Hoe links is linkse televisie? Kunnen vertrouwen op talkshowhosts? Wie trekt er überhaupt aan de mediatouwtjes in Nederland? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen van de tv-wereld en kon haar ogen eigenlijk niet geloven.
Bij talkshow Pauw & De Wit was 52% van de tafelgasten rechts en 29% links, en dat op de linkse omroep BNNVARA. Dat weet ik, omdat ik ze allemaal heb geteld. Geloof je mij niet? Twee andere onderzoekers kwamen tot vergelijkbare conclusies. En Jeroen Pauw? Die werd met dit soort programma’s multimiljonair. In zijn eigen woorden: ‘Neem van mij aan, ik ben gewoon iemand die rijk is. Als ik alles zo optel, tussen de vier en de vijf miljoen.’
Nu ik je aandacht heb: ik wil je wat vertellen over hoe de media werken.
Machtsverhoudingen
Ik was begin 20 en liep stage bij een tv-zender. Een aantal keer werd ik door een mannelijke redacteur midden in de nacht gebeld (we hadden geen nachtdiensten). Ik sliep erdoorheen, hij verklaarde soms dat het buttdials waren. Later hoorde ik dat hij met een andere stagiair – die net als ik niet wist of ze mocht blijven – naar bed was gegaan. Hij is nu eindredacteur bij een groot nieuwsprogramma.(1)(2)
Bij de tv-redactie waar ik stage liep, wisselde de baas (de chef redactie) bijna dagelijks. Compleet willekeurige voorkeuren bepaalden wat het hoofdnieuws was. Iedereen wist: als F. chef is, dan gaan we het over voetbal hebben, bij H. over crime. Interne sollicitatieprocedures leken niet te bestaan, je kreeg nieuwe taakjes door informeel met mensen te babbelen. Ging er iets fout, dan vroegen de redacteurs rond over wie verantwoordelijk was. Er was een obsessie met namen noemen (‘Wie was het?’). De enige aardige collega, die dat niet deed, had nota bene een politieachtergrond. Ik mocht andere stagiairs niet in bescherming nemen. Maakte je zelf een fout, dan moest je plaatsnemen op Het Krukje naast de chef en kreeg je ten overstaan van de hele redactie op buldertoon te horen: ‘Dit kan echt niet, hè, dat begrijp je zelf ook wel?’
Het eerste giftige ingrediënt in de media is dan ook machtsverhoudingen.
Blinde vlekken
Op een dag ontdekte ik een scoop in een persbericht. Fietsbedrijf Swapfiets had een plan om dakloze mensen onbetaald in te zetten voor de verkoop van Swapfiets-abonnementen. ‘Ze krijgen er een maand gratis daklozenopvang voor.’ En het zou voorkomen dat ze fietsen toch al gingen stelen. ‘Een win-winsituatie,’ aldus Swapfiets. De Daklozenbond had net een andere term voor dit plan: ‘pure slavernij’. Maar daar moesten we ‘geen nieuwtje van maken,’ zei mijn eindredacteur. Een vriend van haar werkte bij Swapfiets en het was echt een ‘heel, heel sympathiek bedrijf.’ Dankzij de ophef van andere media en de SP, trok Swapfiets het win-win-plan in.
‘Kijk mijn programma! Kijk hoe neutraal ik ben!’
Er wordt wel meer verzwegen. Mijn vriendin Nina Zeelen(3), die in de media werkte, informeerde al vanaf 13 oktober 2023 vrijwel alle talkshowredacties over Israëls plannen omtrent etnische zuivering en dat juist Israël een deal over gijzelaars afwees. Hier had ze over gelezen in de Times of Israël. Ook stuurde ze artikelen door over het falen van Netanyahu rond 7 oktober (later bleek dat zijn minister Gallant opdracht gaf tot het Hannibalprotocol, waardoor het IDF haar eigen burgers en militairen vermoordde).
Sven Kockelmann (WNL), Tim de Wit (BNNVARA) en de politiek redacteur van Khalid en Sophie (BNNVARA) hebben haar berichten gelezen. Er werd niets mee gedaan. Ze zullen het ontkennen, maar we hebben de screenshots nog.
In magazine Maarten! vertelt Nina: bij WNL werd een fragment waarin SP’er Jasper van Dijk kritisch was op VVD’er Broekers-Knol uit de uitzending geknipt.
