Asset 14

De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Dit is stuk werd 2018 gepubliceerd en is onderdeel van Hard//hoofd's best of 2018.

 

Koen Schouwenburg verkent aan de hand van vele literaire lotgenoten zijn luiheid. De vraag is echter of hij voor zijn luie leven kiest of dat zijn levenshouding een overlevingsmechanisme is.

'The true opponent, the enfolding boundary, is the player himself. Always and only the self out there, on court, to be met, fought, brought to the table to hammer out terms.' – David Foster Wallace, Infinite Jest

1
Ik werk niet, ik heb het te druk met zijn. ‘Wat doet u van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat?’ schreef E.M. Cioran in Geboren zijn is ongemak. ‘Ik onderga mezelf.’ Dat is wat ik doe, de hele dag: ik onderga mezelf. Ik heb gewoon geen tijd om te werken. Twee jaar geleden had ik een gesprek met een mevrouw van Randstad over werk en solliciteren. Ze ging me tips geven. Het was verplicht. Dus sleepte ik mezelf twee straten verderop naar het kantoor van Randstad. In m’n binnenpak ging ik naar buiten: joggingbroek en wit T-shirtje van Scapino. Of ik dat ook droeg tijdens sollicitatiegesprekken? Nee, ik heb geen sollicitatiegesprekken.

2
De bekendste luilak uit de wereldliteratuur is natuurlijk Ilja Iljitsj Oblomov. Hij is een personage naar mijn hart. Deze dialoog die Ilja Iljitsj met Aleksejev heeft, lijkt akelig veel op de gesprekken die ik vroeger met mijn moeder had:

 

‘En?’ vroeg Aleksejev opeens aan Ilja Iljitsj.
‘Wat?’
‘U bent nog steeds niet opgestaan.’
‘Moet dat dan?’

3
Marcel Proust schreef zijn romancylcus Op zoek naar verloren tijd liggend in bed. Céleste Albaret stond hem de laatste acht jaar van zijn leven bij. Ze deed alles voor hem en vroeg hem nooit of 'ie nou nog niet was opgestaan. Bij Proust was het misschien eerder zijn zwakke fysiek die hem aan z’n bed kluisterde, geen luiheid, al lijkt het er soms op dat Proust zijn fragiele gestel gebruikte als excuus om lekker te blijven liggen.

Proust was niet de enige, Truman Capote noemde zichzelf ‘een volkomen horizontale schrijver’. Ik hoorde ergens dat Connie Palmen haar boek Jij zegt het ook in bed schreef. Als je dan toch moet werken, kun je dit inderdaad beter liggend doen.

4
Liggend werken is tot daar aan toe, maar voor veel banen moet je zitten of, nog erger: staan. Bij de Gemeente Groningen moest ik eens een seminar volgen over ‘in je eigen kracht staan’, maar ik voelde het niet toen ik stond. Wel toen ik thuis op de bank lag. Vroeger heb ik wel gewerkt, een paar weken. Tijdens een zomervakantie heb ik eens een week lang achter de bar in Kabouterland te Exloo gestaan en twee weken in de bouw gewerkt waar ik zonder toezicht zoveel koffie dronk en shagjes rookte dat er geen tijd meer was om te klussen. Dat ik maar drie weken heb gewerkt in mijn leven betekent niet automatisch dat ik een makkelijk leven heb, integendeel. ‘Lanterfanten was het moeilijkste werk dat er was,’ denkt de hoofdpersoon in Yusuf Atilgans roman De lanterfanter. Met nietsdoen komen de gedachten, de reflectie, de twijfel en de vragen. Het is moeilijker om dertien afleveringen van The O.C. achter elkaar te kijken, een persoonlijk record waar ik trots op ben, dan uren achter de bar van Kabouterland te staan en mensen smerige poffertjes te serveren.

