dat zijn, en zijn er überhaupt dieren die geen pijnsensatie hebben? Bij mensen is het redelijk eenvoudig vast te stellen: vertrokken gezichten, ‘au!’-klanken, subjectieve verklaringen. Kom daar maar eens om bij een eekhoorn. Er bestaat veel onduidelijkheid over de pijnervaringen van dieren. Over grotere zoogdieren als paarden, honden of katten zijn de meesten het wel eens: die voelen pijn, want ze reageren ongeveer op dezelfde manier als mensen op pijnprikkels. Maar bij kleine zoogdieren als ratten, muizen of cavia’s wordt het al lastiger. Laat staan bij andere dierenklassen: voelt een slak pijn als er zout op hem gelegd wordt? En is de laatste levenservaring van een doodgemepte mug voltrokken van de pijnkreten? In hoeverre kunnen we spreken van dierenleed?

Vroeger werd er van uitgegaan dat dieren helemaal geen pijnsensaties kenden. Het verzet dat werd geboden bij het aanbrengen van verwondingen werd simpelweg toegeschreven aan een onwillekeurige reactie van het zenuwstelsel. Een bewuste pijngewaarwording zou daar echter niet bij gepaard gaan. Inmiddels is echter bekend dat bijvoorbeeld het gillen van biggetjes wanneer ze zonder verdoving gecastreerd worden, weldegelijk duidt op een onaangename ervaring - ongelooflijk. Intern gebeurt er bij dieren ook redelijk hetzelfde als bij mensen: een pijnprikkel leidt tot een verhoogde hartslag, een tijdelijke stijging van de bloeddruk en veranderingen in de stresshormoonniveaus.

Pijn: fysiek en emotioneel

Pijn bestaat uit twee componenten: een fysieke en een emotionele. Het eerste behelst een reeks signalen die via de zenuwen doorgegeven wordt aan de hersens, waardoor het organisme weet dat de betreffende prikkel vermeden moet worden. Dit is bij dieren fysiologisch te identificeren; zelfs ongewervelden als bloedzuigers en insecten bezitten een dergelijke primaire pijnrespons.

Het emotionele lijdensaspect is echter lastiger vast te stellen, aangezien de subjectieve gewaarwording van pijn moeilijk te bestuderen valt. Hoe kan je pijn lijden onderscheiden van simpele ontwijkreflexen? De emotionele waardering van een stimulus wordt immers bepaald in de hogere hersengebieden, niet in de pijnzenuwen zelf. Dat zou impliceren dat dieren met kleine, minder ontwikkelde hersens geen pijn kunnen lijden, wat ook weer wat rigoureus lijkt. Nog lastiger is de meer fundamentele kwestie die aan deze vraag ten grondslag ligt: hebben dieren bewustzijn. Het voelen van pijn vereist immers een zekere mate van zelfkennis; als je je niet bewust bent van je eigen lichaam en jezelf is het moeilijk in te denken dat je wel in staat bent pijn te voelen. Bij ons geldt hetzelfde: als je uit je bed valt tijdens je slaap doet het veel minder pijn dan wanneer je dat in wakkere staat zou overkomen. Aan de andere kant zou je niet zeggen dat een baby’tje, dat nog geen zelfbewustzijn heeft ontwikkeld, wars is van pijngevoelens.

Of en in welke mate dieren behept zijn met zelfbewustzijn is nog verre van duidelijk. Desondanks belichten onderzoeken weldegelijk een emotioneel aspect van pijn bij dieren die wat lager op de evolutionaire ladder staan. Wanneer een vis - na opgehengeld te zijn - teruggegooid wordt in het water, vertoont hij abnormaal gedrag. Hij heeft geen zin meer in eten en gaat stressvol in het rond zwemmen – de pijn is dus niet slecht een fysieke sensatie maar heeft psychologische effecten. Zo’n haak in de mond gaat vissen dus niet in de koude kleren zitten. Ook kreeften, van wie nog altijd gedacht wordt dat het pijnloze wezens zijn, blijken dat kokende water waar ze levend ingegooid worden toch niet zo relaxed te vinden.

Volgens sommigen is al dit gestresste spartelgedrag echter alsnog geen bewijs voor ‘pijnlijding’; de dieren zouden zich immers niet bewust zijn van de fysieke pijn en het daardoor niet voelen. Maar of het nou bewust is of niet, dieren reageren op pijn. Als ze jeuk hebben, krabben ze. Het lijkt absurd te ontkennen dat dieren jeuk kunnen hebben, puur omdat ze zich niet bewust zouden zijn van het concept jeuk en zichzelf. We leiden dit af aan het gedrag wat er op volgt; we weten hoe het voor ons voelt als we krabben, dus nemen we aan dat dieren hetzelfde voelen als ze krabben. Dat betekent echter niet dat eenzelfde gevoel geen ander gedrag kan veroorzaken. Mensen onderling kunnen verschillend op dezelfde prikkel reageren, dus verschillende soorten dieren onderling ook. Dat dieren niet huilen of kreunen bij pijn is geen bewijs dat ze geen pijn kunnen lijden; anders zouden stembandloze dieren als slangen of inktvissen bij voorbaat al pijnloos zijn.

Een pijnlijke kwestie

Afgelopen week is er een onderzoek gepubliceerd waarin pijnexpressie bij de muis is bestudeerd. Het blijkt dat muizen met pijn dezelfde gelaatstrekken vertonen als mensen: dichtgeknepen ogen, opgetrokken wangen en de neus omhoog. Nu weten wetenschappers dus dat ze de muizengrimas in de gaten moeten houden wanneer ze de pijnlijkheid van hun proeven willen controleren. Ironisch is wel dat dit inzicht pas verworven is nadat de arme muizenbeestjes chemicaliën ingespoten kregen of hun zenuwen werden beschadigd.

Iedereen hoeft niet opeens voor de Partij voor de Dieren te stemmen of vegetariër te worden. Maar het is wel belangrijk je te beseffen dat elk stuk vlees waar je je mee voedt, afkomstig is van een wezen dat pijn voelt, en pijn wordt aangedaan. En wetenschappers moeten de muisjes diep in de ogen kijken voordat ze hen een oor aannaaien, want uiteindelijk moeten zij hun wonden likken.

Mail

Brankele Frank

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

Tip: Bouw een tedere takkenhut

Bouw een tedere takkenhut

Rijk Kistemaker troost zich tijdens de coronacrisis met de kosmische vraagstukken die Lars von Triers Melancholia opwerpt. Hoe rouwen we om het verlies van de aarde of - iets kleiner - een achteloze manier van leven? Lees meer

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Tijdens de Kosmische week stijgen we duizenden kilometers boven het aardoppervlak uit, om daar te reflecteren op het heelal en op onszelf, op de astrologie en op onze omgang met de aarde. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

Alles vijf sterren: 24

Nuttig gebruik van weinig wilskracht

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de groeven van onze badkamer te poetsen of een muur uit te breken. Lees meer

 Damien Hirst is verknipt

Damien Hirst is verknipt

Ruim 30.000 dollar betaalde het New Yorkse kunstcollectief MSCHF voor een werk van Damien Hirst: een zeefdruk met 88 gekleurde stippen in elf rijen van acht. Geen weggegooid geld, als je het werk vervolgens in stukjes doorverkoopt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info