Ingrediënt 2 in de media: bias en blinde vlekken.
Kijkcijfers
Moesten we een expert of ervaringsdeskundige ergens op bevragen (‘een quoteje halen’), zoals over leegstand, tolerantie of juicevideo’s, dan zocht ik die. Vreemd genoeg werd in bijna al die gevallen toch Linda Duits opgetrommeld. Mijn lijstjes met wetenschappers gingen de prullenbak in. ‘Ja, mooi, die expert,’ klonk het dan, ‘maar wie kennen we die leuk is?’
Ingrediënt 3 in de media: de aandachtseconomie: er is een prikkel om hoge kijkcijfers te halen.
Waarom vertel ik je dit allemaal?
Dit programma was voor een publieke omroep. We hoefden strikt genomen niet eens hoge kijkcijfers te halen en adverteerders binnen te slepen: er was subsidie. We wisten dat we alleen aan stonden in bejaardentehuizen en tandartswachtkamers. Toch besturen chefs en redacteurs publieke redacties alsof het bedrijven zijn. Online moet geconcurreerd worden met RENZE en VI, commerciële talkshows. Ook durft de NPO niet echt een ander geluid te laten horen, want het idee heerst dat de publieke omroep ook rechts moet zijn, een afspiegeling van de samenleving, in plaats van een waakhond van de macht. Wordt de NPO te links, dan wordt Wilders kwaad, en dreigen bezuinigingen. Zo loopt de publieke omroep, die de macht moet controleren, er juist achteraan. ‘Kijk mijn programma! Kijk hoe neutraal ik ben!’
De gevolgen
Wie je ziet op tv, is de extreemrechtse politica Ingrid Coenradie (ex-PVV, nu JA21). Zij mag in alle ernst vertellen over de tekorten bij Veilig Thuis. Qua oplossing komt ze niet verder dan een gestameld verhaal over ‘AI inzetten’ voor de wachtlijsten (je weet wel: die super privacygevoelige informatie over Nederlandse gezinnen).
Wat je niet ziet op tv is degene die portefeuillehouder is op Jeugdzorg: Kamerlid Lisa Westerveld (PRO). De redactie van Pauw & De Wit had haar afgebeld.
Wat wel groen licht kreeg op de publieke omroep, was een speech van Hitler. Uitgezonden met jouw belastinggeld, bij de omroep Ongehoord Nederland. ‘Hitler zegt dat gewoon heel goed.’ ON-presentator Niemöller knikte instemmend. Daarna werd het fragment nog herhaald door allerlei ‘progressieve media’ die het geschokt bespraken. Hitler heeft denk ik sinds de jaren ’30 niet meer zo veel schermtijd gehad. Ongehoord Nederland moest van de buis, besloten de NPO, het Commissariaat van de Media en het kabinet.
Wat je niet ziet op tv, is een tv die zich aan haar eigen boycot houdt. Want wie mocht er diezelfde avond aanschuiven bij Pauw & De Wit, van de linkse omroep BNNVARA? Ongehoord Nederland, in de gedaante van directeur Peter Vlemmix. Daar kreeg hij alle ruimte om te doen alsof hij en zijn team door D66 gecanceld waren, en niet, bijvoorbeeld, door de gevolgen van hun eigen daden.
Jeroen Pauw zal nooit reageren op je kritiek
Iedereen woedend. Het regende klachtenbrieven. Hoe maakt die redactie zo’n keuze? Waarom zou Jeroen Pauw, die werkt voor de linkse omroep, dat toch doen?
Wat je niet ziet op tv: Jeroen Pauw had jarenlang een winstgevend productiebedrijf: TVBV, overgenomen door EndemolShine. De NPO, een stichting die geen winst maakt, huurt zo’n producent, een winstgevend bedrijf, in om samen programma’s te maken. Zo kon hij het maximale salaris (€ 194.000) verdienen dat je bij een publieke omroep mag verdienen en nog meer - via z’n bv. Hij eiste zelfs dat de NPO zijn bedrijf bleef inhuren. Toen de NPO weigerde, stapte hij op en gaf de NPO-directeur toe: Pauws TVBV werd toch via een omweg ingehuurd. Jeroen Pauw snapt het: een eigen productiebedrijf hebben is een manier om relevant te blijven in de competitieve mediawereld. Je kunt steeds jezelf inhuren.