5
Les Murray schrijft in Killing the Black Dog dat hij uren in een foetushouding op de bank lag. Het duurde eindeloos om van het ene deel van het huis naar het andere deel te lopen. Luiheid? Nee, Murray beschrijft zijn depressieve toestand. Niet kunnen bewegen, niet kunnen lopen of iets ondernemen is geen keuze voor de depressieveling. Hij is niet lui, z’n ziekte ketent hem aan de bank, net als Kafka voelt hij de tralies van binnen: depressie is innerlijke gevangenschap. Depressie is een ziekte, luiheid een levenshouding. De ziekte overkomt je, de levenshouding is een keuze. Depressie is onzichtbaar en daarom misleidend voor anderen; soms draagt de depressieveling het masker van de luilak.

6
Ik onderga mezelf. De hele dag. Ondergaan is twijfel en een strijd met mezelf; ik ben mijn eigen tegenstander. Wie ben ik toch en waarom ben ik zo? Waarom heb ik dat gezegd? Dat gedacht? Zus gevonden en zo gevoeld? Waarom komen mijn handelingen niet overeen met mijn waarden? De mens is een weifelend wezen. Ik ben, en daarom pieker ik. De geest is rusteloos, een pauze van het piekeren is onmogelijk; er is geen onderbreking van het zijn, geen opschorting of interruptie. De enige stilstand is onomkeerbaar en eeuwig.

De ik-verteller van Ottessa Moshfeghs roman My Year of Rest and Relaxation probeert het onmogelijke: zij wil een pauze inlassen. Ze heeft haar ouders verloren en is in therapie bij dr. Tuttle, eerst één keer in de week, later één keer per maand omdat ze niet zo vaak de afstand naar de praktijk wil afleggen. Werken vindt ze nutteloos, het is sisyfusarbeid, en dus heeft ze haar baan opgezegd. Ze wil niks voelen en daarom blijft ze zo veel mogelijk binnen, afgeschermd van anderen. Ze flirt met de zelfgekozen dood: het idee van niet-zijn is een aantrekkelijke gedachte. Toch is de dood voor haar nog te definitief, het alternatief is isolement. Ze trekt zich terug en lanterfantert iedereen eruit; ze kijkt de film Air Force One twaalf keer, zonder geluid.

Alleen terugtrekken is voor haar niet genoeg en daarom wendt ze zich tot pillen: ‘I just wanted some downers to drown out my thoughts and judgments, since the constant barrage made it hard not to hate everyone and everything.’ Het plan is simpel: met alle pillen die ze heeft haar bewustzijn uitschakelen. De verteller gaat in winterslaap: ‘My hibernation was self-preservational. I thought that it was going to save my life.’ Ze neemt een pil en is drie dagen out. Daarna is ze een paar uur wakker en neemt weer een pil. In vier maanden is ze slechts veertig uur wakker. De pillen deconstrueren het zelf, zodat ze, verlost van het verleden, een nieuw zelf kan construeren. De verteller slaapt zichzelf letterlijk naar een nieuwe toestand waar het verleden wordt gewist. En het werkt: ‘I was nowhere, doing nothing. I was nothing. I was gone.’ Na vier maanden voelt ze zich eindelijk bevrijd en heeft ze de innerlijke tralies die haar hadden opgesloten doorgezaagd.
Niks doen om te blijven leven. Als luiheid toch een doel moet hebben, dan is dit het enige legitieme doel.

7
Luiheid als bescherming tegen het bestaan, luiheid als gevolg van existentiële angst of walging, niet de angst om iets te missen (Fear Of Missing Out), maar de angst om iets mee te maken – dat is de kern van mijn luiheid en van de luiheid van mijn vele literaire lotgenoten.

‘Luiheid,’ schreef Louis-Ferdinand Céline, ‘is bijna net zo taai als het leven zelf.’ Lanterfanten is hard werken, daarom neem ik soms een pauze, daarom loop ik regelmatig hard, daarom tenniste ik afgelopen zomer geregeld. Door af en toe iets te doen rust ik uit. Zolang ik het niet overdrijf is dat vast niet schadelijk.

Dit is stuk werd eerder gepubliceerd op 19 september 2018 en is onderdeel van Hard//hoofd's best of 2018.



Mail

Koen Schouwenburg (1986) is criticus en essayist. In 2017 verscheen zijn boek Talend naar betekenis. Het oeuvre van Connie Palmen. Hij woont in Groningen. 

Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer