Afgelopen week hingen overal in de stad posters die de tentoonstelling Paradis van fotografe Charlotte Dumas (Vlaardingen, 1977) aankondigden. De abri's toonden het portret van een grijsbruine hond, type vuilnisbakkenras, die opmerkzaam rechtopzittend kijkt naar iets wat buiten beeld plaatsvindt. Tegelijkertijd heeft zijn blik iets melancholieks; de dramatische belichting, de donkere achtergrond en het ouderwetse gebloemde kleedje geven de foto een monumentale kwaliteit.
Untitled (Reward) © 2009 Charlotte Dumas
Voor Paradis is een selectie gemaakt uit verschillende series dierenportretten die Dumas de afgelopen jaren heeft gemaakt: politiepaarden (Four Horses), legerpaarden (Day is Done), wolven (Reverie), tijgers (Tiger Tiger) en straathonden (Heart Shaped Hole). Het is voor het eerst dat deze foto's bij elkaar zijn gebracht; in principe staat iedere serie op zichzelf. Het is makkelijk om Dumas' werk weg te zetten als puur het portretteren van dieren, maar ik denk dat de afgebeelde dieren ook significant zijn in de hoedanigheid die ze normaal gesproken bekleden voor ons, de kijker.
Paarden zijn dieren die worden gebruikt als 'werktuig', hier door de politie en het leger. Dumas benadrukt deze functie door ze te fotograferen in de stal, of met leidsels om. Wolven en tijgers kennen we uit films of de dierentuin; de tijgers van Dumas zitten in een kooi of kijken verveeld de camera in. De Newyorkse straathonden tenslotte vallen binnen de meest trieste categorie: het zijn dieren die niemand kan gebruiken en die niemand wil zien. In de fotoserie zijn ze, waarschijnlijk voor het eerst en het laatst in hun leven, the center of attention.
Untitled (Running) © 2005 Charlotte Dumas
Wat Dumas bereikt met haar portretten is dat deze dieren volledig uit hun context worden gehaald. Ze bevinden zich in het midden van de compositie, en Dumas weet, vooral door de prachtige licht-schaduwwerking, een verstilde sfeer op te roepen waarin sommige foto's bijna doen denken aan een portret van Rembrandt: de afgedankte vechthond lijkt opeens niet zover af te staan van de in 1641 door de oude meester geschilderde Agatha Bas. En dat is 'de psychologie van het portret'. We kijken naar een persoon die is afgebeeld op een schilderij of een foto, en we voelen emotie. Deze emotie wordt meestal opgeroepen door een gezichtsuitdrukking of een houding. Toen ik rondliep op de tentoonstelling voelde ik bij de meeste foto's voornamelijk een soort tragiek: de dieren lijken echt iets treurigs uit te stralen.
Agatha Bas door Rembrandt van Rijn (1641)
Hoe kan dat? Iedereen weet dat dieren toch voornamelijk denken aan eten en zich voortplanten. Maar bezitters van een huisdier weten ook dat het een soort mechanisme is om je dier te vermenselijken. Ik heb een vriend die regelmatig middenin een gesprek roept: 'Kijk nou hoe intelligent ze nu uit haar oogjes kijkt!', waarbij het dus gaat om zijn hondje. Dumas geeft toe dat ze zich, sinds ze op de Rijksacademie begon met het fotograferen van dieren, steeds meer emotioneel betrokken is gaan voelen. Op de recentere foto's is dus meer 'context' te zien: de kooi van de tijger, de doos waarin de straathond moet slapen.
Wat de foto's van Dumas voor mij zo boeiend maakt is dat de dieren niet als dier zijn gefotografeerd, maar als individu. Zowel de prachtige Siberische tijger als de gehavende straathond krijgen voor haar lens een zachte, klassieke schoonheid die emotioneert. Ook de serie polaroids die wordt getoond zijn de moeite waard; deze bieden meer informatie over de tijd en inspanning die Dumas in haar projecten investeert (met iedere serie was ze gemiddeld een jaar bezig). Tegelijkertijd geven de foto's, zoals Manon Baart al schreef in haar recensie in Metropolis M, een tragisch beeld van hoe dieren in onze maatschappij worden 'gebruikt'.
Paradis, Charlotte Dumas
Foam Fotografiemuseum Amsterdam, 4 september t/m 22 november 2009
www.foam.nl
www.charlottedumas.nl