Achter een groot deel van de NPO-(praat)programma’s die jij hebt gezien, zat Jeroen Pauw. Zoals, natuurlijk, Pauw. Maar wilde je wat anders, dan schakelde je naar Jinek (KRO-NCRV), Op1 (BNNVARA) en Goedemorgen Nederland (WNL): ook allemaal geproduceerd door Jeroen Pauw. Vind je dat te links? Dan kijk je toch De Hofbar (PowNed)? Ook geproduceerd door Jeroen Pauw. Heb je een hekel aan de NPO, kijk je liever de commerciële zenders? Zap naar SBS6. Talkshow HLF8 en het SBS-verkiezingsdebat werden ook geproduceerd door Jeroen Pauw.
Je weet wel, dat (doorgestokenkaart)debat waarvoor de redactie een PVV-aanhangster benaderde en castte als ‘willekeurige vragensteller’, die toen Timmermans aanviel. Jeroen Pauw had er weinig mee te maken, zei hij zelf. Op het moment dat dit gebeurde zat hij alleen toevallig ‘in de regie’.
Jeroen Pauw zal nooit reageren op je kritiek. Waarom zou hij? Zijn enige doel is de oneindige ophefcyclus in handen houden. Elke dag kijk jij naar een miljonair die jou uitlegt hoe de wereld in elkaar zit en zijn programma’s voor en door miljonairs.
Het kan anders, en dat geloof ik. Daarom ben ik een eigen talkshow gestart, met Savriël Dillingh en theater De Generator. Het is gezond voor de media dat er alternatieve kanalen opkomen, hoewel de meeste zich vooral bezig houden met nieuws en nog weinig entertainment: Left Laser, de Linkse Mannen, de Aanzet, Tegenmacht Media (binnenkort), en socialmediakanalen Links in het Nieuws, politieke jongeren en cestmocro. We moeten meer doen dan klagen, want types als Pauw, of nepo-families De Mol, Hagens, Van Royen, en Van Westerloo zijn alleen maar blij met je geklaag: meer traction, meer ophef.
Een andere (media)wereld is mogelijk. Jij, kijker, moet nu kiezen: ga je klagen, of ga je bouwen?
Voetnoten
1 Mijn stage liep ook af, maar ik kreeg nog wel een vaag aanbod van de chef voor een mogelijke plek op ‘de internetredactie’ als ik deze opdracht (gratis) zou doen, en daarna deze. ‘Kom je vanavond wel nog even feesten?’ appte de nachtbellende redacteur.
2 Matthijs van Nieuwkerk is dan weg, maar de mindset (‘Wij zitten hier in de Champions League van de televisie’) is nog steeds hetzelfde: competitie. Er kwam een #metoo-beweging. Een The Voice-schandaal. Jack van Gelder kwam voorbij, die vrouwelijke collega’s toeriep dat ze een ‘trut’ waren, of ‘ik wil je mentor wel zijn als je bij me in bad komt zitten’. Er kwam een rapport, en nog een, en nog een, over grensoverschrijdend gedrag in de media. Het probleem, concludeerde de rapporten in voorzichtige termen, is de absurde competitie in medialand (lang leve bezuinigingen), ‘een groot aanbod talent’ dat strijdt om weinig banen, en dat dat poortwachters geeft: machtige mensen die regisseur zijn, directeur of docent. De oplossing was simpel: meer vaste contracten, zodat mensen niet steeds bang zijn om hun baan te verliezen, en meer inspraak. Ik zou daaraan willen toevoegen: laat kijkcijfers los. Laat het idee los dat publieke omroepen even goed moeten scoren als commerciële omroepen (die advertentie-inkomsten hebben en een veel groter marketingbudget).
Zolang heel veel mensen onderaan de ladder zo graag in de mediawereld willen binnenkomen dat anderen daar misbruik van kunnen maken, creëer je een corps-achtige ontgroeningssfeer. Zo blijft er kans op herhaling van The Voice- en DWDD-toestanden.
3 Dankwoord: een groot deel van dit onderzoek heb ik te danken aan spitwerk van journalisten Kim van Keken en Nina Zeelen. Je kunt Kim vinden op Substack (Het gaat nooit om de kijker) en Nina op Bluesky.
Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus.
Jasmijn ter Stege (zij/haar) is illustrator werkend vanuit Den Haag. In haar werk laat ze graag kleurrijke metaforen, zachte vormen en stevige verhaallijnen het woord voor haar overnemen.
